Stounhenj haqida

Stounhenj
ingl. Stonehenge
30 июля 2007
30-iyul, 2007-yil
51°10′43″ sh. k. 1°49′35″ gʻ. u.HGYaO
Turi Kromlex
Mamlakat
Joylashuvi Eymsberi
Meʼmoriy uslub Tarixdan oldingi Britaniya orollari
Barpo etilgan sana taxminan miloddan avvalgi XXX asr va miloddan avvalgi XIX asr
Tugatilgan sana miloddan avvalgi 1400-yil
Materiali sarsen toshlari[…] va bluestone[vd]
Veb-sayt english-heritage.org.uk/… (ingl.)
Стоунхендж (Англия)
Точка


Флаг ЮНЕСКО Butunjahon merosi obyekti
Stounhenj, Eyvberi va ular bilan bogʻliq yodgorliklar
ingl. Stonehenge, Avebury and Associated Sites
Havola № 373 obyektlari roʻyxatida Butunjahon merosi (en)
Mezonlar I, II, III (madaniy)
Mintaqa Mamlakatlar: Yevropa va Shimoliy Amerika
Roʻyxatga kiritilishi 1986 (10-sessiya)
Kengaytirilishlar 2008
Xavf ostida emas
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Stounhenj, Stonhenj (ingl. Stonehenge [stəʊ̯n'hɛndʒ]) — Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan toshdan qurilgan megalitik inshoot (kromlex) boʻlib, Uiltshir (Angliya) grafligida joylashgan. U Londondan taxminan 130 km janubi-gʻarbda, Eymsberidan taxminan 3,2 km gʻarbda va Solsberidan 13 km shimolda joylashgan.

Dunyodagi eng mashhur arxeologik yodgorliklardan biri. Stounhenj yirik mengirlardan qurilgan aylana va taqa shaklidagi inshootlardan iborat. U Angliyadagi neolit va bronza davri yodgorliklari eng zich joylashgan majmuaning markazida joylashgan. Yodgorlikning oʻzi va uning atrofi Butunjahon merosi YUNESKO roʻyxatiga 1986-yilda Eyvberi bilan birga kiritilgan. Britaniya toji Stounhenjni «English Heritage (Angliya merosi)» tashkiloti boshqaruviga topshirgan, yaqin atrofdagi yerlar esa National Trust (Milliy trast).

Etimologiyasi

Stounhenjning qadimgi ingliz tilidagi nomi — Stanhengues (Stanxeng) — qanday tarjima qilinishi hanuz aniq emas. Uning nomini Oʻrta asrlardayoq «osilib turgan toshlar» yoki «muallaq toshlar» deb tarjima qilishgan. «Tosh halqa» va «tosh tovuq» degan izohlar unchalik ishonchli emas; ular dorga bogʻlangan, chunki dorlar ikki ustun ustiga oʻrnatilgan koʻndalang toʻsindan iborat boʻlgan.

Hozirgi Stonehenge nomi «tosh xenj», yaʼni «tosh aylana» maʼnosini anglatadi. Uning ikkinchi qismi asosida arxeologiyadagi xenj atamasi yaratilgan. Xenj — ichki tomoni boʻylab xandaq qazilgan tuproq koʻtarmasidan iborat marosimiy aylana.

Yodgorlik tavsifi

Stounhenj rejasi

Rejada quyidagilar koʻrsatilgan:

