
Muzlik (yana gletcherdeb ham ataladi; nemischa Gletscherso‘zi lotincha glacies — «muz» so‘ziga borib taqaladi) — muz massasi bo‘lib, u asosan atmosfera yog‘inlaridan hosil bo‘ladi va og‘irlik kuchi ta’sirida qovushqoq-plastik tarzda oqib, oqim, oqimlar tizimi, gumbaz (qalqon) yoki suzuvchi plitashaklini oladi. Muzliklar qattiq atmosfera yog‘inlari (qor) ko‘p yillar davomida erishdan ko‘proq to‘planishi va keyinchalik o‘zgarishi natijasida hosil bo‘ladi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Venesuela va Sloveniya o‘z muzliklaridan butunlay ayrilgan bir sharoitda 2025 yilni Xalqaro muzliklarni asrash yili deb e’lon qilgan. Muzliklarning erishi global iqlim o‘zgarishining omillaridan biri sifatida e’tirof etilishi bu masala yuzasidan zamonaviy ilmiy konsensusning bir qismi hisoblanadi.

Hosil bo‘lishi

Muzliklar hosil bo‘lishi uchun havo haroratining pastligi va qattiq atmosfera yog‘inlarining ko‘pligi birga kelishi kerak. Bunday sharoit yuqori kengliklardagi sovuq mamlakatlarda va tog‘ cho‘qqilarida uchraydi. Biroq yog‘in qancha ko‘p bo‘lsa, havo harorati shuncha yuqori bo‘lishi mumkin. Masalan, qattiq yog‘inlarning yillik miqdori 30—60 mm ni tashkil etadigan hudud — Markaziy Antarktida ; bu miqdor 4500 mm gacha yetadigan joy esa Patagoniya muzliklaridir. Yozgi o‘rtacha harorat Markaziy Antarktidada −40 °C dan eng uzun muzliklarning quyi uchlarida +15 °C gacha o‘zgaradi; bunga Markaziy Osiyo, Skandinaviya, Yangi Zelandiya, Patagoniya muzliklari misol bo‘ladi.
Qorning firnholatiga, so‘ngra muzga aylanishi manfiy haroratda ham, erish haroratida ham sodir bo‘lishi mumkin. Birinchi holatda jarayon ustki qatlamlarning bosimi ta’siridagi qayta kristallanish va qor g‘ovakligining kamayishi orqali kechadi. Ikkinchi holatda esa qor erib, hosil bo‘lgan suv qatlam ichida yana muzlaydi (batafsil qarang: muz hosil bo‘lish zonalari).
Muzlikning yuqori qismida to‘planish (akkumulyatsiya) zonasi, quyi qismida esa yo‘qotilish (ablyatsiya) zonasi ajratiladi. Ya’ni, bu zonalarda yillik massa balansi mos ravishda musbat va manfiy bo‘ladi. Ularni to‘planish chegarasiajratib turadi; bu chegarada muzning to‘planishi uning kamayishiga teng. To‘planish zonasidagi ortiqcha muz quyi — ablyatsiya zonasiga oqib tushadi va u yerda yo‘qotilayotgan massaning o‘rnini to‘ldiradi. Bunday yo‘qotishlarga erish, bug‘lanish va mexanik yemirilish kiradi.

Akkumulyatsiya va ablyatsiya nisbatining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi muzlik chetining siljishiga olib keladi. Agar muz to‘planishi sezilarli ortib, erishdan ko‘p bo‘lsa, muzlik cheti oldinga siljiydi — muzlik kengayadi. Aksincha holatda esa muzlik chekinadi. To‘planish va yo‘qotilish uzoq vaqt muvozanatda qolsa, muzlik cheti barqaror holatda turadi.
Massa balansiga bevosita bog‘liq bunday majburiy o‘zgarishlardan tashqari, ayrim muzliklarda keskin siljishlar (pulsatsiyalar, syorjlar) yuz beradi. Bunga muzlik ichidagi jarayonlar — uning tag zaminidagi sharoitning keskin o‘zgarishi va muzning umumiy massasi deyarli o‘zgarmagan holda to‘planish hamda ablyatsiya zonalari o‘rtasida qayta taqsimlanishi sabab bo‘ladi.
