| Poytaxti Buyuk Britaniya | |
| London | |
|---|---|
| ingl. London | |
| | |
| 51°30′26″ sh. k. 00°07′39″ gʻ. u.HGYaO | |
| Mamlakat |
|
| Mintaqa | Angliya |
| Quyi mintaqa | Katta London |
| Maʼmuriy boʻlinishi | Siti va 32 ta tuman |
| Mer | Sodiq Xon |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Asos solingan | 47-yilda |
| Avvalgi nomlari | Londinium, Avgusta, Lundenvik, Lundenburx |
| Maydoni | 1602 km² |
| Markazining balandligi | 22 m |
| Iqlim turi | moʻtadil dengiz iqlimi |
| Vaqt mintaqasi | UTC±0:00, yozda UTC+1:00 |
| Aholisi | |
| Aholisi | ↗ 10,1 mln kishi (2024) |
| Zichligi | 5667 kishi/km² |
| Aglomeratsiya aholisi | ↗ 14 075 652 kishi (2016) |
| Milliy tarkibi |
oq tanlilar 59,8 % (shundan britaniyaliklar 44,9 %), osiyoliklar 18,4 %, qora tanlilar 13,3 %, aralash kelib chiqishlilar 5 %, boshqalar 3,4 % |
| Diniy tarkibi |
xristianlar (anglikanlar, katoliklar, metodistlar va boshqalar) 48,4 %, musulmonlar 12,4 %, hinduiylik tarafdorlari 5,1 %, yahudiylar 1,8 %, sikxlar 1,5 %, ateistlar 20,7 % |
| Aholi nomlanishi | londonlik erkak, londonlik ayol, londonliklar |
| Rasmiy til | ingliz tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | +44 20 |
| Pochta indekslari | E, EC, N, NW, SE, SW, W, WC, BR, CM, CR, DA, EN, HA, IG, KT, RM, SM, TN, TW, UB, WD |
| Boshqa maʼlumotlar | |
| Mukofotlar |
|
|
|
|
| london.gov.uk (ingl.) | |
London (ingl. London Xalqaro fonetik alifbo: fayl haqida) — Angliya va Buyuk Britaniyaning poytaxti va eng yirik shahri. Maʼmuriy jihatdan Angliyadagi Katta London mintaqasini tashkil qiladi. Bu mintaqa 33 ta oʻzini oʻzi boshqaruvchi hududga boʻlingan (qarang: London borolari). 2023-yilda shahar aholisi 9 648 110 kishini tashkil etgan. London atrofida aglomeratsiya — Katta London va undan ham kengroq metropoliten hudud shakllangan. Shahar Buyuk Britaniya orolining janubi-sharqidagi tekislikda , Temza daryosining quyilish qismida, Shimoliy dengiz yaqinida joylashgan. London Birlashgan Qirollikning bosh siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.
London eng yuqori darajadagi global shaharlar va dunyoning yetakchi moliyaviy markazlari qatoriga kiradi. London iqtisodiyoti mamlakat iqtisodiyotining beshdan bir qismini tashkil etadi. YHM hajmiga koʻra, London dunyodagi 5—6-oʻrinni mintaqaviy aglomeratsiyalar orasida egallaydi. London investitsiya kiritish uchun dunyoning eng jozibador shaharlaridan biri boʻlib, bu yerda boshqa shaharlardagiga qaraganda koʻproq xalqaro savdo kompaniyalari va juda katta sof kapitalga ega shaxslar roʻyxatdan oʻtgan.
Rimliklar Britaniya orollariga bostirib kirganidan koʻp oʻtmay, milodiy 43-yilda Londonga asos solishgan. Taxminan 100-yildan boshlab London Rim Britaniyasining poytaxti, XI—XII asrlardan — Angliyaning, 1707-yildan — Buyuk Britaniyaning, XVI—XX asrlarda esa Britaniya imperiyasining poytaxti boʻlgan. 1825-yildan 1925-yilgacha London dunyodagi eng yirik shahar boʻlgan.
Shaharning tarixiy markazi Vestminster va Siti tumanlaridan iborat boʻlib, Viktoriya davrida shakllangan. 1666-yilgi yongʻindan omon qolgan kam sonli inshootlardan biri — oʻrta asrlarga oid Tauer qalʼasi.
2020-yilda, 80 yilligi nishonlangan «18-iyun nutqi»ni soʻzlagan general de Gollsharafiga London Faxriy legion ordeni bilan taqdirlandi.
Nomining etimologiyasi

London nomi Rim davridagi shaharning «Londinium» (lot. Londinium)» nomiga borib taqaladi, ammo bu nomning kelib chiqishi aniq emas. U Rimgacha boʻlgan davrga oid va hozirgi London joylashgan hududdan oʻzlashtirilgan deb hisoblanadi. Uning ilk epigrafik qaydi taxminan 70-yilga (lot. Londinio — «Londiniumda») toʻgʻri keladi. Yarim asrdan keyin shaharning «Londinium» nomi (lot. Londinium) uchraydi: Tatsitasarlarida, II asr oʻrtalarida esa — Ptolemey (qad. yun. Λονδίνιον «Londinion»). Oroldan ketishlaridan sal oldin, taxminan 368-yilda, rimliklar shahar nomini Avgusta deb oʻzgartirgan. VII—IX asr hujjatlarida qadimgi Londinium yaqinidagi manzilgoh Lundenvik (qad. ingl. Lundenwic) deb atalgan. VIII asrning birinchi yarmiga oid kumush tangalarda de Lundoniayozuvi mavjud. IX asr oxirida sakslar endi Lundenburx deb atalgan qadimgi Rim shahrini qayta tikladilar (qad. ingl. Lundenburh).
London nomining kelib chiqishini tarixda birinchi boʻlib tushuntirishga uringan shaxs Monmutlik Galfridboʻlib, u bu nomni afsonaviy qirol Lud[ingl.]bilan bogʻlagan. Hozir Britaniya poytaxti nomining kamida yigirmata turli talqini mavjud. Ularning aksariyatida nom ikki oʻzakdan tuzilgan deb qaraladi: ikkinchi oʻzak koʻpincha «shahar» yoki «qalʼa» deb izohlanadi, birinchisining talqini esa deyarli har birida boshqacha. Biroq London hududidan Rimgacha boʻlgan davrga oid yirik manzilgohlarning izlari topilmagan. Bu esa uning dastlabki nomi, ehtimol, qandaydir hududning nomi boʻlganini anglatadi.
Tarix
Hozirgi London hududida rimliklar kelishidan ancha avval odamlar yashaganiga oid izlar topilgan boʻlsa-da, kelajakdagi Londinium oʻrnida tarixdan oldingi davrga mansub doimiy manzilgoh boʻlganini tasdiqlovchi dalillar aniqlanmagan.
Rim davri
Londiniumga rimliklar uchinchi bosqinidan soʻng, milodiy 43-yilda Britaniya orollarida asos solgan. Manzilgoh Temzaning shimoliy qirgʻogʻida , unga kichik Uolbruk daryosi quyiladigan joyda qurilgan yogʻoch koʻprikni himoya qilishi kerak edi. Rimliklar, ehtimol, dengiz sohilidan orol ichkarisiga yoʻlboʻylab, hozirgi Vestminster koʻprigi.
yaqinidagi kechuvdan oʻtib kirib kelganlar. 60–61-yillar qishida brittlarbrittlar rim qoʻshinlariAnglsi oroliga koʻchirilganidan foydalanib, qirolichaBoudikka boshchiligida qoʻzgʻolon koʻtarib, Kamulodun — Rim davridagi ilk poytaxtBritaniya ni vayron qildilar va keyin Londiniumga ham oʻt qoʻydilar. Biroq shahar qayta tiklandi va keyinchalik Britaniyaning yangi poytaxtiga aylandi. II—III asrlar chegarasida shahar olti metr balandlikdagi mudofaa devori bilan oʻraldi; oʻsha paytda uning maydoni birkvadrat milya edi.III asrda , Britaniya Yuqori va Quyi Britaniyaga boʻlingach, Londinium Yuqori Britaniya poytaxtiga aylandi. IV asr oxirida hudud yana boʻlinib, shahar viloyat
Maksima Sezariyaning markazi etib belgilandi. 410-yilda rimliklar tark etdilar Britaniyani ham, Londiniumni ham. Shu asr oxiriga kelib shahar ham tashlab ketildi.
Oʻrta asrlar
VI—VII asrlarda Londiniumdan bir milya gʻarbda sakslar Lundenvik shahriga asos soldilar (qad. ingl. wīc «manzilgoh, shahar»), u Sharqiy Sakslar qirolligipoytaxtiga aylandi. Esseks qiroli Sabert 604-yilda xristianlikni qabul qilgach, Londiniumda Sharqiy sakslarning birinchi yepiskopi Mellit qarorgohi tashkil etildi va Avliyo Pavel soboriqurilishiga asos solindi. VIII asrda bu hududlar Mersi qirolligihukmronligi ostiga oʻtdi. 842 va 851-yillarda Lundenvikka vikinglar hujum qildi. 871-yilda Londiniumda vikinglarning «buyuk butparastlar qoʻshini» qishladi; u Angliyaning yarmini egallagan va 886-yilgacha bu hududlar daniyaliklar qoʻlida qolgan.
886-yilda Lundenvik Gʻarbiy sakslar qiroli Buyuk Alfredtasarrufiga oʻtdi. Qirol bu manzilgohni oʻsha vaqtda Lundenburx deb atalgan Londiniumga koʻchirdi. 1013–1042-yillarda shahar yana daniyaliklar hukmronligiga oʻtdi. Koʻp oʻtmay anglosaks qiroli Eduard Eʼtirofchi oʻz qarorgohini Lundenburxning gʻarbiy chekkasidagi Torni oroliga, hozirgi Vestminster hududiga (soʻzning kelib chiqishi: ingl. west «gʻarb» va minster «monastir cherkovi») koʻchirdi. U yerda eski abbatlikni qayta tiklab, qirollik saroyigaasos soldi. Shu tariqa London ikki asosiy qismga boʻlindi: shaharning oʻzi — Siti, keyinchalik Londonning ishbilarmonlik markaziga aylangan hudud, hamda Vestminster — qirol, keyinroq parlament qarorgohi.

gerbining qalqoni. Normanlar Gastings jangida gʻalaba qilgach, Vestminster abbatligida toj kiyish marosimi boʻlib oʻtdi: Vilgelm Fotih. Angliyaning yangi qiroli London erkinliklarini tasdiqlab, shahar aholisini zabt etilgan hududlar boʻyicha umumiy roʻyxatga olishdan istisno qildi. Qoʻzgʻolon ehtimoliga qarshi normanlar Temza sohilida Tauer qalʼasi va boshqa mudofaa inshootlarini qurdilar.
1189-yilda Londonning saylanadigan meri lavozimi joriy etildi. XII—XIII asrlar chegarasida qadimgi anglosakslar poytaxti Vinchester dan gʻaznachilik Vestminsterga koʻchdi va London asta-sekin Angliya poytaxtiga aylandi. 1209-yilgacha ilk tosh London koʻprigiqurildi va u besh yuz yildan koʻproq xizmat qildi. 1216-yilda fuqarolar urushi davrida shaharga oxirgi marta tashqi davlat qoʻshini — qirolga qarshi zodagonlarni qoʻllab-quvvatlagan, shahzodaboshchiligidagi fransuzlar kirgan. Shu tariqa London soʻnggi qariyb 8 asrda biror marta dushman tomonidan bosib olinmagan yagona Yevropa poytaxtidir. 1320-yilda Temza boʻyida «Poʻlat hovli» — nemis savdogarlarining Ganza ittifoqiidoralaridan biri tashkil topdi va u 1598-yilgacha faoliyat yuritdi.
1348-yilda Londonni vabo epidemiyasiqamrab oldi va undan shahar aholisining yarmigacha qismi halok boʻldi. 1380-yilga kelib shaharda taxminan 50 ming kishi yashardi. Epidemiya 1380-yilda Uot Taylerboshchiligidagi dehqonlar qoʻzgʻoloniga bilvosita sabab boʻldi; qoʻzgʻolon vaqtida London talon-toroj qilindi.
XVI—XVII asrlar
Angliyada Tyudorlar sulolasi hokimiyat tepasiga kelganidan soʻng mamlakatda mutlaq monarxiya davri boshlandi. Hokimiyatning qirol qoʻlida markazlashuvi poytaxtning avvalgidan ham tezroq rivojlanib, boyishiga olib keldi. Shahar taraqqiyotiga Genrix VIII va Eduard VI hukmronligi ijobiy taʼsir koʻrsatdi — mashhur London bogʻlari Gayd-park va Kensington bogʻlari tashkil etildi hamda bir qancha yirik shifoxonalar ochildi.
Reformatsiya, Angliyada Genrix VIIIdavrida yuz bergan bu jarayon boshqa mamlakatlardan farqli ravishda qon toʻkilishi bilan kechmadi: bu yerda cherkov islohotlari qirol nazoratida, koʻplab boshqa davlatlardagidek «quyidan» emas, «yuqoridan» boshlangan. Reformatsiyagacha London maydonining qariyb yarmi diniy inshootlar bilan band, aholisining deyarli uchdan biri esa rohiblardan iborat edi. Vaziyat oʻzgardi 1536—1541-yillarda Genrix VIII diniy muassasalarni tugatish toʻgʻrisida qonun chiqargach. Cherkov mulkining katta qismi musodara qilinib, qirol va uning eng yaqin vassallari.