  1. mehrob toshi — Shotlandiyaning shimoli-sharqidan olingan, yashil slyudali qumtoshdan iborat olti tonnalik yaxlit tosh;
  2. qabri boʻlmagan qoʻrgʻon;
  3. qabri boʻlmagan qoʻrgʻon;
  4. uzunligi 4,9 metr boʻlgan qulagan tosh (Slaughter Stone — qatl maydoni);
  5. Tovon toshi (Heel Stone);
  6. dastlab tik turgan toʻrtta toshning ikkitasi (XIX asr boshidagi rejada ularning joylashuvi boshqacha koʻrsatilgan);
  7. xandaq (ariq);
  8. ichki tuproq koʻtarmasi;
  9. tashqi tuproq koʻtarmasi;
  10. avenyu, yaʼni 3 km naridagi Eyvon daryosi tomon choʻzilgan ikkita parallel xandaq va tuproq koʻtarmasi; hozir bu koʻtarmalar zoʻrgʻa seziladi;
  11. 30 ta chuqurchadan iborat halqa — Y chuqurchalari deb ataladi; 1930-yillarda ular dumaloq ustunchalar bilan belgilangan, hozir esa ustunchalar olib tashlangan;
  12. 30 ta chuqurchadan iborat halqa — Z chuqurchalari deb ataladi;
  13. 56 ta chuqurchadan iborat halqa, Obri chuqurchalari (Aubrey holes) nomi bilan mashhur;
  14. janubdagi kichik kirish yoʻli.

Stounhenj markazida jamlangan toshlar rejada turli ranglarda belgilangan: qumtosh xarsanglar (sarsen) kulrangda, uzoqdan keltirilgan toshlar, asosan koʻk toshlar (bluestone) koʻk rangda tasvirlangan. Bu yirik toshlar Stounhenj qurilgan joyga, ehtimol, 380 km masofadan — Uelsning sharqiy qismidan olib kelingan, chunki eng yaqin tosh koni shu yerda joylashgan. Toshlarning joylashuvini Uilyam Styukli XVIII asr oʻrtalarida qayta tiklagan; keyingi tadqiqotlarda unga kichik tuzatishlar kiritilgan (qarang: doiraviy panorama).

30 ta sarsen toshi diametri 33 m boʻlgan aylana hosil qiladi. Bu toshlarning balandligi 4,1 m, eni 2,1 m, ogʻirligi esa taxminan 25 tonnaga yetadi. Ularning ustiga uzunligi taxminan 3,2 m, eni 1 m va qalinligi 0,8 m boʻlgan koʻndalang toshlar shunday joylashtirilganki, ularning yuqori qismi yerdan 4,9 m balandlikda turadi. Toshlar «oʻyiq va tikan» birikmasi yordamida mahkamlangan. Tashqi aylananing 13 ta toshdan iborat yoysimon qismi koʻndalang toshlari bilan birga saqlangan. Rejada koʻndalang toshlar koʻrsatilmagan.

Bu aylana ichida sarsendan yasalgan beshta trilit joylashgan boʻlib, ular avenyu tomon ochilgan taqa shaklini hosil qilgan. Ularning ulkan toshlarining har biri 50 tonnagacha ogʻirlikka ega. Trilitlar simmetrik joylashtirilgan: eng kichik juftlikning balandligi 6 m, keyingi juftlikniki biroz balandroq, markazdagi yagona eng katta trilitniki esa 7,3 m boʻlgan. XIX asrgacha janubi-sharqdagi faqat ikkita trilit va markaziy trilitning qattiq qiyshaygan bitta tayanchi saqlanib qolgan. XX asrning birinchi yarmida shimoli-gʻarbdagi trilitlardan biri qayta tiklangan va markaziy trilitning tayanchi toʻgʻrilangan. Natijada majmuaning shimoli-gʻarbdan koʻrinishi butunlay oʻzgargan. Aylana va taqa shaklini koʻk toshlardan tuzilgan, koʻndalang toshsiz aylana hamda taqa ham takrorlaydi.

Oʻrganilish tarixi

1740-yilda Stounhenjni taniqli britaniyalik meʼmor Jon Vud Katta oʻrgangan. U oʻtkazgan yuzlab oʻlchovlarga izoh va qaydlar qoʻshib, Stounhenjning oʻsha davr uchun eng aniq rejasini ham tuzgan. Vudning bu yodgorlikni druidlarning butparastlik marosimlari oʻtkaziladigan joy deb izohlashi keskin tanqid qilingan. Shunga qaramay, uning tadqiqoti juda katta arxeologik ahamiyatga ega, chunki u Stounhenj toshlarini gʻarbiy trilit qulashidan ellik yil avvalgi holatida tasvirlab bergan (bu trilit 1797-yilda qulagan va 1958-yilgacha qayta tiklanmagan).

