| Shahar | |||||
| Nyu-York | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ingl. New York City | |||||
| Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Manxetten va Empayr-steyt-bilding, Markaziy park, Tayms-skver, Markaziy vokzal, Ozodlik haykali, Bruklin ko‘prigi | |||||
|
|||||
| 40°43′42″ sh. k. 73°59′39″ g‘. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Shtat | Nyu-York | ||||
| Ma’muriy bo‘linishi | Boro | ||||
| Mer | Zohran Mamdani | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | 1624 | ||||
| Avvalgi nomlari |
gacha 1664 — Yangi Amsterdam |
||||
| Shahar dan | 1653 | ||||
| Maydoni | 1223,3 km² | ||||
| Markazining balandligi | 10 m | ||||
| Iqlim turi | Subtropik okean iqlimi | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC−5:00, yozda UTC−4:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | ↘ 8 478 072 kishi (2024) | ||||
| Aholi zichligi | 10 881 kishi/km² | ||||
| Aglomeratsiya | Nyu-York aglomeratsiyasi | ||||
| Aglomeratsiya aholisi | ↘ 19 768 458 kishi | ||||
| Aholisining nomlanishi | Nyu-yorkliklar, nyu-yorklik | ||||
| Rasmiy til | ingliz tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | 212, 332, 347, 646, 718, 917, 929 | ||||
| Pochta indekslari | 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx | ||||
| Avtomobil kodi | NY | ||||
| FIPS | 36-51000 | ||||
| Boshqa ma’lumotlar | |||||
| Laqabi | «Katta olma» («The Big Apple») | ||||
|
|
|||||
|
nyc.gov (ingl.) (isp.) (rus.) (xit.) |
|||||
Nyu-Yórk (ingl. New York City fayl haqida, qisqacha NYC) — AQSHning eng yirik shahri bo‘lib, dunyodagi eng yirik aglomeratsiyalardan biri tarkibiga kiradi. Shahar aholisi 8 467 513 kishini, aglomeratsiya aholisi esa 19,77 million kishini tashkil etadi (2021-yilgi baho). Nyu-York Atlantika okeani sohilida, Nyu-York shtatining janubi-sharqida joylashgan. Shaharga XVII asrda niderlandiyalik mustamlakachilar asos solgan va u 1664-yilgacha Yangi Amsterdam deb atalgan.
Nyu-York tarkibiga beshta ma’muriy okrug (tuman, boro): Bronks, Bruklin, Kvins, Manxetten va Staten-Aylend kiradi. Asosiy diqqatga sazovor joylar Manxetten borosida joylashgan. Ular orasida tarixiy osmono‘par binolar (Empayr-steyt-bilding, Kraysler-bilding), Rokfeller markazi, Vulvort-bilding, Metropoliten tasviriy san’at muzeyi, Metropoliten operasi, Karnegi-xoll, Solomon Guggenxaym muzeyi (rangtasvir), Amerika tabiiy tarix muzeyi (dinozavr skeletlari va planetariy), «Plaza» mehmonxonasi, «Uoldorf-Astoriya» mehmonxonasi, «Chelsi», BMT bosh qarorgohi, Garlem.
Nyu-York jahon miqyosidagi muhim moliyaviy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazdir.
Tarixi


Hozirgi Nyu-York hududida yevropaliklar kelishidan ancha oldin mahalliy hindu qabilalari — Manaxattou va Kanarsi yashagan. Buni shaharning binolar qurilmagan hududlaridan, masalan, Invud-Xill bog‘i va Riversayd bog‘idan topilgan o‘q uchlari va boshqa tarixiy buyumlar tasdiqlaydi. Yevropaliklar bu yerda 1624-yilda manzilgohlar barpo eta boshlagan. 1625-yilda orolning janubiy uchida, Manxettenda, niderlandlar tomonidan Yangi Amsterdam (niderl. Nieuw Amsterdam) manzilgohiga asos solindi. 1664-yilda shahar inglizlar tomonidan egallandi; gubernator Stoyvesant ularga qarshilik ko‘rsatmadi. Shundan so‘ng shahar Nyu-York (ingl. «Yangi York») deb, bosib olish tashabbuskori — York gersogi sharafiga qayta nomlandi. Ikkinchi ingliz–niderland urushi yakunlariga ko‘ra, 1667-yilda niderlandlar Nyu-Yorkni inglizlarga rasman Surinam mustamlakasi evaziga topshirdilar.
Dastlab, Mustaqillik urushining boshida hozirgi shahar hududi muhim janglar maydoni bo‘lgan. Bruklin jangi natijasida Bruklinda katta yong‘in boshlanib, shaharning katta qismi yonib ketgan. Nyu-York Buyuk Britaniya nazoratiga o‘tgan va amerikaliklar uni faqat 1783-yilda qaytarib olgan. «Evakuatsiya kuni» deb atalgan ushbu sana keyinchalik Nyu-Yorkda uzoq yillar nishonlangan.

XIX asr davomida ko‘plab muhojirlarning kelishi tufayli shahar aholisi tez o‘sgan. 1811-yilda uzoqni ko‘zlagan shaharni rivojlantirish bosh rejasi ishlab chiqilib, unga muvofiq ko‘chalar tarmog‘i butun Manxettenni qamrab oladigan darajada kengaytirilgan. 1835-yilga kelib Nyu-York aholi soni bo‘yicha Filadelfiyani ortda qoldirib, Qo‘shma Shtatlardagi eng katta shaharga aylangan. Shunga qaramay, ayniqsa yevropaliklarning nazarida, shahar hali ham ancha chekka va viloyatona ko‘ringan. Charlz Dikkens 1842-yilda AQSHga safar qilib, Nyu-York haqida quyidagilarni yozgan:
Ammo ko‘chalarda naqadar sukunat! Bu yerda puflama yoki torli cholg‘ularda chaladigan sayyor musiqachilar yo‘qmi? Birortasi ham yo‘q. Kunduzi qo‘g‘irchoq tomoshalari, o‘rgatilgan kuchuklar, jonglyorlar, ko‘zboylog‘ichlar, orkestr ijrochilari yoki hech bo‘lmaganda sharmanka chaluvchilar uchramaydimi? Yo‘q, hech qachon. To‘g‘ri, esimda, bir marta maymunchasi bilan bir sharmankachini ko‘rganman: maymun tabiatan o‘ynoqi edi, ammo tezda sust, beso‘naqay, go‘yo foyda ketidan quvadigan maktabning maymuniga aylanib qoldi. Odatda esa ko‘chalarni hech narsa jonlantirmaydi: bu yerda hatto aylanadigan qafasdagi oq sichqonni ham uchratmaysiz.
— Charlz Dikkens «Amerika qaydlari»