London eng yirik savdo markazlaridan biriga aylandi: Yevropada. Shaharda kichik korxonalar gullab-yashnadi, yirik ingliz mulkdorlari esa butun dunyo boʻylab — Rossiya dan Amerikagacha savdo olib bordilar. Jumladan, qirolicha Yelizaveta I elchilarni qabul qilgan: Rus podsholigi dan, London yaqinidagi Richmondbogʻlarida. Ulkan kompaniyalar, jumladan Sharqiy Hindiston kompaniyasi 1600-yilda tashkil etildi. 1572-yilda ispanlar Niderlandiyaning yirik port shahri Antverpenni egallab, talon-toroj qilgach, London Shimoliy dengizboʻyidagi eng yirik savdo markaziga aylandi. Poytaxt aholisi juda tez oʻsdi: 50 ming kishidan (1530-yil) 225 ming kishigacha (1605-yil). XVI asrda Londonning ilk xaritalari ham paydo boʻldi. Dastlabki ommaviy teatrlar ochildi; ularning eng mashhuri «Globus» boʻlib, unda Uilyam Shekspir.
pyesalari sahnalashtirilardi. XVI asrda Vest-End hududiga zodagonlar va saroy aʼyonlari koʻchib kela boshladi. Tez orada bu hudud shaharning eng nufuzli qismlaridan biriga aylandi. Vest-Endda uyga ega boʻlish hozir ham London oliy jamiyatiga mansublik belgisi hisoblanadi.
Davrida: Angliya fuqarolar urushi London parlamenttarafini oldi. Qirol tarafdorlari poytaxtga tobora yaqinlashib kelar ekan, shaharni himoya qilish uchun xalq lashkari tuzilib, mudofaa istehkomlari barpo etildi. Brentford jangi Londonning atigi bir necha milya narida boʻlib oʻtdi. Biroq puxta tashkil etilgan mudofaa qirol qoʻshinlariga shaharni olishga imkon bermadi va bu urushning borishini hal qildi: Londonda jamlangan boylik parlamentning gʻalabasiga yordam berdi.
Oʻsha davrdagi barcha Yevropa shaharlaridagi kabi Londonda ham kanalizatsiya va sogʻliqni saqlashtizimi yoʻq edi. Shahar haddan tashqari gavjum boʻlgani uchun muntazam ravishda yuzlab, baʼzan minglab odamlar halok boʻlgan epidemiyalar tarqalardi. Eng dahshatli epidemiya XVII asr oʻrtalarida, 1665—1666-yillarda yuz berdi. Angliya da uni Buyuk vabo (ingl. The Great Plague) deb atashadi. Londonda epidemiya taxminan 60 ming kishining — shahar aholisining beshdan birining hayotiga zomin boʻldi. Semyuel Pips, shahar yilnomachisi, 4-sentabr 1665-yilda shunday yozgan: «Bir hafta ichida 7400 dan ortiq kishi vafot etdi, ulardan 6000 nafari vabodan oʻldi. Kechayu kunduz koʻchadan deyarli tinimsiz dafn qoʻngʻiroqlari eshitiladi».

Epidemiya tugashi bilanoq yana bir falokat roʻy berdi — Londonning buyuk yongʻini 1666-yilda. Agar Buyuk vabo London aholisini qirgʻin qilgan boʻlsa, yongʻin katta moddiy talafot yetkazdi: 13,2 ming uy (shaharning qariyb 60 foizi) va 87 cherkov (jumladan, eski Avliyo Pavel sobori) yonib ketdi. Yongʻinda atigi sakkiz kishi halok boʻlgan boʻlsa-da, koʻpchilik boshpanasiz va barcha tirikchilik vositalaridan mahrum boʻldi.
1688-yilda Niderlandiya Respublikasi hukmdori Oraniyalik Vilgelm qoʻshini Angliyaga tushdi. 17-dekabr 1688-yilda Niderlandiya qoʻshinlari egalladi Londonni. Angliya qiroli Fransiyaga qochdi, Vilgelm esa oʻzini Buyuk Britaniyaning yangi qiroli deb eʼlon qildi.
Qayta tiklangandan soʻng London uzil-kesil dunyoning moliyaviy poytaxtiga aylandi. 1694-yilda Angliya bankiochildi; bu mamlakatning jahon iqtisodiyotidagi taʼsirini yanada oshirdi. 1700-yilda importning 80 % i va eksportning 69 % i — Angliya boʻyicha — London hissasiga toʻgʻri kelgan, shahar aholisi esa 500 ming kishidan oshgan.
XVIII asrda, Maʼrifatparvarlik davridakeng yoyildi: matbuot va adabiyot. Oʻshandan beri Londonning nashriyot hayoti markaziga Flit-stritkoʻchasi aylandi. Xuddi shu asrda poytaxtda jinoyatchilik koʻpaydi, natijada jazolar qattiqlashtirildi: hatto arzimas jinoyat uchun ham oʻlim jazosi xavfi paydo boʻldi. XVII asr oxiriga kelib London Yevropaning texnologik markazlaridan biriga aylanganini shaharga tashrif buyurgan Buyuk elchilikmissiyasi ham tasdiqlaydi. Uning tarkibida Pyotr Mixaylov nomi bilan rus podshosi Pyotr Iham boʻlib, u bir necha zavod va Grinvich rasadxonasiga tashrif buyurgan..
XVIII—XIX asrlar

1700-yilga kelib London Yevropaning eng yirik shahriga aylandi. 1707-yilda u Buyuk Britaniyapoytaxti maqomini oldi. Bu yangi davlat Angliya va Shotlandiyabirlashishi natijasida tashkil topgan edi. XVIII asrning oʻzida yangi Avliyo Pavel sobori va Bukingem saroyi — zamonaviy London ramzlari, shuningdek, Vestminster koʻprigiqurildi; u Londonda Temzaustidan oʻtgan ikkinchi koʻprik boʻldi. 1719-yilda Vestminster shifoxonasiga asos solindi. XVIII asr oxiriga kelib London aholisi bir million kishiga yetdi.
XIX asrdagi London qarama-qarshiliklar shahri edi. Bir tomondan, u dunyodagi eng yirik davlat — Britaniya imperiyasipoytaxti, jahonning iqtisodiy va siyosiy markazi, ikkinchi tomondan esa xaroba mahallalarda, deyarli tirikchilik vositalarisiz millionlab kambagʻallar yashagan shahar edi.
XIX asr — shiddatli sanoatlashtirish va urbanizatsiya davri boʻldi: Yevropa va Shimoliy Amerikamamlakatlarida. Shu asrda Londonda juda koʻp yangi zavod va fabrikalar qurildi, aholi soni 6 baravar oshdi. XIX asrda London dunyoning eng yirik shahri boʻlib, 1900-yilga kelib aholisi qariyb 6 million kishini tashkil etdi. Poytaxtda butun boshli sanoat tumanlari paydo boʻldi; ularning eng mashhuri Ist-Endedi, u hashamatli Vest-End.
ning mutlaqo teskarisiga aylandi. XIX asrda London qiyofasi tubdan oʻzgardi. 1836-yilda London koʻprigi va Grinvichni bogʻlagan ilk temiryoʻl ochildi va 20 yil oʻtmay 6 ta vokzal ishga tushdi. 1863-yilda Londonda dunyodagi ilk metropaydo boʻldi. Bundan tashqari, XIX asrda Soat minorasi, Albert-holl, majmua Trafalgar maydoni, Tauer koʻprigiqurildi. London tarixida birinchi marta kanalizatsiya tizimi paydo boʻldi (qarang: Buyuk badboʻylik).
). XIX asrda London rus erkin matbuotining markaziga aylandi: bu yerda «Kolokol», «Nakanune», «Narodovolets», «Xleb i volya» jurnallari nashr etilib, keyin yashirin ravishda Rossiyaga olib kirilgan. Oʻsha davrda Londonda ancha katta rus diasporasi shakllangan. XIX asrning eng mashhur rus londonliklari — Aleksandr Ivanovich Gersen va Nikolay Platonovich Ogaryov.
boʻlgan. XIX asrda shaharning oʻzini oʻzi boshqarish tizimi isloh qilindi, chunki hali oʻrta asrlardanqolgan eski tizim kengayib ketgan megapolisehtiyojlariga javob bermas edi. 1855-yilda Shahar ishlari boʻyicha metropoliten kengashi (ingl. Metropolitan Board of Works) tashkil etildi; u shahar qurilishi va infratuzilmani rivojlantirishni nazorat qilardi. 1888-yilda bu idora tugatildi, maʼmuriy vazifalar ilk bor saylanadigan organ — London grafligi kengashiga yuklatildi.
1851-yilda London Butunjahon koʻrgazmasiga.
mezbonlik qildi. Asr oʻrtalarida London ilk bor ommaviy immigratsiyabilan yuzlashdi. Ayniqsa, Irlandiyadan koʻplab muhojirlar keldi. Shaharda yirik yahudiy jamoasi ham shakllandi.
XIX asrda London jahon modasi markazlaridan biriga aylandi. Britaniya poytaxti Parij yoki Milandan farqli oʻlaroq, erkaklar modasi bilan tanildi. Modalar ustaxonalari joylashgan koʻcha Sevil-Rouedi. XIX asr boshida dendiuslubi yuzaga keldi va butun Yevropa boʻylab tarqalgan..
XX asr — XXI asr boshlari

Birinchi jahon urushi London taraqqiyotini bir muddat toʻxtatib qoʻydi. Shahar ilk bor havodan hujumlarga uchradi. Ikki jahon urushi orasida London kengayishda davom etdi, lekin koʻproq hududi boʻyicha, aholi soni boʻyicha emas.
Buyuk Britaniya XX asrda ham Rossiyadan kelgan muhojirlar uchun boshpana boʻldi. 1903-yilda Londonda taqiqlangan RSDRPpartiyasining ikkinchi qurultoyi boʻlib oʻtdi, unda partiya bolsheviklar va mensheviklarga boʻlindi. Shu sabab 1917-yilgi inqilob dan keyin Londonga muhojir sifatida Pavel Nikolayevich Milyukov.
kabi kishilar keldi. 1930-yillarda koʻplab shahar aholisi Buyuk depressiyaoqibatida aziyat chekdi: ishsizlik keskin oshdi, turmush darajasi pasaydi. Hukumatning chora koʻrmagani oqibatida chap va oʻng qanotdagi koʻplab radikal partiyalar yuzaga keldi. Ularning aksariyati ishchilar yashaydigan Ist-Endda joylashgan edi. Buyuk Britaniya parlamenti da kommunistlarbir necha oʻrinni qoʻlga kiritdi, Britaniya fashistlar ittifoqiham keng qoʻllab-quvvatlandi. Chap va oʻng kuchlar oʻrtasidagi kurash «Keybl-strit jangi» — ikki qanotdagi siyosiy ekstremistlar va politsiya oʻrtasidagi koʻcha toʻqnashuvlarida avjiga chiqdi.
Oʻsha 1930-yillarda Londonga natsistlar Germaniyasi dan koʻplab yahudiylarqochib keldi. Ikkinchi jahon urushi davrida Britaniya poytaxti koʻp marotaba havo bombardimonlarigauchradi; ularning eng ogʻirlari 1940-yil sentabr va 1941-yil may oylarida sodir boʻldi. Koʻplab aholi poytaxtdan evakuatsiya qilindi. Bombadan saqlanish boshpanalari sifatida metro bekatlaridan foydalanildi. Urush davomida Londonda 30 ming tinch aholi halok boʻldi, 50 ming kishi yaralandi, oʻn minglab uylar vayron boʻldi.
Urush tugashi bilanoq London ikkinchi marta Olimpiya oʻyinlariga (1948).
mezbonlik qildi. Urushdan keyin London Britaniyaning eng yirik porti maqomini yoʻqotdi: doklar uskunalari eskirgan va port katta yuk kemalariga xizmat koʻrsata olmas edi. Londonning yuk terminallari yaqin atrofdagi Felikstou va Tilberi shaharlariga koʻchirildi, Doklends hududi esa 1980-yillarda qayta qurildi — hozir bu yerda ofislar va koʻp qavatli turar joylar mavjud.
1952-yilda Buyuk smog— tuman bilan sanoat tutunining oʻta zararli aralashmasi Londonni besh kun qopladi. Tez orada havodagi yonish mahsulotlari shu qadar koʻpaydiki, keyingi haftalarda smog oqibatida shaharda taxminan 4 ming kishi halok boʻldi, undan keyingi bir necha oy ichida yana 8 ming kishi ushbu falokat qurboniga aylandi. Voqea hukumatni muammoni jiddiy hal qilishga undadi: 1956-yilda umumdavlat «Toza havo toʻgʻrisida»gi qonun qabul qilinib, unda havo ifloslanishini kamaytirish, xususan, ayrim shaharlarda «tutun nazorati zonalari»ni joriy qilish, elektr va gaz kabi issiqlik manbalariga oʻtish, elektr stansiyalarini shaharlardan uzoqroqqa koʻchirish choralari belgilandi; shunga oʻxshash shahar qonuni 1954-yilda ham qabul qilingan edi.