1901—1965-yillarda amalga oshirilgan restavratsiya ishlarining koʻlami XXI asr boshida keskin tanqidlar, jurnalistik surishtiruvlar va hatto notoʻgʻri tasavvurlarga sabab boʻlgan. Xususan, XXI asrda Stounhenj qadimiy inshoot emas, balki XX asrda bunyod etilgan degan fitna nazariyalari tarqalgan, ammo bu haqiqatga toʻgʻri kelmaydi. Kembrij universitetining Arxeologiya va antropologiya muzeyi kuratori Kristofer Chippindeylning taʼkidlashicha, «deyarli barcha toshlarga u yoki bu tarzda aralashilgan».

Inshootning yoshi

Stounhenj. Lukas de Girning akvareli, 1573—1575-yillar

Dastlabki tadqiqotchilar Stounhenj qurilishini druidlar bilan bogʻlashgan. Ammo qazishmalar Stounhenjning barpo etilgan davri neolit va bronza davrlariga toʻgʻri kelishini koʻrsatdi. Stounhenj qismlarining yoshini aniqlashda, jumladan, radiouglerod usulidan foydalaniladi. Hozir quyidagi bosqichlar farqlanadi:

  • 1-bosqich — asosiy xandaq va tuproq koʻtarmalarining qurilishi (Vindmill-Xill madaniyati). Xandaqda «ishlatilish» izlari mavjud boʻlgan koʻplab bugʻu shoxlari topilgan. Shoxlar ostida loyqa qatlam boʻlmagani uchun xandaq bugʻular oʻldirilganidan koʻp oʻtmay qazilgan, degan taxmin ilgari surilgan. Soʻnggi hodisa radiouglerod usulida miloddan avvalgi 3020-2910-yillarga taalluqli deb aniqlangan.
  • 2-bosqich — xandaqning ikkinchi marta toʻlishi, yogʻoch inshootlar va Obri chuqurchalari.
  • 3-bosqich — xandaqning ikkinchi toʻldirma qatlami ustki qismiga qabr qazilishi, qumtosh va koʻk toshlardan halqalar, avenyu hamda Y va Z chuqurchalarining qurilishi (Uesseks madaniyati). Sarsen xarsanglarini sanalash uchun mavjud boʻlgan juda oz miqdordagi material miloddan avvalgi 2440—2100-yillarga ishora qiladi.

Vazifasi

Stounhenj yozgi quyosh turishi paytida, miloddan avvalgi 1700-yil (rekonstruksiya)
Stounhenj yozgi quyosh turishi paytida, 2014-yil

Dastlab XIX asr boshlarida Stounhenj qadimgi druidlar muqaddas maskani hisoblanadi, degan qarash ommalashgan. Biroq XVIII asr olimlariyoq toshlarning joylashuvini astronomik hodisalar bilan bogʻlash mumkinligini payqashgan. 1901-yilda ingliz astronomi Norman Loker Stounhenjning astronomik maqsadda qurilgani haqidagi gʻoyani birinchi boʻlib ilmiy asoslagan. Uning hisob-kitoblariga koʻra, inshoot miloddan avvalgi 1880—1480-yillarda barpo etilgan.

Stounhenjni tosh davrining ulkan rasadxonasi deb talqin qilishga qaratilgan zamonaviy urinishlarning eng mashhuri J. Xokins va J. Uaytga tegishli.

1995-yilda britaniyalik astronom Dunkan Stil Stounhenj dastlab kosmik falokatlarni (Yerning Taurida Complex nomi bilan maʼlum kometa dumi orqali oʻtishi oqibatlarini) oldindan aytish uchun xizmat qilgan, degan farazni ilgari surdi. Bu faraz ilmiy jihatdan tasdiqlanmagan.