Bo‘lib o‘tgan Fuqarolar urushi davrida shaharning Janub bilan mustahkam savdo aloqalari hamda muhojirlar sonining ko‘payishi Ittifoq va Konfederatsiya tarafdorlari o‘rtasidagi bo‘linishni kuchaytirdi. Bu qarama-qarshilik harbiy xizmatga chaqiruvga qarshi tartibsizliklarda — Amerika tarixidagi eng yirik fuqaroviy g‘alayonlarda — eng yuqori cho‘qqisiga yetdi.
Urushdan so‘ng Yevropadan kelayotgan muhojirlar oqimi yanada kuchaydi. Nyu-York Qo‘shma Shtatlarga yaxshiroq yangi hayot izlab kelayotgan millionlab odamlarning ilk to‘xtash joyiga aylandi. 1898-yilda Nyu-York hozirgi chegaralariga ega bo‘ldi: bungacha u Manxetten va Bronksdan iborat edi. Bronks shaharga shimoldan Uestchester okrugidan qo‘shilgan (g‘arbiy Bronks 1874-yilda, qolgan hududlar 1895-yilda). 1898-yilda yangi qonun loyihasiga muvofiq dastlab Katta Nyu-York deb atalgan yangi munitsipal tuzilma tashkil etildi. Yangi shahar beshta tumanga (boro) bo‘lindi. Manxetten va Bronks tumanlari chegaralari kengayib, dastlabki shahar hududi va Nyu-York okrugining qolgan barcha qismlarini qamrab oldi. Bruklin tumani Bruklin shahri hamda Kings okrugining sharqiy qismidagi bir qancha munitsipalitetlardan tuzildi. Kvins tumani Kvins okrugining g‘arbida tashkil etilib, bir nechta kichik shahar va aholi punktlarini, jumladan, Long-Aylend-Siti, Astoriya va Flashingni o‘z ichiga oldi. Staten-Aylend tumani butun Richmond okrugini qamrab oldi. Ushbu tumanlardagi avvalgi barcha shahar boshqaruvi organlari tugatildi. Bir yil o‘tgach, Kvins tumaniga kirmagan Kvins okrugi hududi alohida Nassau okrugiga ajratildi; u Nyu-York shahri tarkibiga kirmaydi. 1914-yilda shtat qonun chiqaruvchi organlari Bronks okrugini tuzdi, Nyu-York okrugi esa faqat Manxetten hududigacha qisqardi. Hozir Nyu-Yorkning beshta tumani chegaralari deyarli shu nomdagi okruglar chegaralariga mos keladi.
XX asrning birinchi yarmida shahar sanoat, savdo va aloqa sohasidagi jahon markaziga aylandi. 1904-yilda birinchi yerosti metro liniyasi qurildi. 1930-yillarda dunyodagi eng baland osmono‘par binolardan bir nechtasi barpo etilishi bilan Nyu-York manzarasi balandlikka bo‘y cho‘zdi. Shu bilan birga jinoyatchilik darajasi ham tez ko‘tarildi. «Gerald Tribyun» gazetasi Nyu-York jinoyatchiligini ayniqsa keskin tanqid qilgan:
Jinoyatchilikka qarshi urushda millat eng og‘ir mag‘lubiyatga uchramoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, jinoyatchilar tomonidan o‘ldirilgan va yaralangan fuqarolar soni AQSHning Birinchi jahon urushidagi yo‘qotishlaridan ham oshib ketgan, buning ustiga bu raqam kun sayin ortmoqda.
Ikkinchi jahon urushidan keyin Nyu-York dunyoning shubhasiz yetakchi shaharlaridan biriga aylandi. BMT bosh qarorgohining Nyu-Yorkda qurilishi shaharning o‘ziga xos siyosiy ahamiyatini ramziy ifodaladi.
Ayni vaqtda aholining bir qismi shahar atrofiga ko‘chib ketdi, bu esa aholi sonining asta-sekin kamayishiga olib keldi. Keyinchalik sanoat va savdodagi o‘zgarishlar hamda jinoyatchilikning kuchayishi 1970-yillarda Nyu-Yorkni ijtimoiy va iqtisodiy inqirozga:
olib keldi. Nyu-Yorkda bizni eng avvalo uning «ovozi» hayratga soldi: politsiya mashinalari sirenalarining yurakni ezadigan chinqirig‘i, bezovta itlar hurishi, o‘t o‘chirish mashinalaridagi jez qo‘ng‘iroqlarning hayajonli jarangi, motorlarning tinimsiz gumburlashi, shinalar shildirashi, mehmonxonalar eshikbonlari taksi chaqirayotganidagi ovozlar va hushtaklarning shovqini. (Qarang: A. Ovdenko, «Amerika Qo‘shma Shtatlari bo‘ylab 18000 kilometr», 1972-yil, 3-bet)
1980-yillar mo‘tadil o‘sish davri bo‘ldi, uning o‘rnini 1990-yillardagi kuchli rivojlanish egalladi. Irqlararo taranglikning yumshashi, jinoyatchilikning ancha kamayishi va immigratsiyaning ko‘payishi shaharni yangiladi. Nyu-York aholisi tarixda birinchi marta 8 million kishidan oshdi. 1990-yillar oxirida «dotkom» rivojlanishi davrida moliyaviy xizmatlar sanoatining muvaffaqiyatlari shaharga katta foyda keltirdi. Bu shahardagi ko‘chmas mulk narxlarining oshishiga ta’sir qilgan omillardan biri bo‘ldi.
11-sentabr (2001-yil) terrorchilik hujumlari Vashingtonga ham ta’sir ko‘rsatdi, ammo Nyu-York Jahon savdo markaziga qilingan hujumlar va egizak minoralarning qulashi oqibatida paydo bo‘lgan zaharli chang hamda bino vayronalari orasidan bir necha oy davomida ko‘tarilgan quyuq, achchiq tutun tufayli eng ko‘p zarar ko‘rdi. Shunga qaramay, portlash markazidagi vayronalar rejalashtirilganidan tezroq tozalandi. Shundan so‘ng vayronalar o‘rnida yangi Jahon savdo markazi majmuasi qurila boshlandi. Jumladan, 2013-yilga kelib asosiy osmono‘par bino — 1-Jahon savdo markazi — qurib bitkazildi. Uning balandligi 541 metr.
Tabiiy-geografik tavsifi
Geografiyasi

Nyu-York shahri Manxetten oroli, Staten-Aylend oroli, Long-Aylend orolining g‘arbiy qismi, Shimoliy Amerika materigining bir qismi (Bronks) hamda Nyu-York bandargohidagi bir necha kichik oroldan iborat. Nyu-York taxminan 40° shimoliy kenglik va 74° g‘arbiy uzunlikda joylashgan. U mamlakat poytaxti Vashingtondan 354 km shimoli-sharqda joylashgan. Nyu-Yorkning eng baland nuqtasi 125 m balandlikdagi tepalik bo‘lib, u Todt-Xillda joylashadi. Staten-Aylend shaharning eng sertepalik, maydoni eng katta va aholisi eng kam tumanidir. Aholi zich joylashgan Manxettenda esa, aksincha, yer cheklangan va qimmat. Shu sababli bu yerda osmono‘par binolar juda ko‘p. AQSH Aholini ro‘yxatga olish byurosi ma’lumotlariga ko‘ra, shahar maydoni 1214,4 km² bo‘lib, uning 785,6 km² quruqlik, 428,8 km² (35,31 %) suv hududidir. Shahar qirg‘oq chizig‘ining uzunligi — 837 km.
Amerikalik olimlar 2008-yilda olib borgan geologik tadqiqotlarga ko‘ra, shahardan 40 kilometr shimolda ikkita geologik uzilma kesishadi. Bu esa magnitudasi 7 gacha yetadigan zilzilalar ehtimolini oshiradi. Kesishuv nuqtasi atom elektr stansiyasi Indian-Poynt.
yaqinida joylashgan. AQSH Geologiya xizmati va Rod-Aylend universiteti olimlari so‘nggi bir necha yildagi sun’iy yo‘ldosh altimetriyasi va yer usti geodezik kuzatuvlar ma’lumotlarini tahlil qilib, Nyu-Yorkda yer yuzasi yiliga o‘rtacha 1—2 millimetr cho‘kmoqda, degan xulosaga kelishgan.