Yerning geologik tarixida muzliklarning eng katta o‘zgarishlari muzlik davrlarining almashinishiga sabab bo‘lgan. Muzliklarning so‘nggi yirik qisqarishi kech pleystotsen muzlanishining kamayishi bilan bog‘liq bo‘lib, taxminan 17-10 ming yil avval sodir bo‘lgan.
Yerdagi muzlik muzining 99 % qutbiy hududlardagi yirik muz qalqonlarida («materik muzliklari» deb ham ataladi) joylashgan. Shunga qaramay, muzliklar barcha qit’alardagi tog‘ tizmalari, jumladan, Yangi Zelandiya kabi Okeaniya orol mamlakatlarida ham uchraydi. 35° shimoliy kenglik bilan 35° janubiy kenglik oralig‘ida muzliklar faqat Himolay, And, Qoyali tog‘lar, Sharqiy Afrikadagi ayrim baland tog‘lar, Meksika, Yangi Gvineya va Zard Kuh(inglizcha) (Eron) tog‘ida uchraydi. Hozirgi muzliklar 16 mln km²dan ortiq maydonni yoki quruqlikning qariyb 11 % ini egallaydi. Muzlik muzi Yerdagi eng yirik chuchuk suv zaxirasidir. Ularda 25 mln km³ dan ortiq muz, ya’ni sayyoradagi chuchuk suv hajmining qariyb uchdan ikki qismi jamlangan.

Muayyan sharoitlarda (past harorat, havo namligining kamligi va quyosh nurlanishining kuchliligi) muzliklar yuzasida tavbakor qor va muzlar (penitentes) — ba’zan bir necha metr balandlikka yetadigan uchli hosilalar paydo bo‘lishi mumkin. Ular tush paytidagi quyosh yo‘nalishiga qarab egilib turadi va tiz cho‘kib ibodat qilayotgan odamlarga o‘xshaydi. Bu hodisani Charlz Darvin 1835 yilda And tog‘lari bo‘ylab sayohat qilayotganida, Janubiy Amerikada birinchi marta tasvirlab bergan.
Tog‘ muzliklarining to‘planish zonalarida bergshrundlar , ya’ni tog‘ etagidagi yoriqlaruchraydi. Ular harakatlanayotgan muzlikni yonbag‘irlardagi harakatsiz qor, firn va muz massalaridan ajratib turadi.
Muzliklarning tasnifi
Muzliklarning turli tasniflari mavjud. Ularning aksariyati morfologik yoki morfologik-dinamik bo‘lib, asosan muzliklar kataloglarini tuzishda ishlatilgan. Bu yerda ayrim qo‘shimchalar bilan SSSR muzliklar katalogini tuzishda qo‘llangan mahalliy morfologik tasnif keltirilgan. Shunga o‘xshash tizimlar Muzliklarni kuzatish bo‘yicha jahon xizmati (WGMS) va muzliklarni kataloglashtirishning yangi loyihasi (GLIMS) da ham mavjud. Bundan tashqari, muzliklarning geofizik tasniflari ham bo‘lib, ular harorat rejimi va gidrotermik holatga asoslanadi.
Muzliklarning morfologik tasnifi

- Tog‘ muzliklari (tog‘ muzlanishi) — tog‘ relyefida joylashgan va morfologik belgilari bo‘yicha birlashtiriladigan quruqlik muzliklari. Ularning shakli ostidagi relyefga bog‘liq, harakati esa asosan muzning pastga oqish kuchi bilan belgilanadi.
- Cho‘qqi muzliklari — alohida tog‘lar, tizma tog‘lar va tog‘ tugunlari cho‘qqilarini egallaydi.
- Konussimon cho‘qqi muzligi — alohida turgan cho‘qqini har tomondan qoplaydi. Agar yonbag‘irlar kam parchalangan bo‘lsa, quyi chegarasi nisbatan tekis bo‘ladi; pastliklar va radial botiqlardan pastga tushadigan muzlik tillari ham bo‘lishi mumkin. Ikkinchi holatda muzlik yulduzsimon ko‘rinish oladi.
- Yassi cho‘qqi muzligi — ayrim cho‘qqilar va qirralarning tekislangan qiya yuzalarini qoplovchi yassi-qavariq gumbaz shakliga ega. U tik jarlik bilan tugaydi, yonbag‘irdagi pastliklar bo‘ylab pastga tushuvchi bitta yoki ikkita qisqa muzlik tili mavjud bo‘ladi.
- Kaldera muzligi — kalderasi bor vulqonichida joylashadi, ba’zan bir yoki bir nechta muzlik tili bo‘ladi.