Bundan tashqari, Stounhenj dafn marosimlari uchun ishlatilgani ham tez-tez taʼkidlanadi. Yodgorlik hududidan haqiqatan da qabrlar topilgan, biroq ular Stounhenj qurilganidan ancha keyin paydo boʻlgan. Masalan, xandaqdan topilgan erkak skeleti radiouglerod usuli yordamida miloddan avvalgi 780—410-yillarga tegishli deb sanalangan.

Arxeologiya professori va Sheffild universiteti olimi Mayk Parker Pirson[ingl.] — Stonehenge Riverside Archaeological Project[ingl.] loyihasining rahbari. Uning fikricha, Stounhenj paydo boʻlganidan boshlab miloddan avvalgi uchinchi ming yillikda ravnaq topgan davrigacha Angliya aholisi tomonidan marhumlarni dafn etish hududi sifatida qaralgan:

Qazishmalar natijasida olimlar Stounhenjda jami 240 ga yaqin kishi dafn etilgan, ular dafn qilinishidan oldin kuydirilgan, degan xulosaga kelishdi. Arxeologlarning fikricha, bu yerda, ehtimol, mahalliy zodagonlar yoki hukmron sulola vakillari dafn etilgan.

Radiouglerod tahlili yordamida olimlar topilgan suyaklarning yoshini aniqlashgan. Qoldiqlarning asosiy qismi miloddan avvalgi 2570—2340-yillarga tegishli. Stounhenjning eng qadimgi qismidan topilgan dastlabki kul qoldiqlari esa miloddan avvalgi 3030-2880-yillarga taalluqli.

2022-yilda Bornmut universitetining ingliz professori Timoti Darvill Antiquity[ingl.] jurnalida Stounhenj quyosh taqvimi sifatida, xuddi qadimgi Misr taqvimi kabi tamoyil asosida ishlatilgani haqidagi kuzatuvlarini bayon qildi. Bu taqvim yiliga 365,25 sutkaga moʻljallangan boʻlib, oyning 30 kuniga mos keladigan 30 ta tosh blokdan iborat boʻlgan, ammo bizgacha ulardan atigi 17 tasi yetib kelgan. Markazdagi besh trilit qish oʻrtasidagi besh kun davom etgan bayramni bildirgan, kompozitsiyadagi eng baland tosh esa qishki quyosh turishi kunidagi quyosh chiqishini ifodalagan.

Qurilish haqidagi nazariyalar

Mutaxassis arxeologlar maʼlumotlariga koʻra, megalitik majmua miloddan avvalgi 3000-2500-yillarda qurilgan.

Stounhenjdagi megalitlarni tashkil etuvchi toshlarning ikkita asosiy turi mavjud — koʻk tosh va sarsen. Stounhenjning eng katta sarsen xarsanglari 25 tonnagacha ogʻirlikka ega. Koʻk toshlar esa ancha yengil — 5 tonnagacha.

1920-yillarda britaniyalik geolog Gerbert Tomas Stounhenjning koʻk toshlari Uelsdagi Pembrukshir grafligida, Karn Menin, Karn Alv va Kerrig Marshogion qoyalaridan qazib olingan, degan taxminni ilgari surgan. Taxminan 80 yil davomida bu nazariyaga hech kim eʼtiroz bildirmagan.

2005-yilda uelslik Robin Xit Stounhenjning «koʻk toshlari» Preseli togʻlaridan (shimoli-gʻarbiy Uels) qazib olingan degan farazni ilgari surdi. Xit qadimgi Preseli tosh konlarini topishga muvaffaq boʻldi. Uning fikricha, toshlar Stounhenjga dengiz orqali (oʻyma qayiqlardan yasalgan katamaranlarda), keyin esa sudrab keltirilgan. Bu farazni britaniyalik arxeolog Maykl Pirson ham qoʻllab-quvvatlagan. U ilgari mavjud boʻlgan Vaun Maun tosh aylanasida qazishmalar olib borgan va uning fikricha, bu aylana keyinchalik Stounhenj joyiga koʻchirilgan.