1960-yillarda mashhur musiqiy jamoalar, jumladan Beatles va Rolling Stonestufayli London dunyo yoshlar submadaniyati markazlaridan biriga aylandi («Swinging London» — «Joʻshqin London» deb ataldi). Joʻshqin London (ingl. Swinging London) — bu London yoshlarining submadaniyati submadaniyati boʻlib, 1960-yillarda mavjud boʻlgan. Atama 1966-yilda «Time» jurnalida chiqqan maqola tufayli paydo boʻldi. Bu davr yoshlikning anʼanaviy qadriyatlardan voz kechishi, gedonizm va optimizmbilan tavsiflanadi. «Joʻshqin London» davri taʼsir koʻrsatdi: musiqa, adabiyot, tasviriy sanʼatva, albatta, turmush tarziga. Bu davrning haqiqiy madaniy timsollariga rok musiqachilari The Beatles, adabiy qahramon Yan Fleming Jeyms Bond, avtomobil Mini. «Joʻshqin London» davri taxminan 1967-yilda tugadi; uning oʻrnini xippilarsubmadaniyati egalladi. Ular AQSh.
ning gʻarbiy sohilidan kelgan. 1966-yilda Angliya terma jamoasi «Uembli» » stadionidagi finalda futbol boʻyicha jahon chempionatida gʻolib boʻldi..
Ingliz modasining ikkinchi mashhurlik toʻlqini 1960-yillar boshida, Gʻarbiy Yevropa jamiyatida madaniy inqilob yuz berganda boshlandi. Konservativ burjua turmush tarziga norozilikni ifodalovchi nomutanosiblik va asimmetriya oldinga chiqdi. Casual (kundalik kiyinish)uslubi rivojlanib, turli yoshlar harakatlari orasida tez ommalashdi: modlar, skinxedlar, futbol bezorilari. Bu uslubga Ben Sherman yangilik kiritdi. Bundan tashqari, tennisni tark etgan sobiq sportchi Fred Perri, fransuz Rene Lakostning britaniyalik muqobili ham katta mashhurlikka erishdi. U ham avval tennis raketkasi bilan koʻplab mukofotlarni qoʻlga kiritib, faoliyati tugagach modaga yuzlangan edi. Yoshlar modasining yetakchi dizaynerlari Meri Kuant va Barbara Xulanitskiboʻldi. 1970-yillar esa panklardavriga aylandi. Ingliz dizaynerlari orasida yetakchilikni Vivyen Vestvudegalladi. Hozirgi Britaniya modasining yetakchi dizaynerlari — Pol Smit, Aleksandr Makkuin, Julian Makdonald, Stella Makkartni.
. London 1970-yillarda ilk bor Irlandiya respublika armiyasihujumlariga uchrab, terrorchilar nishoniga aylandi. Bu hujumlar XX asr oxirigacha muntazam takrorlandi. Keyin irlandlar oʻrniga Al-Qoidaguruhi chiqdi; u qator portlashlarni London jamoat transportida 7-iyul kuni, 2005-yilda uyushtirildi.
XX asr oʻrtalaridan boshlab, garchi Hamdoʻstlik mamlakatlaridan (ayniqsa, Hindiston, Pokiston va Bangladeshdan) muhojirlar kelsa-da, shahar aholisi qisqara boshladi: qariyb 9 milliondan 7 millionga tushib, 1980-yillarda bu darajaga yetdi, keyin sekin oʻsishni boshladi.
1960-yillar boshida London mamlakatning yengil sanoati rivojlangan yirik sanoat markazi edi. Ish bilan band aholining qariyb uchdan biri doklarda va port bilan bogʻliq ishlab chiqarishda mehnat qilardi. XX asr oxiriga kelib shahar sanoat iqtisodiyotidan postindustrial iqtisodiyotga oʻtdi. Ayni vaqtda Londonning koʻp madaniyatli ingliz tili.
shakllandi. Yangi ming yillikni London qator yangi inshootlar ochilishi bilan kutib oldi, jumladan Ming yillik gumbazi (Millennium Dome) va London koʻzi (London Eye) — shaharning yangi ramziga aylangan ulkan aylana tomosha gʻildiragi. 2004-yilda shaharni rivojlantirish rejasi qabul qilindi. XXI asr boshida London 2012-yilgi Olimpiya oʻyinlarini oʻtkazish huquqini qoʻlga kiritdi. Buyuk Britaniya poytaxti uch marta Olimpiadaga.
mezbonlik qilgan dunyodagi birinchi shahar boʻldi. 30-yanvar 2019-yilda Travel and Leisure axborot portali dunyoning eng romantik shaharlari reytingini eʼlon qildi. Tadqiqotda muayyan shaharda turmush qurishni taklif qilmoqchi yoki nikohdan oʻtmoqchi boʻlganlar soni tahlil qilindi. Shuningdek, aholining jinsiy faolligi va LGBT tanishuvlariuchun qulay sharoitlar mavjudligi oʻrganildi. Tadqiqot natijasida London mazkur reytingda ikkinchi oʻrinni egalladi.
Tabiiy-geografik tavsif

London tekis hududda — London havzasida joylashgan. Dengiz sathidan eng baland nuqtasi shaharning eng janubi-sharqidagi Vesterxem-Xayts (245 m) hisoblanadi.
Londonning maydoni taxminan 1580 km². London nol meridian ustida joylashgan; bu meridian koʻpincha Grinvich meridiani deb ataladi (nomi Grinvich rasadxonasidan olingan, chunki rasadxona geografik uzunlikni hisoblashning boshlangʻich nuqtasi sifatida qabul qilingan). London atrofidagi 554,7 ming gektar maydonda (2011-yil holatiga) «yashil belbogʻ» joylashgan. U Ikkinchi jahon urushidan keyin shaharning yanada yoyilib ketishining oldini olish uchun yaratilgan.
«Shahar koordinatalari» tushunchasi shartli hisoblanadi. Anʼanaga koʻra, Londonning nomigagina markazi Eleanor Cross[ingl.] va Charing-Krosschorrahasida joylashgan deb qabul qilinadi. Bu joy Trafalgar maydoniga yaqin. Shunday qilib, shaharning taxminiy koordinatalari: 51°30′26″ sh. k. 00°07′39″ gʻ. u.HGYaO.
Gidrografiya

London hududidan janubi-gʻarbdan sharqqa tomon Temza — kemalar qatnaydigan va Shimoliy dengizga quyiladigan daryo oqib oʻtadi. Uning shahar ichidagi uzunligi 68 km. London hududida Temzaga chapdan Koln, Kreyn, Brent, Li, Roding, Rom va Ingeborn; oʻngdan Xogsmill, Beverli-Bruk, Uondl, Reyvensborn, Darent kabi yirik irmoqlar quyiladi. Kichik irmoqlar, jumladan tarixiy Uolbrukyer ostidan oqadi. Daryo ustidan 18 ta avtomobil, 9 ta temiryoʻl va 3 ta piyodalar koʻprigi oʻtgan, daryo ostidan esa turli maqsadlardagi yigirmaga yaqin tunnel qazilgan.
London hududining 150 km² dan ortiq qismi Temzadagi suv koʻtarilishida suv bosish xavfiga duchor boʻladi. Vestminster yaqinida Temza oʻzani Rim davridan beri uch baravar toraygan. Londonni dengizdan keladigan koʻtarilma toʻlqinlardan himoyalash maqsadida 1984-yilda shahar hududida «Temza toʻsigʻi» toʻgʻoni qurildi. U daryo boʻylab suvning yuqoriga harakatini toʻxtata oladi.
Temzaning shimolida umumiy uzunligi 105 km boʻlgan suv kanallari saqlangan: Ridjents, Grand-Yunion, uning Paddington tarmogʻi va Li-Navigeyshen. Ular XIX asr boshida qurilgan boʻlib, Temza boʻyidagi London Doklends hududini Buyuk Britaniya kanallari tarmogʻi bilan bogʻlaydi.
Iqlim

London iqlimi moʻtadil dengiz iqlimiboʻlib, qishi yumshoq, yozi iliq, yogʻin esa yil davomida nisbatan bir tekis taqsimlangan. Butun Gʻarbiy Yevropadagi kabi bu yerdagi yumshoq iqlimga iliq okean oqimi — Golfstrimtaʼsir koʻrsatadi. London iqlimining oʻziga xos xususiyati fasllar orasidagi harorat tebranishining juda kichikligidir: yanvarda +5,6 °C dan iyulda +19 °C gacha (farq 13 °C). Shuning uchun Londonda qish subtropik mintaqaning shimoliy qismidagi shaharlar (masalan, Sochi)dagidek yumshoq, yoz esa oʻrtacha haroratga koʻra hatto Moskva va Sankt-Peterburgdagidan salqinroq; yaʼni yoz moʻtadil iliq, ammo issiq emas. Moskvada fasllararo tebranishlar ikki baravar yuqori.
Eng issiq oy iyul boʻlib, oʻrtacha sutkalik havo haroratining eng yuqori koʻrsatkichi +23,5 °C ga yetadi. Yozdagi favqulodda issiqlik odatda iyul va avgustda kuzatilib, bir necha kun jazirama saqlanadi (masalan, 19-iyul 2022-yilda harorat +40,2 °C boʻlgan). Soʻnggi yillarda yozlar issiqroq kelmoqda. Qish salqin, lekin qattiq sovuq emas; kechasi harorat odatda −6 °C dan pastga tushmaydi. Eng sovuq oy yanvar: oʻrtacha sutkalik havo haroratining eng past koʻrsatkichi −3 °C. Qishdagi keskin sovuqlar odatda dekabr va yanvarda kuzatiladi, bunda shaharning turli tumanlari orasidagi harorat farqi bir necha darajaga yetishi mumkin. Yerga yaqin havo qatlamida harorat 0 °C dan pasayadigan ayozli kunlar soni yiliga oʻrtacha 30 kundan oshmaydi. Kech kuzdan erta bahorgacha boʻlgan sovuq davrlarda, shamol sust paytdagi tunlarda «issiqlik oroli» hodisasi yaqqol seziladi: binolarning qizishi sabab London markazidagi havo shahar tashqarisidagidan 5 °C iliqroq boʻlishi mumkin.
Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori Parij va Moskvadagidan koʻp. Yozda jala va momaqaldiroq tez-tez kuzatiladi. Atlantikadan keluvchi nam havo massalari kuz va qishda eng faol boʻladi. Qurgʻoqchilik davrlari ham boʻlishi mumkin. Noyabrdan aprelgacha yiliga 12—15 marta qor yogʻadi. Qor qoplami yiliga oʻrtacha 5 kun saqlanadi, uning qalinligi uncha katta emas (taxminan 25 mm). Yil davomida janubi-gʻarbiy shamollar ustunlik qiladi. Atlantika okeanidan uzoqligi sabab London okeandan esuvchi shamollarning taʼsiriga kamroq uchraydi. Atlantika shamollari yozda salqinlik, qishda esa iliqlik olib keladi. Shamolning takrorlanishi va kuchi dekabrdan fevralgacha eng yuqori darajaga yetadi. Dovullar yiliga oʻrtacha 1—2 marta sodir boʻladi. Dengiz brizlari Shimoliy dengizdan, baʼzan La-Mansh boʻgʻozitomonidan esa bahor oxiridan yoz davomida esadi. Kamdan-kam tornadolar uchraydi; qayd etilgan eng birinchisi 1091-yilga.
| Koʻrsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 17,2 | 21,2 | 24,5 | 29,4 | 34,0 | 35,6 | 40,2 | 38,1 | 35,0 | 29,5 | 21,1 | 17,4 | 40,2 |
| Oʻrtacha maksimal t, °C | 8,4 | 9,0 | 11,7 | 15,0 | 18,4 | 21,6 | 23,9 | 23,4 | 20,2 | 15,8 | 11,5 | 8,8 | 15,7 |
| Oʻrtacha harorat, °C | 5,6 | 5,8 | 7,9 | 10,5 | 13,7 | 16,8 | 19,0 | 18,7 | 15,9 | 12,3 | 8,4 | 5,9 | 11,7 |
| Oʻrtacha minimal t, °C | 2,7 | 2,6 | 4,1 | 6,0 | 9,1 | 12,0 | 14,2 | 14,1 | 11,6 | 8,8 | 5,3 | 3,1 | 7,8 |
| Mutlaq minimal t, °C | −16,6 | −13,9 | −8,9 | −5,6 | −3,1 | −0,6 | 3,9 | 2,1 | 1,5 | −5,5 | −7,1 | −17,4 | −17,4 |
| Yogʻin (meʼyor), mm | 69 | 46 | 50 | 51 | 56 | 55 | 49 | 62 | 56 | 70 | 71 | 65 | 700 |
| Manba: Ob-havo va iqlim | |||||||||||||
Ekologiya