- Yonbag‘ir muzliklari — tog‘ tizmalari yonbag‘irlaridagi botiqlar va kam tabaqalangan yonbag‘irlarning ayrim qismlarini egallaydi.
- Yonbag‘ir etagi muzligi — tik qoya etagidagi tuzilmaviy terrasaning tor yuzasida yoki boshqa biror qiya maydonchada joylashgan kichik muzlik.
- Osma muzlik — tog‘ning tik yonbag‘irlaridagi uncha chuqur bo‘lmagan botiqlarda joylashgan va asosiy vodiyning yuqori qismida tugaydigan kichik muzlik.
- Kar muzligi — yonbag‘irdagi kosasimon botiq — karichida joylashgan nisbatan kichik muzlik. Bu botiqni qor va muz hosil qiladi yoki kengaytiradi.
- Kar-vodiy muzligi — kar muzligi bo‘lib, uning tili pastroqda joylashgan vodiygatushadi, biroq muzlikning umumiy uzunligining uchdan bir yoki uchdan ikki qismidan ortiq masofaga cho‘zilmaydi.
- Vodiy muzliklari — tog‘ vodiylarining yuqori va o‘rta qismlarida joylashadi.
- Vodiy muzligi — muzlik tili muzlik vodiysida, to‘planish zonasi (firn havzasi) esa vodiyning yuqori qismidagi kosasimon kengaymada joylashgan muzlik.
- Murakkab vodiy muzligi — mustaqil to‘planish zonalariga ega ikki yoki undan ortiq muz oqimidan tashkil topgan muzlik. Birlashgan bunday oqimlar odatda o‘z tuzilishini oxirigacha saqlaydi va o‘rtadagi morena orqali bir-biridan ajraladi.
- Dendritsimon muzlik — mustaqil to‘planish zonalariga ega, turli tartibdagi bir nechta tarmoq muzliklar bosh muzlikka qo‘shilishidan hosil bo‘ladigan murakkab vodiy muzligi.
- Keng uchli muzlik — tili tog‘ vodiysi bo‘ylab pastga tushib, yanada kengroq vodiy yoki tog‘oldi tekisligiga chiqadigan muzlik. U yerda muzlik kengayib, ko‘pincha «panja» shaklini oladi.
- Tog‘oldi muzligi — tog‘ tizmasi etagi bo‘ylab yoyilgan, mustaqil to‘planish zonalariga ega bir necha vodiy muzliklari tekislikka chiqqach birlashishi natijasida hosil bo‘ladigan katta muzlik.
- Botiq muzligi — to‘planish zonasi keng sirkda joylashgan, tili esa hosil bo‘lgan botiqdan muzlik uzunligining uchdan bir yoki uchdan ikki qismiga teng masofada tashqariga chiqadigan muzlik. Kar va kar-vodiy muzliklaridan o‘lchamining ancha kattaligi hamda qalinligining bir necha yuz metrga yetishi bilan farqlanadi.
- Alohida quyidagilar ham ajratiladi:
- Dovon orqali o‘tuvchi muzliklar — qarama-qarshi yonbag‘irlarda joylashgan va tizma dovonida umumiy to‘planish zonasiga ega bir yoki bir nechta muzlik. Ular osma, vodiy yoki yonbag‘ir muzliklari bo‘lishi mumkin.
- Qayta hosil bo‘lgan muzlik (regeneratsiyalangan muzlik) — firn havzasi bo‘lmagan, osma yoki yuqoriroqda joylashgan vodiy muzligidan qulab tushgan muz bo‘laklari hisobiga to‘yinadigan vodiy muzligi.
- Cho‘qqi muzliklari — alohida tog‘lar, tizma tog‘lar va tog‘ tugunlari cho‘qqilarini egallaydi.
- Tog‘-qoplama muzliklar (tog‘-qoplama yoki to‘rsimon muzlanish) — tog‘ muzliklaridan qoplama muzliklariga o‘tish shakli. Bunday tizimlarda mahalliy muzlik platolari va gumbazlari yirik vodiy hamda tog‘oldi muzliklari bilan tutash vodiylar orqali qo‘shilib ketadi.