olingan panoramali tasviri
Köppenning iqlim tasnifiga ko‘ra, Nyu-York iqlimi yozi issiq bo‘lgan nam subtropik iqlim (Cfa) hisoblanadi. Alisov tasnifiga ko‘ra, shahar iqlimi mo‘tadil kontinental, biroq unda subtropik iqlimning sezilarli ta’siri bor.
. Yog‘in yil davomida nisbatan bir tekis taqsimlanadi. Quyosh nur sochishining o‘rtacha yillik davomiyligi — 2680 soat. Shahar okean sohilida joylashgan bo‘lsa ham, yoz va qish haroratlari o‘rtasidagi farq ancha katta, chunki havo massalari asosan materik tomondan keladi. Okeanning ta’siri ikkinchi darajali bo‘lsa-da, harorat tebranishlarini biroz yumshatadi. Yana bir omil — shaharning zich qurilganligi: bu o‘rtacha harorati yuqoriroq bo‘lgan mikroiqlim shakllanishiga yordam beradi.
Qishda shahar ob-havosiga qutbiy front ta’sir qiladi. U tropik va mo‘tadil havo massalarini ajratib turadi. Yozda Nyu-York odatda qutbiy va passat frontlari orasida joylashadi. Passat fronti subtropik antitsiklonlarning tegishli mintaqadagi ta’sir hududlarini ajratadi. Ba’zan (har yili emas) Nyu-Yorkka tropik siklonlar ham yopiriladi. .
Qishda Nyu-Yorkda harorat o‘rtacha −2 °C dan +5 °C gacha bo‘lib, me’yordan chetga chiqishlar tez-tez uchraydi. Deyarli har qish qor yog‘adi, yiliga o‘rtacha 60 sm. Bahor iliq bo‘lib, harorat 7 °C dan 16 °C gacha bo‘ladi. Yozda Nyu-Yorkda havo nisbatan issiq: o‘rtacha harorat 19 °C dan 28 °C gacha. Havo namligi yuqori bo‘ladigan davrlar mavjud. Harorat tez-tez 32 °C dan oshadi, ba’zan esa 38 °C va undan yuqoriga yetadi. Kuz Nyu-Yorkda yumshoq o‘tadi, harorat 10 °C dan 18 °C gacha bo‘ladi. Kuchli qor bo‘ronlari aprelgacha ham kuzatilishi mumkin.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yanv | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eng yuqori mutlaq t, °C | 22,2 | 23,9 | 30,0 | 35,6 | 37,2 | 38,3 | 41,1 | 40,0 | 38,9 | 34,4 | 28,9 | 23,9 | 41,1 |
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | 3,5 | 5,3 | 9,8 | 16,2 | 21,6 | 26,3 | 28,9 | 28,1 | 24,0 | 17,7 | 12,1 | 6,1 | 16,6 |
| O‘rtacha harorat, °C | 0,3 | 1,8 | 5,8 | 11,7 | 16,9 | 21,9 | 24,7 | 24,0 | 20,0 | 13,8 | 8,7 | 3,1 | 12,7 |
| O‘rtacha eng past t, °C | −2,8 | −1,7 | 1,8 | 7,1 | 12,2 | 17,6 | 20,4 | 19,9 | 16,0 | 10,0 | 5,3 | 0,0 | 8,8 |
| Eng past mutlaq t, °C | −21,1 | −26,1 | −15 | −11,1 | 0,0 | 6,7 | 11,1 | 10,0 | 3,9 | −2,2 | −11,1 | −25 | −26,1 |
| Yog‘in (me’yor), mm | 104,9 | 80 | 111 | 108,7 | 119,1 | 97,5 | 117,3 | 107,2 | 107,4 | 97,8 | 110,7 | 100,3 | 1262,1 |
| Manba: NOAA Ob-havo va iqlim | |||||||||||||
Aholisi

Ilgari shahar aholisining mutlaq ko‘pchiligini Yevropadan ko‘chib kelganlar tashkil qilgan: XIX asr o‘rtalarida asosan irlandlar va nemislar, XX asr boshlariga kelib esa yahudiylar va italiyaliklar bo‘lgan. 1940-yilda AQSHning norasmiy poytaxti aholisining taxminan 94 % ini oq tanlilar tashkil etgan. Ammo oq tanli aholining shahar atrofiga ko‘chishi bilan etnik tarkib tez o‘zgargan. «Suburbanizatsiya» deb atalgan bu hodisa ilk bor aynan Nyu-Yorkda ommaviy tus olgan. Shahar chegaralarida ko‘chib ketganlarning o‘rnini boshqa irq vakillari egallagan. So‘nggi o‘n yilliklarda Nyu-York Osiyodan, ayniqsa xitoyliklar, hindistonliklar va pokistonliklar, shuningdek, ko‘plab Lotin Amerikasi va Karib havzasi.
mamlakatlaridan kelgan muhojirlarni qabul qildi. Kuchli immigratsiya oqimi natijasida Nyu-York 1980-yillar o‘rtalarida oq tanli aholi ko‘pchilikni tashkil etmaydigan ilk Amerika shaharlaridan biriga aylandi va lotin amerikaliklar hamda afroamerikaliklar keng yashaydigan shaharga aylandi. Hozir Manxetten va Staten-Aylend — oq tanli aholi ustun bo‘lgan yagona ikki borodir. Immigratsiya jarayonlari ramzlaridan biri — Ellis orolidagi Immigratsiya muzeyi. U 1954-yilgacha AQSHning kelajakdagi 20 milliondan ortiq fuqarosi o‘tgan asosiy muhojirlarni qabul qilish punkti o‘rnida tashkil etilgan.
Immigratsiya shahar aholisi jadal o‘sishining asosiy omilidir. 1870-yillarda tarixiy markaz — Manxetten aholisi bir milliondan oshgan, 1898-yilda yagona Nyu-York-Siti tashkil topgan paytda esa 3,4 milliondan ortiq bo‘lgan. 2000-yilda Nyu-Yorkda 8 008 278 kishi, 3 021 588 uy xo‘jaligi va 1 852 233 oila hisobga olingan. Aholi zichligi — 10 194,2 kishi/km². Shaharda 3 200 912 turar joy birligi bo‘lgan, ularning o‘rtacha zichligi 4074,6/km². Shaharning irqiy tarkibi: 44,66 % oq tanlilar, 26,59 % qora tanlilar va afroamerikaliklar, 0,52 % tubjoy amerikaliklar (hindular), 9,83 % osiyoliklar, 0,07 % Tinch okeani orollari aholisi, 13,42 % boshqa irqlar va 4,92 % o‘zini ikki yoki undan ortiq irqqa mansub deb biluvchilar. Aholining 26,98 % i irqidan qat’i nazar lotin amerikaliklardir.
Shaharda uy xo‘jaliklarining median daromadi — 38 293 $, oilalarniki — 41 887 $. Erkaklarning o‘rtacha daromadi — 37 435 $, ayollarniki — 32 949 $. Jon boshiga daromad — 22 402 $. Aholining 21,2 % i va oilalarning 18,5 % i kambag‘allik chegarasidan pastda yashaydi. Kambag‘allikda yashovchilarning 30,0 % i 18 yoshdan kichik, 17,8 % i esa 65 yosh va undan kattadir.
Jami 3 021 588Uy xo‘jaliklarining 29,7 % ida 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar bor; 37,2 % ini birga yashovchi er-xotinlar tashkil etadi; 19,1 % ida oila boshlig‘i eri bo‘lmagan ayol; 38,7 % i oilaviy bo‘lmagan uy xo‘jaliklaridir. Barcha uy xo‘jaliklarining 31,9 % i yakka shaxslardan iborat, 9,9 % ida esa 65 yosh va undan katta bir kishi yolg‘iz yashaydi. Uy xo‘jaligi a’zolarining o‘rtacha soni 2,59, oilaning o‘rtacha soni esa 3,32 kishidir.
Yosh bo‘yicha shahar aholisi quyidagicha taqsimlangan: 24,2 % — 18 yoshgacha, 10,0 % — 18–24 yosh, 32,9 % — 25–44 yosh, 21,2 % — 45–64 yosh, 11,7 % — 65 yosh va undan katta. Median yosh — 34 yil. Har 100 ayolga 90,0 erkak to‘g‘ri keladi. Har 100 nafar 18 yoshdan katta ayolga 85,9 erkak to‘g‘ri keladi.
| Irqiy tarkibi | 2010 | 1990 | 1970 | 1940 |
|---|---|---|---|---|
| Oq tanli amerikaliklar | 44,0 % | 52,3 % | 76,6 % | 93,6 % |
| Ispan tilida so‘zlashmaydigan oq tanlilar | 33,3 % | 43,2 % | 62,9 % | 92,0 % |
| Oq tanli lotin amerikaliklar | 10,7 % | 9,1 % | 13,5 % | 1,6 % |
| Qora tanlilar yoki afroamerikaliklar | 25,5 % | 28,7 % | 21,1 % | 6,1 % |
| Lotin amerikaliklar (oq tanlilardan tashqari) | 17,9 % | 15,3 % | 2,7 % | − |
| Osiyoliklar | 12,7 % | 7,0 % | 1,2 % | − |
Din

