Ekologik suksessiya nima

Pastki qatlamdagi yong‘indan keyingi qarag‘ay o‘rmoni (chapda)
va yong‘indan ikki yil o‘tgach (o‘ngda)

Suksessiya (lotincha succesio — vorisiylik, meros qilib olish) — muayyan hududda tabiiy omillar (shu jumladan, ichki kuchlar) yoki inson ta’siri natijasida vaqt o‘tishi bilan bir biologik jamoaning (fitotsenozning, mikroorganizmlar jamoasining va hokazo) boshqasi bilan qonuniy va izchil almashinishidir.

Suksessiya nazariyasini dastlab geobotaniklar ishlab chiqqan, keyinchalik undan boshqa ekologlar ham keng foydalana boshlagan. Suksessiya nazariyasini ishlab chiqqan va rivojlantirgan dastlabki olimlar: F. Klements (1874—1945), V. N. Sukachyov (1880—1967) va S. M. Razumovskiy (1929—1983).

Bu atamani F. Klements vaqt davomida bir-birining o‘rnini egallovchi va suksessiya qatori (seriya)ni hosil qiluvchi jamoalarni ifodalash uchun kiritgan. Bunda har bir oldingi bosqich (seriyali jamoa) keyingi bosqichning rivojlanishi uchun sharoit yaratadi. Agar yangi suksessiyani keltirib chiqaradigan hodisalar ro‘y bermasa, qator mazkur muhit omillari sharoitida modda almashinuvi muvozanatlashgan nisbatan barqaror jamoa bilan yakunlanadi. F. Klements bunday jamoani klimaks deb atagan. Klements—Razumovskiy talqinida klimaksning yagona belgisi — unda o‘zgarishga olib keladigan ichki sabablarning yo‘qligidir. Jamoaning qancha vaqt mavjud bo‘lgani hech qanday holatda klimaks belgisi bo‘la olmaydi.

Klements kiritgan atamalar keng qo‘llanilsa-da, ularning ma’nosi turlicha talqin qilinadigan ikki tubdan farqli paradigma mavjud: kontinualizm va strukturalizm. Strukturalizm tarafdorlari Klements nazariyasini rivojlantiradi, kontinualizm tarafdorlari esa jamoalar va suksessiyalarning mustaqil voqelik sifatida mavjudligini umuman inkor etib, ularni tasodifiy hodisa va jarayonlar deb hisoblaydi (poliklimaks, klimaks-kontinuum). Bunday yondashuvda ekotizimda kechadigan jarayonlar tasodifan bir joyda uchrashgan turlar va abiotik muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirgacha soddalashtiriladi. Kontinualizm paradigmasi dastlab sovet botanigi L. G. Ramenskiy (1884—1953) tomonidan shakllantirilgan, ammo bu yondashuv rus tilidagi ilmiy adabiyotlardan tashqarida deyarli noma’lum qolgan. Bir necha yil o‘tib, shunga o‘xshash qarashlarni mustaqil ravishda shakllantirgan yana bir olim — amerikalik botanik G. Glison (1882—1975).

Tasniflash

Suksessiyalarni jarayon davomida o‘zgarishi mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichlar yoki jamoalar almashinishining sabablari asosida tasniflashning ko‘plab usullari mavjud:

  • davomiyligiga ko‘ra (tez, o‘rtacha, sekin va juda sekin),
  • qaytuvchanligiga ko‘ra (qaytuvchan va qaytmas),
  • jarayonning muntazamligiga ko‘ra (muntazam va nomuntazam),
  • kelib chiqishiga ko‘ra (birlamchi va ikkilamchi),
  • mahsuldorlik o‘zgarishining yo‘nalishiga ko‘ra (progressiv va regressiv),
  • turlar boyligi o‘zgarishining yo‘nalishiga ko‘ra (progressiv va regressiv),
  • inson ta’siriga ko‘ra (antropogen va tabiiy),
  • suksessiya davomida ro‘y beradigan o‘zgarishlarning xususiyatiga ko‘ra (avtotrof va geterotrof).