- Qoplama muzliklar (qoplama muzlanish) — shakli yer yuzasi relyefiga emas, muzning to‘planishi va yo‘qotilishi taqsimotiga bog‘liq bo‘lgan morfologik turlarni birlashtiruvchi muzliklar sinfi. Muzning harakati asosan yoyilish kuchiga bog‘liq bo‘lib, odatda markazdan chekkalarga tomon kechadi.
- Muzlik qoplami (qoplama muzlik) — quruqlikni, materik sayozligini (shelf)va ba’zan chuqur dengizlarni yuz minglab yoki millionlab kvadrat kilometr maydonda qoplovchi muz qalqonlari, muz gumbazlari, chiquvchi muzliklar, muz oqimlari va shelf muzliklari tizimi. Quruqlik qoplamalari okean sathidan yuqorida joylashgan toshli zaminga tayanadi. «Dengiz» qoplamalari esa chuqur suv ostidagi toshli zaminga tayanuvchi ichki qismlardan («dengiz» qalqonlari va muz oqimlaridan) hamda suzib turuvchi chekka qismlardan (shelf muzliklaridan) iborat.
- Muzlik qalqoni — yassi-qavariq gumbaz shaklidagi muzlik bo‘lib, katta qalinligi (1000 m dan ortiq), keng maydoni (50 ming km² dan ortiq), rejadagi taxminan izometrik shakli va muzning markazdan chetga radial oqishi bilan tavsiflanadi. Uning shakli va harakati tag zamin relyefiga deyarli bog‘liq emas.
- Muzlik havzasi — tog‘lar oralig‘idagi botiq relyef sharoitida rivojlanadigan to‘rsimon muzlik tizimining yirik elementi; — tog‘lararo botiqlarni to‘ldiruvchi, tepadan qaralganda deyarli izometrik yoki biroz cho‘zilgan muz massasi. Rivojlangan muzlik havzalari ularga quyiladigan vodiy muzliklaridan muz oladi, shuningdek, o‘z yuzasiga yog‘gan qordan ham to‘yinishi mumkin; — ilgari atrofdagi tog‘ muzliklari bilan to‘liq to‘lgan tog‘lararo botiqlar va daryo vodiylarining kengaygan qismlari.
- Muzlik gumbazi (muz qopqog‘i) — muzlik qalqoniga o‘xshash qavariq muzlik, biroq uning qalinligi 1000 m dan, maydoni esa 50 ming km² dan kichik.
- Chiquvchi muzlik — quruqlik muzlik qalqonining muayyan muz to‘planish havzasidan muz asosan shu orqali chiqib ketadigan tez harakatlanuvchi muz oqimi. U qoyali vodiyda joylashadi; chekka qismlarida odatda qoya chiqindilari va nunataklaruchraydi. Bunday muzliklar muz qalqonidan tashqariga chiqib, chekka balandliklardan oshib o‘tishi mumkin. Dengiz havzalariga yetib borganda shelf muzligini oziqlantirishi yoki aysberglarga parchalanishi mumkin.
- Muz oqimi — «dengiz» muzlik qalqonining tez harakatlanuvchi, tasmasimon qismi. U muzdan tashkil topgan qirg‘oqlar orasidan, odatda tag zaminning vodiyga o‘xshash botiqlari bo‘ylab oqadi. Dengiz havzasiga yetganda shelf muzligini oziqlantirishi yoki aysberglarga parchalanishi mumkin.
- Shelf muzligi — deyarli gorizontal ustki va ostki yuzalarga ega, qalinligi yuzlab metr, gorizontal bo‘ylab juda katta masofaga cho‘zilgan suzuvchi muz plitasi. U qor to‘planishi, quruqlikdan muz kelishi va dengiz suvining pastdan muzlab yopishishi hisobiga to‘yinadi. Odatda undan aysberglaruzilib tushadigan erkin cheti (to‘siq) bo‘ladi. Chekka qismida pastki yuzaning muz bilan qoplanishi odatda erish jarayoni bilan almashinadi. Ular tekis yoki qavariq qirg‘oqqa tutashgan tashqi va bir necha tomondan qirg‘oqlar bilan o‘ralgan ichki turlarga bo‘linadi. Har ikkala tur ham dengiz tubining ko‘tarilgan joylari bilan tutashishi mumkin.
Muzliklarning geofizik tasnifi

Bu tasnif muzliklarning geografik va iqlimiy joylashuvi, harorat rejimi hamda muzdagi suv miqdorini hisobga oladi. Bunda «iliq muz» deganda erish haroratida bo‘lgan va muayyan miqdorda suyuq suvni o‘z ichiga olgan muz, «sovuq muz» deganda esa harorati erish nuqtasidan past bo‘lgan muz tushuniladi.