London oʻrta asrlardan beri havoning tutun bilan ifloslanishidan aziyat chekkan va shu sabab «Katta Smog» laqabini olgan. Falokatli oqibatlardan soʻng Buyuk smog 1952-yilda havo sifatini yaxshilovchi qonunchilik choralari qabul qilindi. Shunga qaramay, 2011-yil holatiga koʻra London Yevropaning eng ifloslangan shaharlaridan biri boʻlib qolgan. Atmosfera ifloslanishining asosiy manbasi avtomobil transporti boʻlib, uning taxminan 1/3 qismi shinalar va tormozlar yeyilishidan kelib chiqadi. Boshqa koʻplab Yevropa shaharlari kabi London ham eng zararli ifloslantiruvchi moddalar — azot oksidi (NO2) va muallaq zarrachalar (PM10) konsentratsiyasi boʻyicha Yevropa Ittifoqi meʼyorlariga javob bermaydi. Uglerod oksidi (CO2) chiqindilari 2008-yilda mamlakat oʻrtacha koʻrsatkichidan 17 % past boʻlgan. 2000-yildan 2011-yilgacha zararli chiqindilar umuman 11 % kamaygan. PM zarrachalari konsentratsiyasining qariyb 40 % i10 (shuningdek, NO2ning sezilarli qismi) shahar markaziga shahar atroflaridan shamol orqali keladi. NO2 ning eng yuqori konsentratsiyasi Ichki Londonda va Xitrou aeroporti hududida qayd etiladi. Shahar havosining sifatsizligi yiliga toʻrt mingdan ortiq oʻlimga sabab boʻlishi mumkin.
Temza poytaxtlar ichidan oqib oʻtadigan dunyodagi eng toza daryolardan biri hisoblanadi. Kuchli yomgʻir vaqtida yomgʻir kanalizatsiyasi oqavalarining daryoning estuariysiga chiqarilishi unga zarar yetkazadi.
Aholining qariyb 42 % i avtomobil transportidan keladigan 55 dB va undan yuqori shovqin taʼsiriga, taxminan 6 % i esa temiryoʻl shovqiniga duchor boʻladi. 2000–2008-yillarda maishiy chiqindilar hajmi kamaygan.
Aholi
| 1801 | 1811 | 1821 | 1831 | 1841 | 1851 | 1861 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 011 157 | ↗1 197 673 | ↗1 450 122 | ↗1 729 949 | ↗1 917 013 | ↗2 286 609 | ↗3 094 391 |
| 1871 | 1881 | 1891 | 1901 | 1911 | 1921 | 1931 |
| ↗3 902 178 | ↗4 709 960 | ↗5 565 856 | ↗6 226 494 | ↗7 157 875 | ↗7 553 526 | ↗8 098 942 |
| 1941 | 1951 | 1961 | 1971 | 1981 | 1991 | 2001 |
| ↘7 987 936 | ↗8 164 416 | ↘7 781 342 | ↘7 449 184 | ↘6 608 513 | ↗6 887 280 | ↗7 172 036 |
| 2013 | 2016 | 2018 | 2021 | |||
| ↗8 416 535 | ↗8 787 892 | ↗8 908 081 | ↘8 799 728 |

2011-yilgi aholini roʻyxatga olishga koʻra Londonda 8 173 900 kishi yashagan (bu Shotlandiya va Shimoliy Irlandiyaaholisi yigʻindisidan koʻp). Ulardan 7,2 % i maktabgacha yoshdagi bolalar (4 yoshgacha), 17,3 % i maktab yoshidagi bolalar (5–19 yosh), 64,4 % i mehnatga layoqatli yoshdagilar (20–64 yosh) va 10,7 % i keksalar (65 yosh va undan katta) edi. 2001-yilgi avvalgi roʻyxatga olish bilan solishtirganda keksalar ulushi ozgina oshgan. Londonda kunduzi oʻrtacha 9,3 millionga yaqin odam boʻladi. Mamlakat ichidagi eng katta migratsiya almashinuvi qoʻshni Janubi-Sharqiy va Sharqiy Angliyamintaqalari bilan, eng kami esa Shimoliy Irlandiyabilan kuzatiladi. Boshqa mintaqalardan keluvchilar orasida 20—29 yoshli talabalar va ishlovchi yoshlar koʻpchilikni tashkil qiladi.
London aholisi eng tez XIX asr va XX asr boshida, urbanizatsiya davrida oʻsgan. Taxminan 1825–1925-yillarda London dunyoning eng koʻp aholili shahri boʻlgan, soʻng undan Nyu-Yorkoʻzib ketgan. 1939-yilda London aholisi tarixiy eng yuqori koʻrsatkich — 8,6 million kishiga yetgan. 1960-yillardan 1980-yillarning birinchi yarmigacha shahar taxminan 1⁄4 aholisini yoʻqotdi.
«Katta London» aglomeratsiyasi xuddi shu nomdagi Katta London mintaqasi hamda Janubi-Sharqiy va Sharqiy Angliya hududlarining qismlaridan iborat. London aglomeratsiyasi aholisi 2010-yilda BMT maʼlumotlariga koʻra 8,631 million kishini tashkil etgan. Shahar atroflari, jumladan yoʻldosh shaharlar (Bazildon, Xarlou va Ikkinchi jahon urushidan soʻng L. Aberkrombi loyihasi asosida barpo etilgan boshqalar) bilan birgalikda Katta London metropoliten hududnishakllantiradi. Yevrostat ning 2007–2009-yillardagi maʼlumotlariga koʻra, Londonning urbanizatsiyalashgan hududi (larger urban zone) aholisi 12 317 800 kishinitashkil etgan. 30 milliondan ortiq aholi yashaydigan, Angliya hududining uchdan birini egallagan ingliz megalopolisi London, Birmingem, Manchester va Liverpul. La-Mansh boʻgʻozi orqali qitʼadagi Reyn-Rur megalopolisidan ajralgan..
Etnik tarkib

% ga kamaydi. 2011-yilgi roʻyxatga olishda londonliklarning 45 % i oʻzini oq tanli britaniyaliklardeb koʻrsatgan, yana 14 % i boshqa oq tanlilar, jumladan Irlandiya Respublikasidan kelganlar, 22 % i osiyoliklar, 12 % i qora tanlilar, 3 % i aralash irq vakillari boʻlgan. Aholining 61 % i Angliyada, 37 % i Buyuk Britaniyadan tashqarida (2001-yilgi roʻyxatga olishda — 27 %) tugʻilgan; shundan 3 % i Hindistonda, 2 % i Polshada tugʻilgan. Aholining 24 % i xorijliklar; 27 ming kishi rus tilini ona tili sifatida koʻrsatgan.
2021-yilgi roʻyxatga olishga koʻra, oq tanli britaniyaliklar London aholisining 36,8 % ini, boshqa oq tanlilar 17,0 % ini, osiyoliklar 20,8 % ini, qora tanlilar 13,5 % ini, aralash irq vakillari 5,7 % ini, boshqa kelib chiqishga mansublar 6,3 % ini tashkil etgan. London aholisining 59,4 % i Buyuk Britaniyada, 40,6 % i undan tashqarida tugʻilgan. Buyuk Britaniyadan tashqarida tugʻilganlar quyidagi borolarda koʻpchilikni tashkil qiladi: Brent (56,1 %), Vestminster (55,6 %), Kensington va Chelsi (53,9 %), Nyuyem (53,7 %), Xarrou (51,1 %) va Iling (50,8 %), shuningdek, aholining qariyb yarmi Siti (49,6 %).
hududida yashaydi. 2024/25-oʻquv yilidagi maktab roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, oq tanli britaniyalik oʻquvchilar Londonning 32 ta borosidan faqat Bromlibundan mustasno boʻlib, bu yerda ularning ulushi 50,32 % ni tashkil etgan. Boro: Nyuyem hududida oʻquvchilarning atigi 5,09 % i oq tanli britaniyalik boʻlgan.
Til
Londonning quyi ijtimoiy qatlamlari orasida tarqalgan eng mashhur mahalliy soʻzlashuv shakli — kokni. Kokni uchun soʻzlarning soddalashtirilgan talaffuzi, ayrim tovushlarning oʻziga xos qoʻllanishi yoki tushirib qoldirilishi xos. Angliyada kokni shevasi koʻpincha latifa va hazillarning mavzusiga aylanadi. Mahalliy talaffuzning yana bir mashhur koʻrinishi — estuariy ingliz tili, u nafaqat Londonda, balki Temza havzasida ham tarqalgan. Bundan tashqari, Markaziy Amerikadan muhojirlarning kelishi bilan Yamayka kreol shevasi[keng tarqalgan [manbada yoʻq]].
2021-yilgi aholini roʻyxatga olishda 78,4 % London aholisi ingliz tilini asosiy til deb koʻrsatgan. Asosan ingliz tilida soʻzlashuvchilarning eng past ulushi Nyuyem borosida — 65,37 %.
Hokimiyat
London amalda Buyuk Britaniya poytaxtidir: mamlakatning barcha davlat hokimiyati organlari Londonning Vestminster. tumanida joylashgan. Parlament mashhur Parlament binosida, majlis oʻtkazadi. Vazirlar Mahkamasi va vazirliklar yaqin atrofdagi Uaytxoll koʻchasi hududida joylashgan — jumladan, bosh vazir qarorgohi Dauning-strit, 10-uymanzilida. Mamlakat Oliy sudi parlament roʻparasidagi Midlseks-Gildxoll binosida joylashgan.