Tadqiqotchining maqsadiga qarab bunday tasniflarni istalgan mantiqiy mezon asosida tuzish va ularning sonini cheksiz ko‘paytirish mumkin. Masalan, P. D. Yaroshenko (1950) antropogen almashinishlarni ikki guruhga ajratish zarurligini ta’kidlagan: [manba 1826 kundan beri ko‘rsatilmagan] sotsialistik mamlakatlardagi almashinishlar va kapitalistik mamlakatlardagi almashinishlar.

Suksessiyalarni kechayotgan jarayonlarga qarab tasniflasak, ikkita asosiy guruhni ajratish mumkin: jamoalarning o‘z faoliyati natijasida yuzaga keladigan endogen suksessiyalar va tashqi ta’sir natijasida yuzaga keladigan ekzogen suksessiyalar. Endogen suksessiyalarning harakatlantiruvchi kuchi jamoalardagi muvozanatlashmagan modda almashinuvidir.

Birlamchi

Birlamchi suksessiya — ilgari hayot mavjud bo‘lmagan hududlarda, ya’ni qoyalarda, tik jarliklarda, daryo yotqiziqlarida, ko‘chma qumlarda, qotib qolgan lavada va boshqa joylarda rivojlanadigan suksessiyadir. Bunday hududlarga tirik organizmlar joylashar ekan, o‘z metabolizmi orqali yashash sharoitlarini o‘zgartirib, bir-birining o‘rnini egallaydi. Bunda o‘simliklarning nobud bo‘lgan qoldiqlari va ularning parchalanish mahsulotlari to‘planishi asosiy o‘rin tutadi. Bu jarayon o‘simlik qoplamining xususiyatlariga hamda uni parchalovchi mikroorganizmlar, zamburug‘lar va hayvonlar majmuasiga bog‘liq. Asta-sekin tuproq profili shakllanadi, hududning gidrologik rejimi va mikroiqlimi ham o‘zgaradi. Bunday suksessiyalar geobotanikada ekogenetik deb ataladi, chunki ular yashash muhitining o‘zini o‘zgartiradi. O‘simlik qoplamining dastlabki shakllanish jarayoni singenetik suksessiya deb ham yuritiladi. Birlamchi suksessiyaga mashhur misol — qotib qolgan lavaga (vulqon otilishidan keyin) yoki butun tuproq profilini yo‘q qilgan qor ko‘chkisidan keyin yonbag‘irga tirik organizmlarning joylashishidir. Hozir bunday hodisalar kam uchraydi, ammo quruqlikdagi har bir hudud qachondir birlamchi suksessiya bosqichidan o‘tgan.

Birlamchi suksessiyalar tuproq hosil bo‘lishi bilan bir vaqtda rivojlanadi. Bunga tashqaridan muntazam kelib tushadigan urug‘lar, keskin sharoitlarga chidamsiz nihollarning nobud bo‘lishi va faqat ma’lum vaqtdan keyin turlararo raqobat ta’sir ko‘rsatadi. Muayyan seriyali jamoaning rivojlanishi va almashinishi, asosan, azotning tuproqdagi miqdori va tuproqning mineral qismi qanchalik yemirilganiga bog‘liq.

Masalan, Alyaskaning tog‘li hududlari uchun ustunlik qiluvchi o‘simliklari bilan ajralib turadigan birlamchi suksessiyaning quyidagi odatiy bosqichlari ko‘rsatiladi:

  1. Lishayniklar tog‘ jinsini yemirib, uni azot bilan boyitadi.
  2. Yo‘sinlar va ayrim o‘tlar.
  3. Butazor jamoalar, ularda ustun tur — tol.
  4. Butazor jamoalar, ularda ustun tur — qandag‘och.
  5. Qoraqarag‘ayzor, keyin ustunlik qiladigan tur — tsuga.