Shaharda dunyodagi deyarli barcha dinlar va diniy oqimlarning vakillari istiqomat qiladi. Son jihatidan xristianlar va yahudiylikka e’tiqod qiluvchilar ustun. Nyu-Yorkda barcha asosiy dinlarning ibodatxonalari mavjud.
Shahardagi ayrim ibodatxonalar:
Katolik va protestant ibodatxonalari
Pravoslav va boshqa ibodatxonalar
Masjidlar
Iqtisodiyoti
Nyu-York Qo‘shma Shtatlar va butun dunyoning eng muhim iqtisodiy markazlaridan biridir. Nyu-Yorkni London va Tokio bilan birga jahon iqtisodiyotining uch asosiy markazidan biri deb atashadi. Yalpi hududiy mahsulot 2007-yilda Nyu-York shahar mintaqasida 1210,2 mlrd $ ni tashkil etib, uni AQSH megapolislarida birinchi o‘ringa olib chiqqan. Nyu-York mamlakat va dunyoning eng muhim moliyaviy markazidir. 2008-yil oxirida shaharda joylashgan moliya tashkilotlari jahon moliya resurslarining 40 % igachasini nazorat qilgan. Citigroup, J.P. Morgan & Co., American International Group, Goldman Sachs, Morgan Stanley, Merrill Lynch kabi moliya tashkilotlari bosh qarorgohlari uchun Nyu-Yorkni tanlagan. Bundan tashqari, shaharda Verizon Communications, Pfizer, Alcoa, News Corporation, Colgate-Palmolive kabi ko‘plab yirik nomoliyaviy korporatsiyalarning bosh qarorgohlari ham joylashgan. Shaharda NYSE, Nasdaq, Amerika fond birjasi, Nyu-York tovar birjasi va Nyu-York savdo palatasi[ingl.] kabi birjalar faoliyat yuritadi. Nyu-York moliya sohasi Quyi Manxettendagi Uoll-stritda jamlangan.
An’anaviy ishlab chiqarish ham shahar iqtisodiyotida muhim o‘rin tutadi, garchi bu sektorda bandlar ulushi kamayib bormoqda. Shaharda rivojlangan asosiy sanoat tarmoqlari: mashinasozlik, kimyo sanoati, to‘qimachilik va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish. Eng yangi tarmoqlar tez rivojlanmoqda: biotexnologiyalar, dasturiy ta’minot yaratish va internet-biznes. Qurilish va ko‘chmas mulkni rivojlantirish (development) ham katta ahamiyatga ega: Nyu-York dunyoda ko‘chmas mulk narxlari eng yuqori bo‘lgan shaharlardan biri sifatida tanilgan.
Dastlab Nyu-York Amerika kinematografiyasining markazi bo‘lgan, biroq keyinchalik bu mavqeni Gollivudga boy bergan. Shunga qaramay, Nyu-Yorkda hozir ham ayrim filmlar va teledasturlar ishlab chiqariladi. Nyu-York AQSH moda poytaxti bo‘lib, ko‘plab modelyerlarning bosh qarorgohlari shu yerda joylashgan. Shaharda ko‘plab nashriyotlar faoliyat yuritadi va yangi kitoblar ko‘pincha birinchi marta shu yerda chop etiladi. Sezilarli rivojlangan sohalardan biri — turizm sohasi.
Bandlik
2012-yil holatiga ko‘ra, Nyu-Yorkdagi eng yirik ish beruvchilar shahar ma’muriyati (148 898 kishi), Nyu-York ta’lim departamenti (119 410 kishi), Metropolitan Transportation Authority (66 804 kishi), AQSH federal hukumati (50 700 kishi), New York City Health and Hospitals Corporation (36 244 kishi), JPMorgan Chase (27 157 kishi), Nyu-York shtati ma’muriyati (25 441 kishi), Citigroup (24 809 kishi), Northwell Health (20 775 kishi) va Mount Sinai Hospital (18 999 kishi) bo‘lgan.
Turizm
Turizm Nyu-York hayotida muhim o‘rin tutadi. 2010-yilda shaharga 48,7 million sayyoh kelgan, ulardan 39 million nafari amerikalik, 9,7 million nafari esa boshqa davlatlardan bo‘lgan. Nyu-York xorijdan Amerikaga keladigan sayyohlar orasida eng jozibador shahardir. Nyu-York shtati nazoratchisi ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda shahardagi turizmning 10 yillik rekord o‘sish davri nihoyasiga yetgan. Nyu-Yorkka keluvchilar soni 22,3 milliongacha tushgan (66,6 million — 2019-yilda). Bunga koronavirus pandemiyasi va u bilan bog‘liq xulq-atvor hamda hukumat cheklovlari sabab bo‘lgan.
Shaharning eng mashhur diqqatga sazovor joylari orasida Ozodlik haykali, Empayr-steyt-bilding, Ellis oroli, Brodvey teatrlari, Metropoliten muzeyi kabi muzeylar va boshqa diqqatga sazovor joylar, jumladan Markaziy park, Rokfeller markazi, Tayms-skver, Bronks hayvonot bog‘i, Nyu-York botanika bog‘i, Beshinchi avenyu va Medison-avenyu, shuningdek, Grinvich-Villijdagi Xellouin paradi va Traybeka kinofestivali.
Galereya
- Reklama paneli NASDAQ MarketSite — Tayms-skverda
Transport va infratuzilma
Transport
Nyu-York jamoat transportiga metro (shahar metropolitenidan tashqari, Staten-Aylendda alohida yerusti metro liniyasi, shuningdek, Manxettenni qo‘shni Nyu-Jersi shtatining aholi punktlari bilan bog‘lovchi, — PATH metrosi), avtobuslar, taksilar, osma yo‘l, Manxettenni Ruzvelt oroli bilan bog‘laydi; avtomatlashtirilgan mini-metro Kennedi aeroportiga xizmat ko‘rsatadi; shuningdek, paromlar ham bor. Nyu-Yorkni Long-Aylend, Nyu-Jersi va Konnektikut shtatlari, shuningdek, Nyu-York shtatining yaqin aholi punktlari bilan bog‘lovchi shahar atrofi temiryo‘l qatnovi ham mavjud. Ushbu tizimlarning aksariyatini mintaqaviy MTA (The Metropolitan Transportation Authority) boshqaradi. Nyu-Jersi transport korporatsiyasi — NJ Transit — Nyu-Jersiga xizmat ko‘rsatuvchi temiryo‘l va avtobus yo‘nalishlarini boshqaradi. Nyu-York va Nyu-Jersi port boshqarmasi Gudzon ostidan o‘tuvchi PATH (Port Authority Trans Hudson) metrosi, Kennedi aeroportidagi «AirTrain» mini-metrosi va Nyuark aeroportidagi shu nomli monorels hamda Nyu-York avtovokzaliga xizmat ko‘rsatadi.
AQSHning boshqa yirik shaharlaridan farqli ravishda, Nyu-Yorkda jamoat transporti eng ommabop harakatlanish vositasidir. Jumladan, 2005-yilda nyu-yorkliklarning 54,6 % i ishga jamoat transportida qatnagan. AQSHdagi jamoat transporti foydalanuvchilarining taxminan uchdan biri va temiryo‘l yo‘lovchilarining uchdan ikki qismi Nyu-York hamda uning atrofida yashaydi. Bu mamlakatning qolgan qismidan keskin farq qiladi: u yerda shahar atrofi aholisining qariyb 90 % i ishga o‘z avtomobilida boradi. Nyu-York — Qo‘shma Shtatlarda uy xo‘jaliklarining yarmidan ko‘pida avtomobil bo‘lmagan yagona shahar (Manxettenda bu ko‘rsatkich 75 % dan oshadi, mamlakat bo‘yicha esa atigi 8 %). AQSH Aholini ro‘yxatga olish byurosiga ko‘ra, nyu-yorkliklar ishga yetib olishga kuniga o‘rtacha 38,4 daqiqa sarflaydi.
Shahar transporti
Metropoliten