London ikki darajada boshqariladi: mintaqaviy — Katta London maʼmuriyati va tuman darajasidagi 33 ta munitsipalitet. Shaharni boshqaruvchi yagona organ sifatida maʼmuriyat 2000-yilda, 1986-yilda tugatilgan Katta London kengashi oʻrniga tuzildi (1986–2000-yillarda 32 ta boro va Siti shaharni markazlashgan boshqaruvsiz idora qilgan). U parlamentning 1999 va 2007-yillardagi qonunlariga asoslanib ishlaydi. Tarkibiga London meri va London assambleyasikiradi. Vakillik hokimiyati organi sifatida assambleya 25 nafar deputatdan iborat boʻlib, ular 4 yilga saylanadi; unga koʻpchilik partiya vakili raislik qiladi. Assambleya mer faoliyatini nazorat qiladi va shahar budjetini tasdiqlaydi. Ijro hokimiyatiga boshchilik qiladigan va aholi tomonidan 4 yilga saylanadigan mer vakolatlariga hududiy rejalashtirish, shahar transportini tashkil etish, politsiya va yongʻin xavfsizligi xizmatlariga rahbarlik qilish, iqtisodiy rivojlanish, atrof-muhitni muhofaza qilish, sport, madaniyat va OAV masalalari kiradi.
9-may 2016-yildan buyon London meri — Leyboristlar partiyasi vakili Sodiq Amon Xon (avvalgi mer — konservator Boris Jonson, ketma-ket ikki muddat lavozimda ishlagan). Siti bundan mustasno, mintaqada qirollik hokimiyatining vakili lord-leytenant Katta London lord-leytenantidir.
Tumanlar
Katta London tarkibiga Siti va 32 ta maʼmuriy birlikkiradi. Ular boro deb ataladi (shulardan 12 tasi Ichki London da, 20 tasi esa Tashqi London):

- Siti
- Vestminster
- Kensington va Chelsi
- Hammersmit va Fulxem
- Uondsuert
- Lambet
- Sautuark
- Tauer-Xamlets
- Xakni
- Izlington
- Kamden
- Brent
- Iling
- Xaunslou
- Richmond-apon-Temz
- Kingston-apon-Temz
- Merton
- Satton
- Kroydon
- Bromli
- Luisham
- Grinvich
- Beksli
- Xavering
- Barking va Dagenem
- Redbrij
- Nyuyem
- Uoltem-Forest
- Xarringi
- Enfild
- Barnet
- Xarrou
- Xillingdon
Qonun asosida ishlaydigan tuman munitsipalitetlari mustaqil boʻlib, Katta London maʼmuriyatiga hisobdor emas. Ular menejer boshchiligidagi maʼmuriyat va 4 yilga saylanadigan kengashlardan iborat. Ularning vakolatiga taʼlim, ijtimoiy uy-joylar, atrof-muhit muhofazasi, koʻchalarni tozalash va boshqa masalalar kiradi. Sitida oʻzini oʻzi boshqarishni oʻrta asrlardan saqlanib qolgan London Siti korporatsiyasiamalga oshiradi; unga London lord-meri rahbarlik qiladi..
Iqtisodiyot
London — Buyuk Britaniya va Yevropaning eng muhim iqtisodiy va moliyaviy markazi, dunyoning global shaharlaridan biriboʻlib, yetakchi jahon moliyaviy markazi nomi uchun Nyu-York bilan raqobatlashadi. 2011-yilda London hissasiga Buyuk Britaniya iqtisodiyotining 21,9 % i (yalpi qoʻshilgan qiymatboʻyicha) toʻgʻri kelgan. Shahar iqtisodiyoti hajmi boʻyicha dunyoda toʻrtinchi oʻrinda (Tokio, Nyu-York va Parijdan keyin): 2010-yilda YIM 751,8 milliard dollarni tashkil qilgan (bu Moskva YIMidan ikki baravardan koʻp).
2010-yilda bandlik boʻyicha iqtisodiyotning eng yirik tarmoqlari: sogʻliqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar — 9 %, chakana savdo — 9 %, moliyaviy vositachilik — 8 %, transport, ombor xoʻjaligi va aloqa — 7 %, taʼlim — 7 %, mehmonxona va restoranlar — 7 %, davlat boshqaruvi va mudofaa hamda majburiy ijtimoiy taʼminot — 5 %, ishlab chiqarish — 4 %. Ishsizlik darajasi 8,9 % boʻlgan.
London iqtisodiyotida ikkinchi eng muhim tarmoq — axborot sohasi. London Britaniyaning eng yirik sanoat markazlaridan biri boʻlib qolmoqda. Shahar va uning atroflarida mashinasozlik (avtomobilsozlik, elektronika sanoati, stanoksozlik, kemasozlik va kema taʼmiri va boshqalar), yengil va oziq-ovqat sanoati, neftni qayta ishlash va neft-kimyo sanoati, matbaa va boshqa tarmoqlar rivojlangan. Turizm sohasi (2010-yil holatiga) 250 mingdan ortiq kishini ish bilan taʼminlaydi. Sayyohlar Londonda bir yil davomida 10 milliard funt sterlingsarflaydi. Ilgari sayyohlar orasidagi mashhurlik boʻyicha shahar faqat Parijdan keyinda deb hisoblanardi, lekin soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, 2010-yilda Londonga 45 millionta sayohat yoʻllanmasi, Parijga esa atigi 33,9 millionta sotilgan.
Garchi London bir paytlar Yevropaning eng yirik portlaridan biri boʻlgan boʻlsa-da, hozir u hatto Buyuk Britaniyada ham ikkinchi oʻrinda turadi. Har yili port orqali 50 million tonna yuk oʻtkaziladi.
London dunyoning eng farovon shaharlari orasida 4-oʻrinni egallagan (BMTning 2012-yilgi maʼlumotlariga koʻra, Vena, Nyu-York va Torontodan keyin). 1997–2006-yillardagi iqtisodiy oʻsish davomida London va Buyuk Britaniyaning janubi-sharqiy qismi butun mamlakat iqtisodiy oʻsishining uchdan biridan koʻprogʻini taʼminlagan boʻlsa, 2007-yilgi inqirozdan keyin bu ulush qariyb yarmiga yetgan.
Asrlar davomida shahar moliyaviy hayotining markazi Sitiishbilarmonlik tumani boʻlib kelgan. Londonda koʻplab ingliz va transmilliy kompaniyalarning bosh qarorgohlari joylashgan, jumladan: BP, Royal Dutch Shell, Unilever, Corus Group, SABMiller, Cadbury va boshqalar. Yevropaning eng yirik kompaniyalari ichida 100 dan ortigʻi, eng katta 500 talikka kiruvchi kompaniyalar, Britaniya poytaxtida markaziy idoralarga ega. Shahar iqtisodiyotining eng muhim tarmogʻi — moliya, jumladan bank xizmatlari, sugʻurta va aktivlarni boshqarish. Londonda HSBC, Reuters, Barclayskabi yirik bank va moliya kompaniyalarining bosh qarorgohlari joylashgan. Jahondagi eng yirik valyuta va qimmatli qogʻozlar savdo markazlaridan biri — London fond birjasi. Asosiy savdo koʻchalari: Oksford-strit, Bond-strit, Jermin-strit va mashhur «Harrod’s» savdo markazi joylashgan Naytsbrij. Kichik Soxo tumani savdo va koʻngilochar muassasalari bilan mashhur.
Ommaviy axborot vositalari

Teleminora BT Tower balandligi 189 metr boʻlib, shahar markazida joylashgan va 1964-yilda qurilgan. Londonda Britaniyaning radio va televideniye kompaniyasi Bi-bi-si hamda xalqaro axborot agentligi «Reyter».
»ning markaziy idoralari mavjud. Ingliz tilidagi nashrlar soni boʻyicha London dunyoning ikki eng yirik markazidan biri (Nyu-York bilan birga). Londonda mamlakat miqyosidagi kundalik gazetalar va xalqaro Financial Timesgazetasining bosh qarorgohlari joylashgan. Ayrim milliy kundalik gazetalar Britaniyaning boshqa hududlarida bosilsa-da, ularning barchasi sezilarli darajada London bilan bogʻliq boʻlib qolmoqda. Shaharning asosiy umumshahar gazetasi — bepul axborot tabloidi Evening Standard, u haftasiga 5 marta nashr etiladi. Kundalik ishbilarmonlik nashri — City A.M. gazetasi. Tuman gazetalarining ham nashrlari bor.
Transport
Londonda uchta halqa avtomobil yoʻli bor, ularning ikkitasi shahar ichida, avtomagistral M25 esa uning tashqarisida joylashgan. Londondagi Avliyo Pavel soboridan A1 trassasi — Buyuk Britaniyaning raqamlangan eng uzun avtomobil yoʻli boshlanadi. Ichki halqa yoʻli bilan chegaralangan shahar markaziga kirish uchun 2003-yilda toʻlov joriy etildi; avtomobil raqamlari videokameralar orqali avtomatik tanib olinadi. 2008-yildan Londonning katta qismi «kam emissiyali zona»ga kirdi. Unda atmosferaga zararli chiqindi meʼyorlariga javob bermaydigan transport vositalaridan toʻlov undiriladi.

Jamoat transportida yoʻlkira narxlari oltita tarif zonasiga bogʻlangan. London jamoat transportida yoʻl haqi Yevropa oʻrtacha koʻrsatkichidan yuqori (2012-yilda metrodagi eng arzon yoʻlkira taxminan 220 rubl edi). Yagona transport kartasi Oyster Card ayrim cheklovlar bilan suv transportidan tashqari barcha jamoat transporti turlarida amal qiladi.
Shahar jamoat transporti faoliyatini munitsipal xizmat — Transport for Londonmuvofiqlashtiradi. U metro, yengil metro, «yerusti temiryoʻli» va tramvaylardan foydalanishni tashkil qiladi, shahar taksilari hamda suv transporti xizmatlarini litsenziyalaydi. Oddiy jamoat transportidan foydalana olmaydigan nogironligi boʻlgan shaxslarni bepul tashish uchun Dial-a-Ride. mikroavtobus xizmati mavjud. Osma arqon yoʻli Temza ustidan oʻtib, Grinvich yarimorolini Qirollik doklari bilan bogʻlaydi. Velosiped ijarasi 2010-yilda Barclays Cycle Hire oʻziga oʻzi xizmat koʻrsatish tarmogʻi orqali yoʻlga qoʻyildi.
«Viktoriya» markaziy avtovokzali xalqaro va shaharlararo avtobuslarga xizmat koʻrsatadi. Shaharda taksining ikki turi mavjud: London ramzlaridan biri boʻlgan, koʻchadan toʻxtatish mumkin klassik keblar va faqat oldindan buyurtma asosida keladigan mini-keblar.
Jamoat transporti
Avtobuslar xususiy operatorlar tomonidan boshqariladi. Taxminan 700 ta yoʻnalish mavjud. Qizil ikki qavatli avtobus London ramzlaridan biridir. Mashhur «Rutmasterlar» oʻrnini 2012-yilda yangi ikki qavatli avtobuslaregalladi; ular elektr energiyasi va dizel yoqilgʻisida ishlaydi. 2000-yillarda boʻgʻinli avtobuslardan ham foydalanilgan, ammo ular Londonning tor koʻchalari uchun haddan tashqari katta boʻlib chiqqan. Taxminan 50 ta tungi yoʻnalish bor; ularning raqami oldiga «N» harfi qoʻyiladi.
London metropoliteni dunyodagi eng qadimgi metro boʻlib, 1863-yilda ochilgan. U 11 ta liniya (umumiy uzunligi 402 km) va 270 ta bekatdan iborat. Tunda yopiladi. Yoʻllarining taxminan 55 % i yer ustidan oʻtadi. Oʻn toʻrtta bekat shahar tashqarisida joylashgan. Janubiy Londonning oltita tumanida metro yoʻq. U yiliga qariyb bir milliard yoʻlovchi tashiydi va bu koʻrsatkich boʻyicha Moskva hamda Parij metrosidan keyinda turadi.
Doklends yengil metropoliteni 1987-yilda ochilgan. Shahar markazining sharqida, Temzaning ikkala sohilida joylashgan. U 45 bekatdan iborat; yer yuzasi va estakadalardan oʻtgan yoʻllarining umumiy uzunligi 34 km. Uch vagonli poyezdlar mashinistsiz yuradi va markaziy dispetcherlik punktidan kompyuter orqali boshqariladi.
London yerusti temiryoʻli London tumanlari bilan shimoldagi Xartfordshirchekkasini bogʻlaydigan shahar elektr poyezdlaridan iborat. Poyezdlar ikki yoki toʻrt vagonli. Tarmoqda 5 ta liniya (umumiy uzunligi 86 km) va 78 bekat bor. U asosan Temzaning shimolida, shahar markazidan tashqarida rivojlangan; janubiy Londonda Kroydongacha yetib boradi.
Tramvay tizimi Tramlinktizimi Kroydonhududida ishlaydi va 2000-yilda ochilgan. Uning 4 ta yoʻnalishi boʻlib, umumiy uzunligi 28 km. Londonda keng tarmoqli tramvay tizimi 1952-yilgacha faoliyat koʻrsatgan, trolleybus qatnovi esa 1962-yilda toʻxtatilgan.
London River Services shahar suv transporti yoʻnalishlariga xususiy operatorlar xizmat koʻrsatadi. Temza daryosi boʻylab 22 ta yoʻlovchi pristanidan, gʻarbdagi Xempton-Kort dan sharqdagi Vulvich gacha qatnov amalga oshiriladi.
Temiryoʻl va havo transporti