2011-yildagi yangi tadqiqotlar davomida Lester universitetidan Rob Ikser va Uels milliy muzeyidan Richard Bevins Kreyg-Ros-i-Felin hamda Karn Godogda (Tomas koʻrsatgan joylardan shimolroqda) qadimgi tosh konlarini aniqlashdi. Aftidan, Stounhenjning koʻk toshlari aynan shu yerlardan olingan. Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, toshlar Tomas taxmin qilganidek dengiz orqali emas, quruqlik va daryolar boʻylab tashilgan: qadimgi odamlar toshlarni koʻchirish uchun yuk tortuvchi hayvonlar va dumalatib boriladigan xodalardan foydalangan. Biroq ularning aynan qanday tashilgani aniq emas; 2010-yillarning oxirida ogʻirligi bir tonna boʻlgan toshni qanday koʻchirish mumkinligini koʻrsatadigan tajriba oʻtkazilgan.

2024-yilda eʼlon qilingan tadqiqotga koʻra, mehrob toshi — «koʻk toshlar» ichidagi eng kattasi — ogʻirligi olti tonna va oʻlchamlari 4,9 × 1,0 × 0,5 metr boʻlgan bu tosh Shotlandiyaning eng shimoliy qismidan, Stounhenjdan kamida 750 kilometr uzoqlikdagi Orkney havzasidan olib kelingan boʻlishi mumkin. Taxminlardan biriga koʻra, u dengiz orqali tashilgan.

Stounhenj atrofi

Stounhenj atrofidagi tarixiy va arxeologik yodgorliklar

Stounhenj kromlexidan tashqari, yaqin hududlarda neolit va undan keyingi davrlarga oid boshqa yodgorliklar ham topilgan. Ular orasida qoʻrgʻonlar, xandaqlar va boshqa marosimiy inshootlar bor. Xususan, Stounhenj kursusi (ingl. Stonehenge Cursus) — chuqurligi 1—2 m, uzunligi qariyb 3 km va eni 100—150 m boʻlgan sayoz xandaqlar tizimidir. Kursus uzunasi boʻylab sharqdan gʻarbga yoʻnalgan; uning markazi Stounhenj kromlexidan 800 metr shimolda joylashgan. Kursus ham, Stounhenjning oʻzi kabi, marosimiy maqsadda xizmat qilgan deb taxmin qilinadi.

Hodisalar

19-iyun (2024-yil) kuni, yozgi quyosh turishi arafasida, qadimgi inshootga minglab odamlar kelishi kutilayotgan paytda Just Stop Oil Stounhenj yodgorligiga toʻq sariq rangli boʻyoq purkashdi va qazilma yoqilgʻilardan 2030-yilgacha foydalanishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi shartnomani imzolashni talab qilishdi. Yodgorlikni muhofaza qilish uchun masʼul English Heritage tashkiloti vakilining soʻzlariga koʻra, boʻyoq toshlarga zarar yetkazgan va yodgorlikning dastlabki koʻrinishini tiklash uchun koʻp vaqt hamda mablagʻ talab etiladi.

Adabiyotlar

  • Braun P. Stounhenj. Megalitlar sirlari / Ingliz tilidan tarjima. — Moskva: ZAO Sentrpoligraf, 2010. — ISBN 978 5 9524 4712 7
  • Vud J. Quyosh, Oy va qadimiy toshlar / Ingliz tilidan tarjima. — Moskva: Mir, 1981.
  • Xokins J., Uayt J. Stounhenj sirining yechimi / Ingliz tilidan tarjima. — Moskva: Mir, 1973, 1984. — Moskva: Veche, 2004. — ISBN 5 9533 0363 7
  • Xokins J. Stounhenjdan inklargacha / Ingliz tilidan tarjima. — Moskva: Veche, 2004. — ISBN 5 9533 0227 4
  • Burl A. “Stounhenj odamlari” (The Stonehenge People). — London: Guild Publishing, 1987.

Havolalar