Nyu-York metrosi 472 bekatni o‘z ichiga oladi, uning 25 ta yo‘nalishi bor. Yo‘nalishlarining umumiy uzunligi 1370 km bo‘lib, shu ko‘rsatkich bo‘yicha dunyoda eng uzuni hisoblanadi (liniyalarning umumiy uzunligi bo‘yicha eng uzuni — Pekin metrosi). Metro shaharning 4 ta tumanini (jami 5 tuman orasidan: Manxetten, Bruklin, Kvins va Bronks) qamrab oladi. U odatda subway («yerosti yo‘li») deb ataladi, ammo yo‘llarning 40 % i va bekatlarning uchdan biri yer yuzasida, yer sathida yoki estakadalarda joylashgan.
Nyu-Yorkdagi ilk shahar yerusti temiryo‘l liniyasi 1868-yilda xususiy BRT (Brooklyn Rapid Transit, keyinchalik BMT — Brooklyn-Manhattan Transit) kompaniyasi tomonidan ochilgan. O‘sha davrdagi yerusti liniyalarining aksariyati hozir buzib tashlangan; ulardan faqat ayrimlari qayta qurilib, hozirgi metro tizimiga qo‘shilgan. Birinchi yerosti metro liniyasi esa 27-oktabr 1904-yilda IRT (Interborough Rapid Transit) kompaniyasi tomonidan ochilgan. 1932-yilgacha metropoliten xususiy mulk bo‘lib, BMT va IRT kompaniyalariga qarashli edi. Keyin ularga IND shahar kompaniyasi qo‘shildi. U 1940-yilda har ikkala xususiy kompaniyani sotib olib, shahar metropolitenini yagona xo‘jalik tizimiga birlashtirdi. Hozir metroni boshqaradigan MTA kompaniyasi shahar avtobuslari tarmog‘ini ham boshqaradi.
To‘rtta bekatdan tashqari, metro kun-u tun ishlaydi va sutkasiga taxminan 4,5 million yo‘lovchi tashiydi. 1990-yillar boshida Nyu-York metropolitenini avtomatik boshqaruvga o‘tkazish loyihasini ishlab chiqish boshlangan.
2015-yil mart holatiga ko‘ra, bir martalik yo‘l haqi 2,75 $ (metro uchun bir martalik chipta shahar avtobus tarmog‘ida ham, MTA boshqaradigan avtobusda, 2 soat ichida yo‘lni davom ettirish huquqini beradi; aksincha o‘tish ham mumkin: avtobus — metro; shuningdek, avtobus — avtobus).
tarzida almashish mumkin). 7 kunlik yo‘l chiptasi 31 $, 30 kunligi — 116,50 $. Ko‘p kunlik chipta amal qilish davrida metro va shahar avtobuslaridan cheklanmagan marta foydalanish imkonini beradi. Chiptaning amal qilish muddati metro yoki avtobus turniketidan birinchi marta o‘tgan paytdan, soat nechaligidan qat’i nazar, hisoblanadi va oxirgi kun soat 24:00 da tugaydi.
Avtobus
Nyu-Yorkda keng rivojlangan avtobus yo‘nalishlari tarmog‘i bor, u har kuni 2 milliondan ortiq yo‘lovchi tashiydi. Tarmoqda 200 dan ortiq mahalliy (faqat o‘z tumani ichida qatnovchi) va 30 ta tezyurar (tumanlararo) yo‘nalish bo‘lib, ularda 5900 dan ortiq avtobus ishlaydi. Har bir mahalliy yo‘nalish raqami va xizmat ko‘rsatadigan tumanni bildiruvchi harfiy prefiksga ega (B — Bruklin, Bx — Bronks, M — Manxetten, Q — Kvins, S — Staten-Aylend); tezyurar yo‘nalishlar X prefiksi bilan belgilanadi.
2017-yil mart holatiga ko‘ra, yo‘l haqi 2,75 $, ekspress avtobuslarda esa 6,50 $. Haydovchidan «transfer» chiptasini so‘rash mumkin. U ikki soat ichida boshqa avtobusga (bir yo‘nalishda yoki kesishuvchi yo‘nalishda, biroq teskari yo‘nalishda emas) yoxud metroga bepul o‘tish huquqini beradi. Metroda poyezdda yurish uchun ishlatilgan chiptadan keyinchalik avtobusda ham foydalanish mumkin.
Staten-Aylend shahar poyezdi
Metro va shahar atrofi poyezdlari bilan tutashmagan shahar poyezdi liniyasi Staten-Aylendda metroga o‘xshash poyezdlardan foydalanadi va xuddi shu MTA kompaniyasi tomonidan boshqariladi. Orolning amaldagi va foydalanilmayotgan temiryo‘l liniyalarini ikkita yengil metro.
liniyasiga aylantirish loyihalari ko‘rib chiqilmoqda. Osma yo‘l

1976-yilda osma yo‘l ishga tushirilgan. U Manxetten va Ruzvelt orolini bog‘laydi. Yo‘lning uzunligi 940 m, ikkita bekati bor va uni MTA kompaniyasi boshqaradi.
Mini-metro — aeroport ekspressi
Shahar transportidagi eng yangi tizim — avtomatlashtirilgan poyezdlar (peoplemover, piplmuver) — «AirTrain» aeroport ekspressi 2003-yildan buyon ishlaydi. U Jon Kennedi nomidagi aeroportni metro va shahar atrofi poyezd liniyalari bilan bog‘laydi, 3 ta yo‘nalishga ega, liniyasining uzunligi 13 km va uni Nyu-York va Nyu-Jersi port boshqarmasi (The Port Authority of NY and NJ) tomonidan boshqariladi. Bu idora Nyu-York aeroportlari hamda mintaqadagi bir qator boshqa transport obyektlariga ham mas’uldir.
Taksi

An’anaviy sariq rangdagi son-sanoqsiz Nyu-York taksilari juda mashhur.
Parom
Boshqa tumanlar orqali o‘tadigan aylanma tunnellar va ko‘priklar mavjud bo‘lsa-da, Manxetten va Staten-Aylend o‘rtasidagi bepul parom qatnovi ishlaydi. U yiliga taxminan 22 million yo‘lovchi tashib, dunyodagi eng yirik faqat yo‘lovchi tashuvchi parom liniyasi va AQSHdagi eng gavjum parom yo‘nalishidir. Bundan tashqari, Manxettenni shaharning boshqa qismlari bilan bog‘lovchi yana bir qancha parom liniyalari ham bor.
Mintaqaviy transport
Shahar atrofi temiryo‘l qatnovi
MTA tasarrufida mamlakatning ikkita eng yirik shahar atrofi temiryo‘l tizimi mavjud: Long-Aylend temiryo‘li (The Long Island Rail Road — LIRR) va shimoliy mintaqaviy temiryo‘l (Metro North Railroad — MNR). LIRR nomidan ko‘rinib turibdiki, shaharni Long-Aylend bilan bog‘laydi. MNR Nyu-Yorkning shimoliy chekkalari va Konnektikut shtatiga xizmat ko‘rsatadi. LIRR mamlakatdagi tarixiy nomini saqlab qolgan kam sonli temiryo‘llardan biri bo‘lib, bir vaqtlar Pennsylvania Railroad temiryo‘li tarkibida shu nom bilan ishlagan. Hozir MNR tarkibiga kiradigan yo‘nalishlar ilgari New York Central temiryo‘liga tegishli bo‘lgan. NJ Transit boshqarmasi Nyu-Yorkni qo‘shni Nyu-Jersi shtatining turli manzillari bilan bog‘laydigan yo‘nalishlarga xizmat ko‘rsatadi. Bu yo‘nalishlar ham bir paytlar Pennsylvania Railroad tarkibida bo‘lgan.

Shahar atrofi avtobuslari
Nyu-Yorkda shahar atrofi avtobus yo‘nalishlarining yagona tizimi yo‘q. Nyu-York atrofidagi turli hududlarda avtobus qatnovi turli kompaniyalar tomonidan amalga oshiriladi va bir-biridan farqlanadi.
2011-yilgacha MTA Long-Aylenddagi Nassau okrugi ichida va uni Nyu-Yorkning Kvins tumani bilan bog‘lovchi «Long Island Bus» avtobus tarmog‘iga xizmat ko‘rsatgan. 2011-yilda okrug ma’muriyati MTA xizmatlaridan voz kechib, avtobus tizimini Illinoys shtatida Amerika filiali joylashgan, dunyoga mashhur Fransiyaning Veolia Transportation kompaniyasiga topshirishga qaror qildi. Tizim Nassau Inter County Express (qisqacha NICE) deb qayta nomlandi.
Shaharning shimolida joylashgan Uestchester okrugida mahalliy yo‘nalishlarga Bee Line kompaniyasi xizmat ko‘rsatadi. U Uestchesterni Nyu-Yorkning Bronks tumani bilan ham bog‘laydi.
NJ Transit temiryo‘l tashuvlaridan tashqari, Nyu-Jersi bo‘ylab yirik avtobus tarmog‘iga ham ega. Uning yo‘nalishlari mahalliy (nisbatan qisqa masofada, asosan shaharlashgan hududlarda qatnaydigan) va ekspress (uzoqroq masofani qamrab oladigan) turlarga bo‘linadi. Nyu-Jersi avtobuslarining ikkala turi ham Port Authority avtovokzalidan yo‘lga chiqadi.
Bundan tashqari, Nyu-Yorkni turli shahar atrofi hududlari, odatda uzoqroq manzillar bilan bog‘lovchi ko‘plab xususiy kompaniyalar mavjud.
Shaharlararo transport
Havo qatnovi