London hududidagi barcha yerusti temiryoʻllari, jumladan shahar ichidagi transport yoʻllarining umumiy uzunligi 740 km dan oshadi. Milliy operator Network Rail kompaniyasi Transport for Londontasarrufiga kirmaydigan temiryoʻllarga egalik qiladi va eng yirik vokzallarni mustaqil boshqaradi. Shahar atrofi va shaharlararo yoʻlovchi tashishni xususiy kompaniyalar amalga oshiradi.
Shahar markaziy qismi atrofida 13 ta asosiy vokzal joylashgan. Ularning aksariyati oxirgi bekat hisoblanadi: Vaterloo, London-Bridj, Viktoriya, Liverpul-strit, Yuston, Charing-Kross, Paddington, Sent-Pankras, Kennon-strit, Kings-Kross, Fenchyorch-strit, Merilebon va Morgeyt. Vokzallar turli yoʻnalishlardagi poyezdlarga xizmat koʻrsatadi. Sent-Pankras xalqaro vokzalidan Eurostar tarmogʻining tezyurar poyezdlari Parij va Bryusselga joʻnaydi.
2018-yilda yangi yuqori tezlikdagi (160 km/soatgacha) temiryoʻl — Crossrailni ishga tushirish rejalashtirilgan edi. U London markazini sharqiy va gʻarbiy shahar atroflari bilan bogʻlashi kerak. Shahar markazi ostidan temiryoʻl yer ostida oʻtadi.
Londonda 6 ta aeroport bor, ulardan ikkitasi — Xitrou va Siti — shahar ichida joylashgan. Shahar havo yoʻlovchilari tashish hajmi boʻyicha dunyodagi eng yirik aglomeratsiya deb (2010-yil) tan olingan. Xitrou London aeroportlari orasida eng kattasi va eng gavjumi Yevropada: u beshta terminaldan iborat boʻlib, kuniga 190 mingdan ortiq yoʻlovchiga xizmat koʻrsatadi. Siti aeroporti ishbilarmonlik markazi Sitidan 11 km sharqda joylashgan, shovqinga oid cheklovlar asosida ishlaydi va tunda yopiladi. Hajmi boʻyicha ikkinchi aeroport — Gatvik, shahar markazidan 47,5 km janubda joylashgan. Shaharning shimolida va sharqida kichikroq aeroportlar — Stansted, Luton va Sautendbor. Xitrou va Gatvik aeroportlarida British Airwaysaviakompaniyasi samolyotlari joylashgan. Aeroportlar London markaziga poyezdlar va aeroport ekspresslari orqali bogʻlangan, Xitrouga esa metro liniyasi ham boradi.
Kommunal infratuzilma

Londonda bir necha elektr stansiyasi mavjud. Shaharga elektr energiyasi UK Power Networks va Scottish & Southern Energy Power Distribution kompaniyalarining taqsimlash tarmoqlari orqali yetkaziladi. Tabiiy gazni National Grid Gas va Southern Gas Networks kompaniyalari taʼminlaydi.
Ichimlik suvi taʼminoti bozorida bir necha operator ishlaydi; yetkaziladigan suv hajmining taxminan 75 % i Thames Waterkompaniyasi hissasiga toʻgʻri keladi. Ichimlik suvining asosiy manbasi Temza va uning irmogʻi Lining yerusti suvlaridir; qolgan suv yerosti manbalaridan olinadi. Qurgʻoqchilik vaqtida Sharqiy Londondagi Thames Water suvni chuchuklashtirish zavodi ishga tushiriladi.
Londonning zamonaviy kanalizatsiya tizimi Buyuk badboʻylik hodisasidan soʻng, 1858-yilda barpo etilgan. Shahardagi yagona Thames Water kompaniyasi xizmat koʻrsatadigan tozalash inshootlari 8 ta stansiyadan iborat. Ular tozalangan suvni Temza va uning irmoqlariga chiqaradi.
Ijtimoiy soha
Uy-joy

Londondagi turar joylarning yarmidan koʻpi XX asrning birinchi yarmida, 15 % i esa XIX asrda yoki undan avval qurilgan. 2011-yilgi roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Londondagi uy-joy fondining 50 % i unda yashovchilarning mulki, 24 % i ijtimoiy ijara va taxminan 25 % i bozor ijarasi hisoblangan. Oʻz uyida yashovchilar asosan Tashqi Londontumanlarida, ijtimoiy yoki ijaradagi uyda yashovchilar esa Ichki Londonda toʻplangan. Eng yuqori oʻrtacha bozor ijara narxlari Ichki Londonning shimoli va gʻarbida, eng past narxlar Tashqi Londonning sharqi va janubida qayd etiladi. 2012-yilda Londonda bir yotoqxonali uy-joyning oʻrtacha oylik ijarasi 1000 funt sterling boʻlgan (bu Angliya boʻyicha koʻrsatkichdan ikki baravar yuqori).
Uy-joyning qimmatligi Londondagi kambagʻallik darajasi yuqori boʻlishining asosiy sabablaridan biridir. 2013-yil boshida 800 mingdan ortiq kishi munitsipal uy-joy olish uchun navbatda turgan.
2019-yilda 35–64 yoshdagi har besh inglizdan taxminan biri ijarada yashagan. Bundan bir necha yil oldin faqat har oʻn kishidan biri uy ijaraga olardi. Hozir Londonda ijtimoiy uy-joylar yetishmaydi, shu sabab boʻlajak nafaqaxoʻrlarning koʻpchiligiga ijara haqini toʻlash uchun uy-joy nafaqasi kerak boʻladi.
Sogʻliqni saqlash
Londonda Milliy sogʻliqni saqlash xizmati (NHS) ishlaydi; 5-iyul 2008-yilda uning 60 yilligi nishonlangan. Ushbu tizim Londonning barcha aholisiga bepul tibbiy yordam koʻrsatadi. Hozirgi kunda tizim mutaxassislarning yetarli darajada malakali emasligi, parvarishning sustligi, sharoitlarning yomonligi va operatsiya kutish muddatining uzoqligi sabab tanqid qilinadi. Tizimdan foydalanuvchilar bu kamchiliklarni turli sabablar bilan izohlaydi; jumladan, tizim bemorning «tez sogʻayishi yoki tez oʻlishi»ga moʻljallangani va hozirgi surunkali kasallikka chalingan bemorlar sonining koʻpligiga moslashmaganini taʼkidlashadi.
Jinoyatchilik
2012/2013 moliya yili (Buyuk Britaniyada 1-apreldan 31-martgacha davom etadi) davomida dastlabki maʼlumotlarga koʻra, Siti bundan mustasno, Londonda 770 220 ta jinoyat sodir etilgan. Ulardan 19 % i shaxsga qarshi jinoyatlar (jumladan, 103 ta qotillik), 1 % i jinsiy daxlsizlikka qarshi jinoyatlar, 5 % i talonchilik, 12 % i buzib kirib oʻgʻrilik qilish, 42 % i oʻgʻrilik va oʻgʻirlangan mulk muomalasi bilan bogʻliq jinoyatlar, 5 % i firibgarlik va qalbakilashtirish, 8 % i oʻzgalarning mol-mulkini yoʻq qilish yoki shikastlash, 7 % i giyohvand moddalar noqonuniy aylanishi, 1 % i boshqa jinoyatlar hisoblangan.
2013-yilda qotillik va zoʻravonlik jinoyatlari koʻrsatkichining yuqoriligi boʻyicha London Birlashgan Qirollikda ikkinchi oʻrinda boʻlgan ( Glazgo).
dan keyin). Siti bundan mustasno, Londonda jamoat tartibini London metropoliten politsiyasi taʼminlaydi; uning bosh boshqarmasi koʻpincha Skotland-Yard deb ataladi..
Sport

» stadioni. Buyuk Britaniya poytaxti uchta Olimpiadaga mezbonlik qilgan dunyodagi birinchi shahar boʻldi: 1908, 1948 va 2012 yillarda. Londonni Angliya Premyer-ligasi da yetti klub vakillik qiladi: «Arsenal», «Vest Xem Yunayted», «Kristal Pelas», «Tottenxem Xotspur», «Brentford», «Chelsi», «Fulxem». Hozir Londonning «Arsenal» va «Chelsi» klublari Yevropa va dunyoning eng kuchli jamoalari qatoriga kiradi. «Chelsi» soʻnggi yillarda UEFA Chempionlar ligasini ikki marta, Premyer-ligani uch marta yutgan va 2008-yilda Chempionlar ligasi finalida «Manchester Yunayted»ga penaltilar seriyasida (6:5) yutqazgan. «Arsenal» 14 marta Angliya chempioni boʻlgan va UEFA Chempionlar ligasi finalida 2006-yilda qatnashgan. Bundan tashqari, Chempionship da Londonning «Milluoll» va «Kuins Park Reynjers», «», «Charlton Atletik» klublari, 1-liga — «da esa «Uimbldon» va «Leyton Orient» klublari qatnashadi. Regbi boʻyicha Angliya chempionatida London toʻrtta klub bilan ishtirok etadi. regbi.
Shaharning eng yirik stadioni — «Uembli» — uzoq davom etgan rekonstruksiyadan keyin 2007-yil may oyida qayta ochilgan. Yangilangan stadiondagi birinchi oʻyin 19-mayda «Chelsi» va «Manchester Yunayted» jamoalari oʻrtasida boʻlib oʻtgan. «Uembli» stadionida Angliya futbol kubogi va Chaqiriq kubogi ( regbiboʻyicha yirik milliy turnir) finallari oʻtkaziladi. «Uembli» shuningdek Angliya futbol terma jamoasining uy stadioni hisoblanadi. Yangi stadionda Angliya terma jamoasi safidagi birinchi golni oʻsha paytda sardor boʻlgan Jon Terrikiritgan. Kriket oʻyinlari «Oval» va «Lords» stadionlarida, Sent-Jons-Vud.
tumanida oʻtkaziladi. Londonning Uimbldonshahar atrofi hududida har yili shu nomdagi tennis turnirioʻtkaziladi. U «Katta dubulgʻa» turkumidagi eng nufuzli turnirlardan biri va ularning eng qadimgisi hisoblanadi. Londonda, shuningdek, mashhur London marafonioʻtkaziladi. 2012-yilda London tarixda uchinchi marta yozgi Olimpiya oʻyinlariga mezbonlik qildi..
Taʼlim va fan

1597-yilda Gresham kolleji — Londonning ilk oliy taʼlim muassasasi tashkil etilgan. U erkin tinglovchilar uchun bepul ochiq maʼruzalar oʻtkazadi, lekin diplom bermaydi.
Londonda 40 dan ortiq universitet faoliyat yuritadi, ularda taxminan 400 ming talaba oʻqiydi. 93 ming xorijiy talaba shahar iqtisodiyotiga 1,5 milliard funt sterlingdan ortiq daromad keltiradi. Yirik universitetlar orasida: London universiteti, Gʻarbiy London universiteti, London Metropoliten universiteti, London Qirolicha Meri universiteti, Sharqiy London universiteti, Grinvich universiteti, Kingston universiteti, London Saut-Benk universiteti, London sanʼat universiteti, Vestminster universiteti, Midlseks universiteti, London Siti universiteti, Brunel universiteti, London Imperial kolleji va boshqalar bor.
London universiteti 1836-yilda tashkil etilgan; u oʻzini oʻzi boshqaradigan 18 ta kollej va bir necha institutdan iborat. Ular orasida London universitet kolleji, Birkbek kolleji, Goldsmits, Qirollik kolleji, London biznes maktabi, London iqtisodiyot va siyosatshunoslik maktabi, Qirolicha Meri kolleji, Royal Xollouey kolleji va boshqalar bor. Talabalar soni 120 mingdan oshadi.
Madaniyat va hordiq
Muzeylar va kutubxonalar
London muzeylarining asosiy qismi Janubiy Kensingtonhududida toʻplangan. Bu yerda Tabiat tarixi muzeyi, Fan muzeyi, Viktoriya va Albert muzeyi (dunyodagi eng yirik dekorativ-amaliy sanʼat va dizayn toʻplami) joylashgan. Boshqa diqqatga sazovor muzeylar — Britaniya muzeyi, uning kolleksiyasida 7,5 millionga yaqin eksponat bor; London milliy galereyasi, dunyodagi eng obroʻli sanʼat muzeylaridan biri; Britaniya Teyt galereyasi ( Britaniya sanʼatiasarlarining dunyodagi eng yirik toʻplami); mashhur Madam Tyusso mum haykallari muzeyi; Sherlok Xolms muzeyi. Teyt Modern galereyasi. Hozir ham amaldagi qirollik qarorgohi — Bukingem saroyini ham muzey deb atash mumkin; uning ayrim xonalari odatda yiliga 2 oy (avgust–sentabr) sayyohlarga ochiq boʻladi. Shuningdek, Parlament binolari, Tauerva London soborlariga ekskursiyalar oʻtkaziladi. Londonda milliy Britaniya kutubxonasi joylashgan..
Teatrlar
Londonning Vest-End hududida asosan drama, komediya va musiqiy pyesalarnisahnalashtirishga ixtisoslashgan bir necha yirik tijorat teatri mavjud. Hatto Vest-End teatri (ingl. West End theatredegan maxsus atama ham bor. Angliyada u Brodvey uslubidagi professional tijorat teatrlarini anglatadi. Mumtoz teatrlardan Qirollik milliy teatri , Saut-Benktumanida joylashgan teatr, yangi «Globus» teatri va Qirollik saroyi teatri.
ni taʼkidlash mumkin. Londonning mumtoz musiqa teatrlari dunyoga mashhur: mashhur Qirollik opera teatri , Kovent-Gardendagi, Qirollik Albert-xoll, va Janobi Oliylari teatri..
Din