- Qutbiy muzliklar (sovuq muzliklar):
- yuqori qutbiy kengliklardagi va keskin kontinental iqlim sharoitidagi, butunlay sovuq va quruq muzliklar
- quyi kengliklarda hamda mo‘tadil kengliklarning kontinental hududlarida joylashgan, qishda butunlay sovuq, yozda yuzasi qisqa vaqtga biroz namlanadigan muzliklar.
- Subqutbiy muzliklar (o‘tish turidagi muzliklar):
- oldingi kichik turga o‘xshash, lekin markaziy qismidagi tag zamin yaqinida yupqa iliq muz qatlami mavjud muzliklar
- baland tog‘ muzliklari: to‘planish zonasidagi muz sovuq va quruq, ablyatsiya zonasidagi muz esa iliq va nam bo‘ladi
- dengiz iqlimli yuqori kengliklarda joylashgan muzliklar: to‘planish zonasidagi muz iliq, ablyatsiya zonasidagi muz sovuq bo‘ladi
- kontinentalligi kuchsiz hududlardagi muzliklar: to‘planish zonasida yuqorida sovuq, pastda iliq muz qatlami bo‘ladi, ablyatsiya zonasidagi muz esa butunlay sovuq bo‘ladi
- Mo‘tadil muzliklar — dengiz iqlimli hududlarda butun qalinligi bo‘ylab iliq va nam bo‘ladi.
Tadqiqot usullari
Zamonaviy glyatsiologiya sohasida muzliklarni o‘rganishning quyidagi usullari qo‘llanadi:
- Sun’iy yo‘ldosh orqali monitoring, u muzliklar maydonidagi o‘zgarishlarni va ularning yuzasidagi muz oqish tezligini aniqlash imkonini beradi;
- Radiolokatsion tasvirga olish — qisqa impulsli radar yordamida muzlik qalinligini aniqlash imkonini beradigan usul;
- Muzlikka o‘rnatilgan GPS buylarining o‘lchovlari orqali muzlik sirtining harakatini juda aniq qayd etish mumkin;
- Muzdan kern olish uchun burg‘ilash — muzning tarkibi va fizik-kimyoviy xossalari haqida ma’lumot beradi.
Flora va fauna
Harorat pastligi tufayli muzliklarning o‘simlik dunyosi va hayvonot dunyosi uncha xilma-xil emas. Shunga qaramay, bu yerda ham og‘ir sharoitga moslashgan turlarni, masalan, muzlik burgasini uchratish mumkin.
Adabiyotlar
- Glyatsiologiya lug‘ati / muharrir: V. M. Kotlyakov. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1984. — 527 bet.
- Grosvald M. G. Materik shelflarining qoplama muzliklari. — Moskva: Nauka, 1983. — 216 bet.
- Inostrantsev A. A. Gletcher // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Kotlyakov V. M. Qor va muz olami. — Moskva: Nauka, 1994. — 286 bet. — ISBN 5-02-003778-8
- Kotlyakov V. M. Yerning qor qoplami va muzliklar. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1968.
- Macheret Yu. Ya. Muzliklarni radiozondlash. — Moskva: Nauchnyy mir, 2006. — 392 bet — ISBN 5-89176-357-5
- Hambrey M., Alean J. Glaciers (Muzliklar). — Kembrij: Cambridge University Press, 1992. — 208 bet. — ISBN 0-521-41915-8
- SSSR yer usti suvlari resurslari. SSSR muzliklari katalogi.
Havolalar
- Yer alifbosida muzliklar: Muzlik qanday harakatlanadi?
- Muzliklarning tasvirli tasnifi (GLIMS) (inglizcha)
- Ye. Podolskiy. Muz olamlari // «Elementlar», 2010
- AQSH Geologiya xizmatining muzliklar bo‘yicha tasvirli atamalar lug‘ati
- Pazinich V. G. Muzlik davri, muz qalqonlari, gravitatsion qulash, suv-muz oqimlari va ularning oqibatlari. Birinchi qism. Drumlinlar // academia.edu
- National Geographic — «Muzsiz sayyora qanday ko‘rinadi»: ingliz tilidagi asl material, rus tilidagi video va qisqacha matnli izoh