Nyu-York osmonidagi havo hududi AQSHda eng gavjum, dunyoda esa eng gavjum hududlardan biridir. Nyu-York aglomeratsiyasidagi uchta eng yirik aeroport — Jon Kennedi nomidagi xalqaro aeroport (55,3 million yo‘lovchi), Nyuark Liberti xalqaro aeroporti (43,6 million) va La-Guardiya aeroporti (29,0 million). 2022-yilda ushbu uch aeroportdan jami 127,9 million sayohatchi foydalangan. 2023-yilda JFK va Nyuark Liberti xalqaro yo‘lovchi oqimi bo‘yicha AQSHda mos ravishda eng gavjum va to‘rtinchi eng gavjum aeroportlar bo‘lgan. 2011-yil holatiga ko‘ra, Jon Kennedi nomidagi aeroport xalqaro yo‘lovchilar soni bo‘yicha Shimoliy Amerikadagi eng gavjum aeroport edi.
2014-yilda o‘sha paytdagi vitse-prezident Jo Bayden La-Guardiya aeroportini «sayohatchi uchinchi dunyo mamlakatlaridan birida ko‘radigan aeroport» deb ta’riflagan. Shundan so‘ng aeroport federal hukumat va shtat ko‘magida 8 milliard dollarlik kapital rekonstruksiyadan o‘tdi: eskirgan terminallar va uchish-qo‘nish yo‘laklari butunlay qayta qurildi. Nyu-York va Nyu-Jersi port boshqarmasi to‘rtinchi aeroport — Styuart xalqaro aeroportining yo‘lovchi oqimini ham ko‘paytirishni rejalashtirmoqda. U Nyuburg yaqinida, Nyu-York shtatida joylashgan. Bundan tashqari, Nyu-York aglomeratsiyasida Long-Aylend — Makartur[ingl.] Ayslipda, Trenton — Merser[ingl.] Trentonda, Nyu-Jersi va Uestchester okrugi aeroporti[ingl.] Uayt-Pleynsda ham bor. Ushbu hududga xizmat ko‘rsatadigan umumiy aviatsiyaning asosiy aeroporti — Teterboro aeroporti[ingl.]; u Nyu-Jersidagi shu nomdagi shaharchada[ingl.] joylashgan.
| Shimoli-g‘arb | Shimoliy qutb ~ 5500 km |
Shimoli-sharq | ||
|---|---|---|---|---|
| G‘arb | Sharq | |||
| Janubi-g‘arb | Janubi-sharq |
Temiryo‘l

AQSHda yo‘lovchi temiryo‘l tashuvlari (shahar atrofi qatnovlaridan tashqari) Amtrak kompaniyasi tomonidan amalga oshiriladi. Nyu-Yorkda Amtrak poyezdlarining jo‘nash va kelish maskani Pensilvaniya vokzalidir («Penn Station»). Shimoli-sharqiy koridor (Northeast Corridor) deb ataluvchi yo‘l mamlakatdagi eng gavjum va eng tezkor temiryo‘l magistralidir. 2000-yildan beri bu yerda «Acela» tezyurar poyezdlari qatnaydi. Ular tezlik jihatidan G‘arbiy Yevropa va Osiyodagi o‘xshash poyezdlardan ortda qolsa-da, havo transportiga ishonchli muqobil bo‘lib xizmat qiladi. Chiptalar nisbatan qimmatligiga (shaharlararo avtobuslarga nisbatan) qaramay, Nyu-Yorkni Boston va Vashington bilan bog‘lovchi «Acela» hamda oddiy poyezdlar yo‘lovchilari soni oshib bormoqda. Bular, avvalo, yanada ishonchli va o‘z vaqtida xizmat ko‘rsatish uchun ko‘proq to‘lashga tayyor ishbilarmonlardir.
Shimoli-sharqiy koridordan tashqari, Pensilvaniya vokzalidan Nyu-Yorkni Pitsburg, Chikago, Mayami, Yangi Orlean, Monreal, Toronto va boshqa shaharlar bilan bog‘lovchi uzoq masofali poyezdlar ham jo‘naydi. Chikagoda AQSHning g‘arbiy hududlariga ketadigan poyezdlarga o‘tish mumkin.
Tarixan shu nomdagi temiryo‘lga qarashli bo‘lgan Pensilvaniya vokzalidan tashqari, Markaziy vokzal (Grand Central Terminal) ham mavjud. U platformalar va yo‘llar soni bo‘yicha dunyodagi eng yirik vokzaldir. Tarixan u New York Central temiryo‘liga tegishli bo‘lgan. 1991-yilgacha Nyu-Yorkni Niagara va Toronto bilan bog‘lovchi Amtrak poyezdlari Grand Central vokzalidan jo‘nab, shu yerga kelgan. Ammo tegishli bog‘lovchi uchastka qayta tiklangach, Amtrak Grand Centraldan chiqib ketdi va Nyu-Yorkdagi barcha yo‘nalishlarini Pensilvaniya vokzalida jamladi. Shundan buyon Grand Centralga faqat Metro North xizmat ko‘rsatadi. Hozir Grand Centralni LIRR bilan bog‘laydigan tunnel uchastkalari qurilmoqda.
Avtobuslar
Shaharlararo avtobuslar Nyu-Yorkdan Sharqiy sohilning ko‘plab shaharlariga (va undan tashqariga) qatnaydi hamda an’anaviy ravishda mamlakat bo‘ylab sayohat qilishning eng arzon usuli hisoblanadi. Yaqin vaqtgacha AQSHdagi shaharlararo avtobus qatnovlarining katta qismini «Greyhound» kompaniyasi amalga oshirgan. Biroq hozir bunday tashuvchilar soni sezilarli oshgan. Sharqiy sohilda «Chinatown» avtobus kompaniyalari deb ataladigan tashuvchilar juda mashhur (masalan, Nyu-York va Boston o‘rtasida qatnovchi Fung Wah). MegaBus va BoltBus kompaniyalari ham kam mashhur emas. Nyu-York ma’muriyati hozir shaharlararo avtobuslarga yo‘lovchilarni mindirish va tushirish jarayonini yanada tartibli va xavfsiz tashkil etish yo‘llarini izlamoqda. Port Authority avtovokzalining o‘tkazish imkoniyati cheklangani sababli ko‘plab avtobuslar yo‘lovchilarni bevosita ko‘chada qabul qiladi.
So‘nggi vaqtlarda shaharlararo avtobus tashuvchilar sonining ko‘payishi yo‘lovchilar sonining o‘sishi bilan bog‘liq. Buning sabablaridan biri chipta narxlarining arzonligidir. Biroq avtobus yo‘lovchilari sonining ortishi poyezd yo‘lovchilarining ham o‘sib borayotgan sonini kamaytirmaydi. Pulni tejash muhim bo‘lgan odamlar avtobuslarning tirbandliklarga duch kelishiga qaramay ularni tanlaydi; manzilga o‘z vaqtida va qulay yetishni istaganlar esa chipta qimmatroq bo‘lsa-da, poyezdni afzal ko‘radi.
Infratuzilma inshootlari
Shahar alohida orollar va yarimorollarda joylashgani sababli unda ko‘plab ko‘prik va tunnellar bor. Shaharning yonma-yon qismlari o‘zaro, shuningdek, qo‘shni Jersi-Siti, Nyuark va boshqa shaharlar bilan odatda bir vaqtning o‘zida bir necha ko‘prik va tunnel orqali bog‘langan.
Ko‘priklar
Eng mashhur ko‘priklar — Bruklin, Vilyamsburg, Manxetten va Verrazzano ko‘priklari. Ular dunyodagi eng yirik osma ko‘priklar sirasiga kiradi.
Tunnellar
Shahardagi eng mashhur va dunyodagi ilk suvosti avtomobil tunneli — Gudzon tunneli hamda boshqa tunnellar Manxettenni shaharning boshqa qismlari bilan bog‘laydi (Staten-Aylenddan tashqari).
Madaniyat