2011-yilgi roʻyxatga olishga koʻra londonliklarning 48,4 % i oʻzini xristian, 12,4 % i musulmon, 5 % i hindu, 1,8 % i yahudiy, 1,5 % i sikx, 1 % i buddaviy deb koʻrsatgan. Musulmonlar ulushi yuqori boʻlgan tumanlar: Tauer-Xamlets, Nyuyem, Redbrij, Uoltem-Forest va Brent; hinduiylar koʻproq Xarrou, Brent, Redbrij va Xaunslou; buddaviylar esa Grinvich, Kensington va Chelsi, Vestminster va Xaunslou tumanlarida koʻproq yashaydi.
2001-yilgi roʻyxatga olishga koʻra londonliklarning 58,2 % i oʻzini xristian, 8,5 % i musulmon, 4,1 % i hindu, 2,1 % i yahudiy, 1,5 % i sikx, 0,8 % i buddaviy deb koʻrsatgan. 15,8 % i oʻzini dinsiz deb atagan, 8,7 % i esa roʻyxatga olishdagi savolga javob bermagan.
Londonda hukmron din — xristianlikboʻlib, unga shahar aholisining yarmidan koʻpi eʼtiqod qiladi. Shu sabab poytaxtdagi ibodatxonalarning aksariyati xristianlarga, asosan anglikanlargategishli. Oʻrta asr cherkovlari deyarli saqlanmagan: koʻpchiligi Buyuk yongʻin paytida, 1666-yilda vayron boʻlgan. London ramzlariga allaqachon Avliyo Pavel sobori, XVIII asr boshida qurilgan inshoot va Vestminster abbatligiaylangan. Bu ibodatxonalarda anglikan marosimlari asosida diniy xizmatlar oʻtkaziladi. Vestminster abbatligini uning yaqinidagi Vestminster soboribilan adashtirmaslik kerak. Ikkinchisi Angliyadagi eng yirik katolik ibodatxonasidir. Bundan tashqari, Sautuark sobori ni ham tilga olish lozim; u London koʻprigidan oʻtishi bilan joylashgan Sautuark tumanining asosiy anglikan cherkovidir. 1905-yilda u sobor maqomini olgan. Avliyo Eteldreda cherkoviXIII asrning ikkinchi yarmida Avliyo Eteldredasharafiga qurilgan boʻlib, Angliyada hozirgacha faoliyat koʻrsatayotgan eng qadimgi katolik cherkovi hisoblanadi.
Londondagi Ridjents-park hududida London markaziy masjidijoylashgan. Brent tumanidagi Neasden ibodatxonasi Yevropaning eng yirik hinduiy ibodat inshootlaridan biri hisoblanadi: Yevropa.
da. Londonda bir nechta pravoslav cherkovlari mavjud, jumladan Suroj yeparxiyasi, Rus pravoslav cherkovining xorijdagi boʻlimihamda Konstantinopol patriarxligi ekzarxatijamoalari. Ular orasida ikkita rus pravoslav cherkovi bor. Markaziy ibodatxona — «Naytsbrij» metro bekati yaqinidagi Xudo Onasining Uspeniyesi va barcha avliyolar sobori. Bu jamoa 1741-yilda shakllangan, hozirgi binoga esa 1956-yilda koʻchib oʻtgan. Ilgari bu yerda Barcha avliyolar anglikan cherkovi joylashgan. U XIX asrda neoroman uslubida qurilgan. Sobordan tashqari majmuada yana beshta bino bor.
Tadbirlar

Londonda har yili 1987-yildan Yangi yil paradi, Yuqori moda haftaligi (1990-yillar boshidan haftalik namoyishlar soni 15 tadan 47 tagacha oshgan[[manbada yoʻq]]), yaxtalar koʻrgazmasi London Boat Show 1956-yildan, interyer koʻrgazmasi Ideal Home Show 1908-yildan, Temzadagi qayiq poygalari 1926-yildan, London marafoni 1981-yildan, «Oksford — Kembrij» qayiq regatasi 1829-yildan, London kitob yarmarkasi 1976-yildan, gulchilik koʻrgazmasi Chelsea Flower Show 1862-yildan, qirollik soqchilari paradi Trooping the Colour, London Siti musiqa festivali 1962-yildan, Kuba karnavali 2005-yildan, avtomobillar koʻrgazmasi Motorexpo 1996-yildan, Butunjahon yalangʻoch velosiped poygasi 2001-yildan, Xempton-Kort saroyidagi gullar koʻrgazmasi 1990-yildan, Promenad konsertlari mumtoz musiqa tadbirlari 1895-yildan, Lotin Amerikasi festivali — Karnaval del Pueblo 1995-yildan, Notting-Xill karnavali 1964-yildan, meʼmorchilik festivali Open House London 1992-yildan, velosiped poygasi Mayor of London’s Sky Ride 2007-yildan, London kinofestivali 1957-yildan, lord-mer shousi 1535-yildan, urushlarda halok boʻlganlar xotirasiga Kenotaf yodgorligi oldida oʻtkaziladigan marosim 1919-yildan beri boʻlib oʻtadi.
- Qirollik Bukingem saroyi oldida soqchilar almashinuvi Londonning eng mashhur va sayyohlar orasida eng ommabop anʼanalaridan biridir. Bu marosim apreldan avgustgacha har kuni soat 11:30 da, yilning qolgan davrida esa xuddi shu vaqtda kunora oʻtkaziladi. Albatta, soqchilar almashinuvining amaliy foydasi yoʻq, ammo bu Londonning eng chiroyli anʼanalaridan biri.
- Kalitlar marosimi — 700 yillik yopish marosimi: Tauerqalʼasini har kuni roppa-rosa 21:50 da bosh qoʻriqchi tomonidan yopish bilan bogʻliq udum.
- Qirollik artilleriya salyutlari maxsus munosabatlarda oʻtkaziladi, jumladan: qirolichaning taxtga oʻtirgan kuni[ingl.] (6-fevral), qirolichaning tugʻilgan kuni (21-aprel), toj kiyish kuni (2-iyun), Edinburg gersogi ning tugʻilgan kuni (10-iyun). Agar bayram yakshanbaga toʻgʻri kelsa, salyut ertasi kuni oʻtkaziladi.
- Temza festivali sentabr oʻrtalarida oʻtkazilib, tantanali mashʼalali yurish, yarmarkalar, mushakbozlik va konsertlarni oʻz ichiga oladi.
- Notiqlar burchagi (ingl. Speakers' corner) Gayd-parkda joylashgan. Istagan odam u yerda biror balandroq joyga chiqib, xohlagan mavzuda notiqlik mahoratini sinab koʻrishi mumkin. Hozir bu anʼana susayib bormoqda — u oddiy sayyohlik diqqatga sazovor joyiga aylangan, kam sonli notiqlarning ovozi esa yaqin atrofdagi Park-Leyn koʻchasida avtomobillar shovqini tufayli deyarli eshitilmaydi (anʼanaga koʻra Notiqlar burchagida mikrofonlardan foydalanish taqiqlangan).
Meʼmorchilik
Rejalashtirish va qurilish

London markazi radial-halqasimon va toʻgʻri burchakli koʻchalardan iborat murakkab reja tuzilishiga ega. Shahar — «siti» maqomi quyidagi tumanlarga berilgan: Vestminster va Siti. XI asrda davlat qarorgohi sifatida shakllangan Vestminster hanuz qirollik qarorgohi, mamlakat parlamenti va hukumati joylashgan hududdir. Maydoni 2,7 km² boʻlgan Siti antik va oʻrta asrlarda (rimliklar qurgan devorlar ichida) shaharning oʻzi, hunarmandchilik va savdo markazi boʻlib qolgan. XVII asr boshida zodagonlar Sitidan chiqib ketgan; XX asrda turar joylar va doʻkonlar oʻrnini banklar va idoralar egallab, uni butunlay ishbilarmonlik tumaniga aylantirgan. Vestminsterning gʻarbida joylashgan bir vaqtlar aristokratik shahar atrofi tarixiy Londonning Vest-Enddeb atalgan qismiga asos boʻlgan. XIX asr dok va zavodlari atrofidagi ishchilar manzilgohlari esa Ist-End tumanini, Sitining sharqida, shakllantirdi.
Rim davrida London koʻchalari toʻgʻri burchakli reja asosida qurilgan, binolarda gʻisht va tosh keng qoʻllangan. Anglosakslar davridagi yogʻoch imoratlar saqlanmagan. Normanlar kelishi bilan toshdan qurish qayta tiklanib, tosh qalʼalar, abbatliklar va soborlar paydo boʻlgan. Biroq oʻrta asr qurilishlarining aksariyati yogʻoch va faxverkuslubida boʻlib, shahar rejasi tartibsiz rivojlangan. Shahar markazini ratusha va gotika uslubidagi Avliyo Pavel sobori tashkil qilgan. XV asrda gʻisht va cherepitsadan foydalanish boshlangan. XIII–XVI asrlarda ustunlik qilgan meʼmoriy uslub — gotikaedi. XVII asr boshida Palladiocha klassitsizmning paydo boʻlishi saroy meʼmori Inigo Jonsijodi bilan bogʻliq. Uning loyihasi asosida Banket uyi va Kuins-xausqurilgan. XVII asrda klassitsizm bilan bir qatorda manyerizm.