Ikkilamchi

Tiklanish suksessiyasi — o‘rmon tashlandiq ekin maydonida qayta o‘smoqda

Ikkilamchi suksessiya — ilgari mavjud bo‘lgan o‘simlik qoplami yo‘q qilingan hududda kechadigan suksessiya. Ikkilamchi suksessiyaga misol sifatida odatda yong‘in tufayli nobud bo‘lgan qoraqarag‘ay o‘rmoni keltiriladi. U ilgari egallagan maydonda tuproq va urug‘lar saqlanib qoladi. Keyingi yilning o‘zidayoq o‘t o‘simliklari jamoasi shakllanadi. Shundan so‘ng jarayon turlicha davom etishi mumkin: nam iqlimda sitnik (Juncus) ustun bo‘ladi, keyin uning o‘rnini malina, malinaning o‘rnini esa tog‘terak egallaydi; quruq iqlimda veynik (Calamagrostis) ustun bo‘ladi, uning o‘rnini na’matak, na’matakning o‘rnini esa qayin egallaydi. Tog‘terak yoki qayin o‘rmoni ostida qoraqarag‘aylar o‘sib, vaqt o‘tishi bilan bargli daraxt turlarini siqib chiqaradi. To‘q rangli ignabargli o‘rmonning tiklanishi taxminan 100 yil davom etadi. Klimaks holatidagi eman o‘rmonlarining Moskva viloyatida qayta tiklanishi odatda kuzatilmaydi, chunki o‘rmon yana kesib tashlanadi. O‘rmon-tundra va shimoliy taygadagi yong‘inlardan keyingi ikkilamchi suksessiyalar A. P. Tirtikov asarlarida batafsil o‘rganilgan. Masalan, siyrak daraxtli o‘rmonlarda yong‘indan so‘ng bir necha o‘n yil ichida o‘t qoplami mavjud qayinzorlar shakllanadi. Ularning o‘rnini aralash yashil yo‘sinli o‘rmonlar yong‘indan keyin 120—150 yil o‘tgach egallaydi. Siyrak aralash sfagnumli o‘rmonlar yong‘indan 200—250 yil o‘tgach aralash yashil yo‘sinli o‘rmonlar o‘rnini egallaydi. Sfagnumli botqoqlardagi siyrak o‘rmonlar siyrak sfagnumli o‘rmonlar o‘rnida 250—300 yildan keyin shakllanadi. 300—350 yildan keyin esa butachali-lishaynikli tundralar sfagnumli botqoqlardagi siyrak o‘rmonlarning o‘rnini egallaydi.

Yu. Odumning mashhur asarida ikkilamchi suksessiyaning o‘ziga xos turi — siklik suksessiya ham tasvirlangan. Uning o‘ziga xos belgisi shundaki, jamoaning o‘zida yanada sodda holatga qaytish uchun sharoitlar shakllanadi (masalan, oson yonadigan muhit yuzaga kelishi orqali). Odum buni Kaliforniyadagi chaparral o‘simliklari misolida ko‘rsatgan. Rossiyada shunga o‘xshash o‘simlik tipi — «xarganat» — A. V. Belikovich tomonidan tavsiflangan.

Suksessiyalar mikrobiologiyada

Tabiiy (masalan, tuproqdagi) mikroorganizmlar jamoalarida suksessiyalar, odatda, muayyan shakldagi organik moddaning kelib tushishi tufayli yuzaga keladi. Turli mikroorganizmlar murakkab polimerlarni parchalashga, monomerlarni ularning yuqori konsentratsiyasida o‘zlashtirishga yoki oziqa tanqisligida yashashga moslashgani sababli, organik modda parchalanishi va sarflanishi davomida jamoaning tuzilishi o‘zgaradi.

O‘rmon to‘shamasida, masalan, suksessiyaning bir necha bosqichini bir vaqtning o‘zida o‘rganish mumkin, chunki yuqoridan pastga qarab harakatlanganda ular bir-birini almashtiradi.

Bundan tashqari, harorat, namlik, gazlar yoki ayrim moddalarning miqdori o‘zgarishi ham suksessiyaga sabab bo‘lishi mumkin. Tuproq hosil bo‘lish jarayoni o‘simliklar va mikroorganizmlar jamoalarining uzoq davom etadigan suksessiyasi bilan birga kechadi.

Adabiyotlar

Havolalar