Nyu-York — madaniyat va axborot markazidir. Bu yerda AQSHning asosiy televizion kompaniyalari — CBS va NBC bosh qarorgohlari joylashgan; o‘rta va ultratovush chastotalari diapazonlarida eshittirish uzatuvchi 100 dan ortiq ro‘yxatdan o‘tgan radiostansiya faoliyat yuritadi; eng ommaviy jurnallar («Newsweek», «Time», «Fortune») va xalqaro obro‘ga ega gazetalar — The New York Times, Daily News, New York Post hamda Amerika biznesining minbari hisoblangan The Wall Street Journal nashr etiladi; so‘nggi gazeta AQSHda eng katta adadga ega. Shaharda 40 dan ortiq tilda gazetalar chop etiladi.
Ommaviy axborot vositalari har kuni Nyu-Yorkning jo‘shqin va rang-barang madaniy hayotidagi tinimsiz voqealar haqida xabar tarqatadi. Butun dunyoga mashhur Brodveydagi yangiliklar, uning 38 ta sahnasi va butun mamlakat teatr san’atidagi shubhasiz yetakchi mavqei haqida yoziladi. Mahalliy va xorijiy kinematografiya yutuqlari esa 400 ga yaqin kinoteatrda namoyish qilinadi: 6,2 ming o‘rinli ulkan Radio-Siti Myuzik-Xolldan tortib juda kichik zallargacha.
Nyu-Yorkdagi eng yirik madaniy majmua — Linkoln markazi. Shaharning eng mashhur konsert zallari — Karnegi-xoll, Nyu-York Siti-senter, Everi-Fisher-xoll, Elis Talli-xoll; opera teatrlari — «Metropoliten-opera» va Nyu-York Siti-opera.
. Nyu-York badiiy asarlarda eng ko‘p tilga olinadigan shaharlardan biridir.
Me’morchiligi


Nyu-York nisbatan yosh shahar bo‘lib, uning rejasi asrlar davomida yig‘ilib qolgan tarixiy va me’moriy davrlar qatlamlari bilan murakkablashmagan. Shahar tarixining dastlabki ikki asri faqat Manxettenning janubiy uchida, hozirgi Moliya mavzesiga to‘g‘ri keladigan taxminan bir kvadrat kilometr maydonda iz qoldirgan. XVII asr o‘rtalarida Yangi Amsterdam hududi bundan ham kichik bo‘lgan: shaharning shimoliy chegarasi yog‘och devor bo‘ylab (hozirgi Uoll-strit bo‘ylab) o‘tgan va taxminan 22 gektar hududni qamragan. Ko‘chalar Gudzon daryosi hamda Ist-River.
Shaharning keyingi qurilishi avvaliga tartibsiz kechgan. Hozirgi ma’nodagi Nyu-York shaharsozlik rivojlanish rejasi bo‘lmagan. Grinvich-Villij mavzesi g‘arbdan sharqqa qarab qurila boshlagan. 1811-yilda Nyu-York shtatining ikki palatali qonun chiqaruvchi organi «Komissiya» qurilish rejasini qabul qilgan. U hozirgi 14-ko‘chadan Manxettenning shimoliy uchigacha bo‘lgan shtat hududidagi yerlarni qurish va sotishni ko‘zda tutgan. Rejaga ko‘ra, orolning hali qurilmagan barcha hududlarida ko‘chalar qat’iy ortogonal (o‘zaro tik) yo‘nalishda bo‘lishi kerak edi. Shu tariqa shahar yagona aniq markazga ega bo‘lmadi. Reja bir xilligi uchun tanqid qilingan bo‘lsa-da, keyingi shaharsozlik rivoji uning to‘g‘riligini tasdiqladi: ko‘chalar bir tekis taqsimlangan joylarda avtomobil harakati radial-halqa tuzilishdagi eski Yevropa shaharlariga nisbatan tirbandlikka ancha kam uchraydi.
Gudzon daryosiga parallel ko‘chalar «avenyu» deb ataldi (sharqdan g‘arbga birinchidan o‘n ikkinchigacha, qo‘shimcha ravishda A dan D gacha Ist-Villij — (Alfabet-Siti) mavzesida). Ko‘ndalang ko‘chalar raqamlanib, «strit» deb ataldi. Butun shahar taxminan 2 gektarlik kvartallarga bo‘lindi. 16 ta bo‘ylama avenyu va 155 ta ko‘ndalang ko‘cha tashkil etish rejalashtirildi. 1853-yilda 5- va 8-avenyular oralig‘ida (59- va 110-ko‘chalar o‘rtasida) Markaziy park uchun joy ajratildi. Ayrim ko‘chalarga keyinchalik alohida nomlar berildi (Park-avenyu, Vest-End va boshqalar). Boshqa ko‘chalar keyinroq qo‘shildi (Medison-avenyu, Leksington-avenyu).
). Istisno — Brodvey: u deyarli butun Manxettenni diagonal bo‘ylab kesib o‘tadi va Bronks tomon davom etadi. Rivoyatga ko‘ra, dunyodagi eng mashhur ko‘chalardan birining yo‘nalishi mahalliy hindular chorvasini suvga olib borishda foydalangan so‘qmoqqa mos keladi.
Hozir shahar me’morchiligida osmono‘par binolar ko‘pligi bilan ajralib turadigan ikkita asosiy markaz bor: Moliya mavzesi va O‘rta Manxetten. 5-avenyudan g‘arbda joylashgan shahar qismi g‘arbiy, qolgan qismi esa sharqiy deb ataladi. Shu sababli ko‘ndalang ko‘chalar shaharning turli qismlarida turlicha nomlanadi, masalan, G‘arbiy 42-ko‘cha va Sharqiy 42-ko‘cha.

XVII—XVIII asrlarda qurilishda yog‘och karkasli va xodali uylar ustun bo‘lgan. Ularning qurilish usulini o‘sha davr mustamlakachilari Yevropadan olib kelishgan. Biroq 1835-yildagi vayronkor yong‘indan keyin yog‘ochdan qurish cheklangan. XIX asrda shahar asosan g‘isht va tabiiy toshdan qurilgan uylar bilan to‘ldi. Toshlar Yangi Angliyadagi tosh konlaridan keltirilgan. Oltidan baland qavatli barcha binolarda suv ta’minoti magistrallaridagi zarur bosimni kamaytirish uchun suv rezervuarlari bo‘lishi shart edi.