I asrdan XIX asrgacha Londonni yongʻinlar taʼqib qilgan. Sham va ochiq olovdan isitish hamda ovqat pishirish uchun foydalanish yongʻinlarning asosiy sababi boʻlgan, yogʻoch binolar esa olovning tez tarqalishiga imkon bergan. Buyuk yongʻin davrida, 1666-yilda London deyarli butunlay yonib ketgan, shundan soʻng yogʻochdan qurish taqiqlangan: turar joylar tobora koʻproq gʻishtdan, jamoat binolari esa Portlend ohaktoshi bilan qoplanadigan boʻlgan. Oʻrta asrlardagi koʻcha rejasi saqlab qolingan.
Meʼmorchilikning keyingi rivoji saroy meʼmori Kristofer Renfaoliyati bilan bogʻliq; u yangi barokkouslubiga amal qilgan. Uning asarlari orasida: Kensington saroyi, «ingliz Versali» — Xempton-Kort, Grinvich shifoxonasi va eng mashhur yodgorlik — Avliyo Pavel soboribor. Sobor meʼmor hayotligida, 1710-yilda bitkazilgan. XVIII asr oxirida barokko oʻrnini neoklassitsizmegalladi, u XX asr oʻrtalarigacha davom etdi. Viktoriya davrida 1830—1860-yillarda keng tarqaldi: neogotika.
. Ikkinchi jahon urushi vaqtida London havo bombardimonlariga uchradi. Urushdan keyingi davrda L. Aberkrombi loyihasi asosida London atrofida «yashil belbogʻ» yaratildi. U shahar qurilishlarining yanada yoyilishiga chek qoʻydi. 1960-yillarda eski meʼmoriy ustunliklar — Avliyo Pavel sobori gumbazi va parlament binosi minoralari oʻrnini Sitining osmonoʻpar binolari egalladi. 1990-yillarda Temza boʻyida, Sitining sharqida osmonoʻpar binolardan iborat yangi tuman — Keneri-Uorf paydo boʻldi..
Bogʻlar
Londonning eng yirik bogʻi — Li Velli (maydoni 4050 ga).
Sakkizta qirollik bogʻi, ularning ayrimlari ilgari qirollarning ov hududi boʻlgan, qariyb 2000 ga maydonni egallaydi: Gayd-park shahar markazidagi eng yirik bogʻ boʻlib, 1826-yilda erkin tashrif uchun ochilgan. Yonidagi Kensington bogʻlari bilan birga umumiy maydoni 250 gektardan ortiq, uzunligi ikki km dan, kengligi esa bir km dan ortiq yashil hududni tashkil etadi. Vestminster saroyi tomon Grin-park va Sent-Jeyms bogʻi choʻzilgan; ularda sunʼiy suv havzasi mavjud. Boshqa qirollik bogʻlari orasida: Ridjents-park, Grinvich bogʻi, Richmond bogʻi va Bushi.
Meʼmoriy yodgorliklar
YuNESKOning Jahon merosi roʻyxati ga Tauer, Vestminster saroyi, Vestminster abbatligi, Avliyo Margarita cherkovi, Grinvich dagi binolar majmuasi hamda qirollik botanika bogʻlari Kyu.
kiritilgan. Londonning aksariyat meʼmoriy yodgorliklari Vestminsterhududida joylashgan. Tumanning asosiy reja tuguni — Charing-Krosschorrahasi boʻlib, u Trafalgar maydoniga tutashadi. Undan Uaytxoll koʻchasi parlamentga, Mell koʻchasi Bukingem saroyiga, Strend koʻchasi Sitiga olib boradi. Trafalgar maydonijamoat tadbirlari oʻtkaziladigan joy boʻlib, meʼmor Jon Nesh loyihasi asosida 1820-yillarda barpo etilgan. 1830-yilda Trafalgar jangixotirasiga nomlangan. Maydon ustida ustun — balandligi 44 metr boʻlgan granit yodgorlik va undagi admiral Nelsonhaykali qad koʻtargan. Ustun tagida sher haykallari joylashgan. Maydonning ikki chetida favvora qurilgan. Charing-Kross oʻrtasida 1675-yilda monarxiya tiklangach, qatl etilgan Karl Ining otliq haykali oʻrnatilgan, u parlament binosi tomon qaragan. Maydonning shimoliy cheti boʻylab Milliy galereyabinosi joylashgan. Admiralteystvo arkasi orqali Mell koʻchasi boshlanadi. Mellga parallel ravishda Pell-Mellkoʻchasi oʻtadi. Unda K. Ren loyihasi bilan qurilgan Malboro-xaus va Sent-Jeyms saroyi joylashgan; saroy qizil gʻishtdan qurilgan. Sent-Jeyms bogʻiorqali oʻtib, Mell koʻchasi Bukingem saroyi oldidagi maydonga yetadi; uning oʻrtasida qirolicha Viktoriya yodgorligi qad rostlagan. Bukingem saroyi Bukingem gersogining uyi oʻrnida tashkil etilgan; uni ingliz qiroli gersogdan sotib olgan. Saroyning dastlabki koʻrinishi vaqt oʻtishi bilan ancha oʻzgargan, asosiy old fasadi 1913-yilda qurilgan. Uning shimolidan bir-biriga parallel savdo koʻchalari — Oksford-strit va Pikadilli hamda Pikadilli maydonijoylashgan. Uaytxoll koʻchasida hukumat muassasalari va Otliq gvardiyakazarmalari bor. Koʻchaning oʻrtasida 1920-yilda Birinchi jahon urushida halok boʻlganlar xotirasiga kenotafoʻrnatilgan. Unga Dauning-stritkoʻchasi tutashadi; bu koʻchadagi № 10 uyda Buyuk Britaniya bosh vazirining qarorgohi joylashgan. Vestminster saroyi 1860-yilda oldingi saroy yongʻinda kuyib ketgan joyda neogotika uslubida qurilgan. Saroy tepasida Viktoriya minorasi balandligi 104 metr boʻlgan minora va Yelizaveta minorasi balandligi 98 metr boʻlgan yana bir minora qad koʻtargan.
Sitining meʼmoriy yodgorliklari orasida Angliya banki, Qirollik birjasi va Gildxoll — vaqt oʻtishi bilan dastlabki koʻrinishini yoʻqotgan oʻrta asrlar ratushasi binolari bor. Sitining bir maydonida ustun joylashgan; uning balandligi 61 metr, u 1677-yilda K. Ren tomonidan Buyuk yongʻin xotirasiga oʻrnatilgan. Sitining sharqida Tauer qalʼasi ikki qator mudofaa devori bilan oʻralgan; ichki hovlisida Oq minora — Vilgelm Fotih davriga oid, balandligi 27 metrli minora bor. Koʻtarma Tauer koʻprigi neogotika uslubidagi minoralari bilan 1894-yilda qurilgan. Koʻprik yonida «Belfast».
» kreyseri doimiy turar joyiga bogʻlab qoʻyilgan. Shahar markazidagi Temza boʻyining obodonlashtirilgan Viktoriya, Chelsi va Albert qirgʻoqboʻyi yoʻlaklari XIX asrning ikkinchi yarmida qurilgan. Viktoriya qirgʻoqboʻyi yoʻlagi da qadimgi Misr obeliski «Kleopatra ignasi» oʻrnatilgan; uning ikki tomonida sfinks haykallari bor.
Sitidagi eng baland osmonoʻpar bino — Heron Tower[ingl.] (balandligi 230 metr), Keneri-Uorf tumanida esa — One Canada Square (235 metr), butun shahardagi eng baland bino esa — The Shard (306 metr, Sitining qarshisidagi Sautuark).
- tumanida joylashgan). Avliyo Pavel sobori
- Bukingem saroyi
- Parlament binosi
XIII asr dastlabki ingliz gotikasidavri boʻldi. Ushbu uslubning eng yorqin namunalaridan biri — Vestminster abbatligi. Bu davrning Londondagi boshqa namunalari saqlanmagan. Erta gotikadan soʻng ingliz bezakli gotikasi davri boshlandi, ammo uning ham, ingliz meʼmorchiligidagi uchinchi gotika bosqichi — vertikal gotikaning ham hozirgi Londonda namunalari yoʻq. ingliz meʼmorchiligi.
Meʼmorchilikning Tyudorlar davri uslubi gotikagaoʻxshaydi, lekin chuqur va baland derazalar kabi sezilarli oʻzgarishlar bilan farq qiladi. Genrix VII ibodatxonasi Vestminsterda va Xempton-Kort saroyi esa Richmondda — Tyudorlar davri meʼmoriy yodgorliklaridir.
Georgian meʼmorchiligiXVIII asr oʻrtalarida shakllanib, umuman olganda, Yevropada keng tarqalgan klassitsizmga mos kelgan. Unda aniq shakl va mutanosiblik asosiy oʻrin tutgan. Londonning bu davrga mansub alohida mashhur binolari boʻlmasa-da, shahardagi koʻplab turar joy va maʼmuriy inshootlar georgian uslubida qurilgan. Quyidagilarni alohida taʼkidlash mumkin: Nikolas Xoksmurloyihalagan cherkovlar, Somerset-xaus saroyi, meʼmor ser Uilyam Chembers va Oksford-strit dagi «Panteon» koʻngilochar markazi, meʼmor Jeyms Uayettloyihasi. Ushbu majmua hududida 1761–1762-yillarda katta pagoda qurilgan — bu Yevropada Xitoy meʼmorchiligining ilk namunasi hisoblanadi. Ushbu bogʻlar qarshisida Sayon-xaus — Nortumberlend gersoglariga qarashli qadimiy hashamatli saroy qurilgan. U sof klassitsizm uslubida yaratilgan boʻlib, geometrik shakllarning mohirona almashinuvi va nozik ranglar uygʻunligi bilan ajralib turadi. Sayon-xaus ichki bezaklari ustidagi ishlar gersogning mablagʻi tugagan 1769-yilgacha davom etgan.
Shuningdek, Qirollik adliya sudini taʼkidlash lozim. U 1873–1882-yillarda sobiq advokat Jorj Edmund Strit loyihasi asosida qurilgan. Mazkur uslubdagi muhim yodgorliklardan biri — Shahzoda Albert yodgorligi — Kensington bogʻidagi yodgorlik. U Jorj Gilbert Skott loyihasi boʻyicha yaratilgan va 1875-yilda ochilgan.
Mashhur Jon Neshklassitsizm uslubida ishlagan. U Bukingem saroyi va Marmar arka; muallifidir. Vestminster sobori — neovizantiya uslubinamunasidir. Hozir mavjud boʻlmagan Kristall saroy esa industrial uslubga mansub boʻlgan..
Qabristonlar
Londonda munitsipal va xususiy mulkdagi taxminan 170 ta qabriston bor. Ularning aksariyati XIX asrda tashkil etilgan. Eng yirik dafn maskani — shaharning shimoli-sharqiy qismida joylashgan London Siti munitsipal qabristoni. 2008-yilda vafot etganlarning 75 % i krematsiya qilingan.
Shahar tashqarisidagi jamoat qabristonlari XIX asrning birinchi yarmida, London aholisi tez oʻsgani va cherkov qabristonlarida yangi dafnlar uchun joy yetishmay qolganda paydo boʻlgan. 1832-yilda Kensal-Grinqabristoni ochilgan, keyingi toʻqqiz yil ichida Vest-Norvud, Xaygeyt, Ebni-park, Nanxed, Brompton va Tauer-Xamlets qabristonlari tashkil etilgan. Keyinchalik ular «Sehrli yettilik» deb atalgan. Yangi qabristonlar Parijdagi Per-Lashez manzarali qabristoni namunasi asosida barpo etilgan. Londonning eng mashhur qabristoni — Xaygeytvaqt oʻtishi bilan yovvoyi oʻsimliklar bilan qoplangan. Bu yerga Karl Marks va boshqa mashhur shaxslar dafn etilgan. Xoch va lavha shaklidagi qabr toshlari Viktoriya davrihaykallari, ustunlar va obelisklar bilan almashinib turadi. Bu yerda Misr xiyoboni va maqbarali Livan doirasi mavjud. Ayrim qabristonlarda koʻplab katakombalar saqlangan.
Vestminster abbatligi ingliz qirollari dafn etiladigan joylardan biridir. Avliyo Pavel soborida Buyuk Britaniyaning taniqli fuqarolari dafn etilgan.
Mashhur tugʻilgan shaxslar
Adabiyotlar
- Лондон // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Лондон // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- London — статья из энциклопедии «Британника» (англ.)
- Hibbert, Christopher; et al. The London Encyclopaedia (англ.). — 3rd ed. — McMillan, 2008. — 1119 p. — ISBN 978-1-4050-4925-2.
- Sheppard, Francis. London: A History (англ.). — Oxford University Press, 2000. — 496 p. — ISBN 978-0-19-822922-3.
- Eade, John. Placing London: From Imperial Capital to Global City (англ.). — Berghahn Books, 2001. — 198 p. — ISBN 1-57181-736-0.
- Porter, Roy. London: A Social History (англ.). — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1994. — 560 p. — ISBN 0-674-53838-2.
- Hamnett, Chris. Unequal City: London in the Global Arena (англ.). — London: Routledge, 2003. — ISBN 0-415-31730-4.
- Tames, Richard. London: A Cultural History (англ.). — Oxford University Press, 2006. — 320 p. — ISBN 978-0-19-530953-9.
- Sutcliffe, Anthony. London: An Architectural History (англ.). — Yale University Press, 2006. — ISBN 0-300-11006-5.
- Billington, Jill. London’s Parks and Gardens (англ.). — Frances Lincoln, 2003. — 240 p. — ISBN 0-7112-2039-5.
- Duncan, Andrew. Walking London (англ.). — 6th ed. — London: New Holland Publishers, 2008. — 304 p. — ISBN 978-1-84773-054-1.
Havolalar
- london.gov.uk (ingl.) — Londonning rasmiy sayti
- London Councils (ingl.) — 32 ta tuman va Siti assotsiatsiyasi
- British Pathé (ingl.) — London kinoxronikasi
- The Exploring 20th century London (ingl.) — XX asr Londonini oʻrganish loyihasi
- British History Online (ingl.) — London tarixiga doir bosma manbalarni jamlagan raqamli kutubxona
- Londonning 360 darajali panoramasi (ingl.) — 320 gigapiksel