Osmono‘par binolar
Nyu-Yorkning zamonaviy me’morchiligi asosini osmono‘par binolar, ya’ni balandligi 150 m dan ortiq inshootlar tashkil etadi. Dastlabki osmono‘par binolar Chikagoda paydo bo‘lgan, bugun esa ular dunyoning barcha burchaklarida mavjud. Shunga qaramay, Nyu-Yorkning me’moriy qiyofasi haqli ravishda juda baland binolar qurilishi bilan bog‘lanadi. Shaharda 5500 dan ortiq baland bino qurilgan; ulardan 50 tasi 200 m dan baland. Bunday binolar soni bo‘yicha Nyu-York faqat Gonkongdan keyingi o‘rinda turadi. Baland binolar qurilishiga hududning cheklanganligi (shahar markazi orolda), yerning qimmatligi va mustahkam qoya jinslarining deyarli yer yuzasigacha chiqib turishi (masalan, Markaziy parkda).
) yordam bergan. Tabiiy yoritish zarurligi sababli osmono‘par binolar bir-biriga zich taqalib turmaydi, balki pastroq binolar bilan almashinib keladi. Ma’lum o‘xshashliklarga qaramay, Nyu-Yorkning baland binolari me’moriy jihatdan ancha rang-barang. Osmono‘par binolarning ko‘pchiligi o‘z nomiga ega. Masalan, Brodveydagi ilk baland ofis binolaridan biri — «Bouling Grin» (Bowling Green Offices) — 1898-yilda kemachilik kompaniyalari uchun ingliz me’morlari aka-uka Uilyam Jeyms va Jorj Eshdaun Odsli tomonidan qurilgan. 17 qavatli bino klassik orderlar.
dan foydalanilgan ixcham yunon uyg‘onish uslubida barpo etilgan. Nyu-Yorkning birinchi osmono‘par binosi sifatida bugungacha saqlanmagan «Nyu-York-Uorld-bilding» (1890-yilda qurilgan) e’tirof etiladi. Uning balandligi 106 metr edi. Shahardagi ilk baland bino bo‘lmasa-da, Uorld-bilding 85 metrlik Muqaddas Uchlik cherkovidan balandroq bo‘lgan birinchi bino edi. U 1899-yilgacha shaharning eng baland binosi bo‘lib qoldi, 1955-yilda esa Bruklin ko‘prigi.
ga yangi kirish yo‘li qurish uchun buzib tashlandi. 1907-yilda Gudzon daryosi qirg‘og‘i yaqinida me’mor Kass Gilbert (1859—1934) kemachilik kompaniyalari uchun mo‘ljallangan 99 m balandlikdagi binoni qurdi. Fasadning yuqori qismi ustunlar bilan aniq ajratilgani va tomining piramidasimon tugallanishi binoni Vestminsterdagi Big-Benga biroz o‘xshatadi. Hozir bino Vest-Strit-bilding (West Street Building) deb ataladi.
Ofis binosi — Vulvort nomli 241 metrlik ofis binosi 1913-yilda o‘sha Kass Gilbert tomonidan qurilgan. U neogotika uslubida loyihalashtirilgan. Shahardagi ko‘pchilik binolar kabi uning ham mustahkam po‘lat karkasi bor. Bino tosh o‘ymakorligiga taqlid qiluvchi sirlab pishirilgan sopol plitkalar («me’moriy terrakota») bilan qoplangan. Osmono‘par binoning mis qoplamali tomi vaqt o‘tishi bilan ko‘kimtir-yashil tus olgan.
Shaharning eng ko‘zga ko‘ringan binolaridan biri — balandligi 319 metr bo‘lgan Kraysler-bilding. U 1930-yilda me’mor Uilyam van Elen[ingl.] tomonidan shu nomdagi avtomobil kompaniyasi bosh qarorgohi uchun qurilgan. Bu dunyoda balandligi 1000 futdan oshgan ilk bino edi. Ar-deko uslubida ishlangan loyihaning yuqori qismi avtomobil.
g‘ildiraklarini ramziy ifodalovchi ulkan po‘lat rangli yoylar bilan bezatilgan. Nyu-Yorkdagi eng baland bino — 104 qavatli 1-Jahon savdo markazi osmono‘par binosi. Uning balandligi 417 m (shpili bilan 541,3 m). U 2013-yilda Manxettenda qurilgan bo‘lib, AQSHda balandligi bo‘yicha birinchi va dunyoda 3-o‘rinda o‘rinda turadi. Nyu-Yorkdagi osmono‘par binolarning aksariyati Manxettenda joylashgan, ammo boshqa borolarda ham baland binolar bor.
Nyu-Yorkning me’morchiligi va o‘ziga xos muhiti ko‘plab rassomlar va fotosuratchilarni jalb qiladi.
Bog‘lar
Shaharning ayni markazida «Nyu-Yorkning o‘pkasi» — Markaziy park joylashgan. U shaharliklarning sevimli dam olish maskani bo‘lib, kino va televideniye tufayli dunyodagi eng mashhur bog‘lardan biriga aylangan. Bog‘ hududida shahar hayvonot bog‘laridan biri mavjud. Bog‘ga yiliga taxminan 25 million kishi tashrif buyuradi.
Manxettenning janubiy uchida Betteri-parki joylashgan. U Nyu-Yorkning eng qadimiy dam olish hududlaridan biri bo‘lib, hududida ko‘plab yodgorliklar mavjud.
Urf-odatlar
Nyu-Yorkda ayollarga shahar bo‘ylab ko‘kragi ochiq holda yurishga rasman ruxsat etilgan. Bunday qarorni Nyu-York shtati Oliy sudi 1992-yildayoq qabul qilgan. Shunga qaramay, Bronkslik fotosuratchi Xolli Van Voast 2011–2013-yillarda jamoat joylarida ko‘kragini ochgani uchun politsiya tomonidan o‘n marta hibsga olingan. Shundan so‘ng 2013-yil may oyida u noqonuniy ushlab turishlar yuzasidan shahar ma’muriyatiga qarshi federal shikoyat kiritdi. Yakunda Titoun familiyali sudya ayolning jamoat joylarida ko‘kragi ochiq yurishini taqiqlash jins bo‘yicha kamsitishdan boshqa narsa emas, deb topdi va barcha ayblovlarni bekor qildi.
Sport
Amerika futboli

Basketbol
Beysbol
Futbol
Xokkey
Tennis
Nyu-Yorkda har yili (avgust oxiri — sentabr boshida) Katta dubulg‘aning to‘rt turniridan — so‘nggisi — AQSH ochiq tennis chempionati o‘tkaziladi..
Jinoyatchilik
2005-yildan beri Nyu-York AQSHning 25 ta eng yirik shahri ichida jinoyatchilik ko‘rsatkichi eng past shahardir. U 1980-yillar va 1990-yillar boshidagi, shahar atrofiga ham tarqalgan jinoyatchilik avj olgan davrga nisbatan ancha xavfsizlashdi. 2002-yilda Nyu-York jinoyatchilik ko‘rsatkichi bo‘yicha 197-o‘rinda edi: reytingdagi 216 ta Amerika shahrining har birida aholi soni 100 000 kishidan oshgan. 1993–2005-yillarda Nyu-Yorkdagi og‘ir jinoyatlar soni 75 % dan ko‘proqqa kamaydi. 2005-yilda qotillik darajasi 1966-yildan beri eng past ko‘rsatkichga tushdi, 2007-yilda esa birinchi marta 500 tadan kam qotillik qayd etildi — bu statistika 1963-yildan yuritiladi. Xuddi shu tendensiya 2009-yilda ham saqlanib qoldi. Shu bilan birga, sotsiologlar va kriminalistlar jinoyatchilikning bunday keskin kamayishini nima bilan izohlash mumkinligi borasida yagona fikrga kelmagan. 28-noyabr 2012-yil Nyu-Yorkning zamonaviy tarixiga AQSHning eng yirik megapolisida birorta ham zo‘ravonlik jinoyati — qotillik, zo‘rlash, talonchilik yoki mushtlashuv sodir bo‘lmagan kun sifatida kirdi.
Qardosh shaharlar
Nyu-Yorkning qardosh shaharlari ro‘yxati:
Jazoir, Jazoir
Brazilia, Braziliya (2004)
Budapesht, Vengriya (1992)
Buros[vikima’lumotlar], Shvetsiya
Jakarta, Indoneziya
Dubay, BAA
/
Quddus, Isroil / Falastin Davlati (1993)
Yoxannesburg, JAR (2003)
Qohira, Misr (1982)
Kali, Kolumbiya
La-Pas, Boliviya
London, Buyuk Britaniya (2001)
Madrid, Ispaniya (1982)
Marrakesh, Marokash
Mexiko, Meksika
Oslo, Norvegiya
Pekin, Xitoy (25-fevral 1980-yil)
Rim, Italiya (1960)[…]
Santo-Domingo, Dominikan Respublikasi (1983)
Seul, Koreya Respublikasi
Tel-Aviv, Isroil (1996)
Tokio, Yaponiya (29-fevral 1960-yil)
Tirgovishte, Ruminiya
Shanxay, Xitoy (2013)
Hamkor shaharlar
Adabiyotlar
- Vashington Irving. Nyu-York tarixi.
- Ikonnikov A. V. Nyu-York / Rassom M. A. Bichkov; SSSR me’morlar uyushmasi, Leningrad bo‘limi. — L.: Stroyizdat, Leningrad bo‘limi, 1980. — 96 b. — (Dunyo shaharlari me’morchiligi va qurilishi). — 60 000 nusxa (muqova, supermuqova)
- Erik Xomberger. Nyu-York. Shahar tarixi = New York City: A Cultural and Literary Companion. — M.: Eksmo, 2008. — B. 416. — ISBN 978-5-699-25413-2.
Havolalar
- Nyu-York shahrining rasmiy sayti (ingl.)
- Nyu-York turizmi bo‘yicha rasmiy sayt (ingl.)
- Burrows E. G., Wallace M. Gotham: Nyu-York shahrining 1898-yilgacha tarixi. — Nyu-York: Oxford University Press, 2000. — 1383 b. — (Nyu-York tarixi turkumi). — ISBN 9780195140491.

