Madaniy o‘simliklar

Uzum — eng qadimgi madaniy o‘simliklardan biri
Olcha — pishiriqlar tayyorlashda keng qo‘llanadi.

Madaniy o‘simliklar, agrokulturalar — inson tomonidan oziq-ovqat va yem-xashak olish, turli mahsulotlar va buyumlar ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida foydalanish hamda bezak maqsadlarida yetishtiriladigan o‘simliklardir (manzarali o‘simliklar).

Sakkizinchi nashrga ko‘ra, Madaniy o‘simliklar nomenklaturasining xalqaro kodeksida hozirgi vaqtda madaniy o‘simliklarning uch toifasi e’tirof etiladi: nav, greks (грекс) (faqat Orxideyadoshlar uchun) va guruh.

Madaniy o‘simliklar yovvoyi o‘simliklardan duragaylash, seleksiya yoki gen muhandisligi yo‘li bilan olingan. Yovvoyi o‘simliklarni madaniylashtirish va ulardan foydalanish imkoniyatlarini izlash jarayonida madaniy o‘simliklarning kelib chiqish markazlari haqidagi ta’limot vujudga keldi. 1926—1939 yillarda N. I. Vavilov to‘plangan bilimlarni umumlashtirib, madaniy o‘simliklarning yettita asosiy kelib chiqish markazini ajratib ko‘rsatdi. Manzarali turlardan farqli ravishda, madaniy o‘simliklarning tabiiy tarqalish areallari yo‘q.

Madaniy o‘simliklarning tasnifi

  • Manzarali (atirgul, astra);
  • Donli va g‘alla ekinlari (sholi, makkajo‘xori, bug‘doy);
  • Dukkakli ekinlar (loviya, soya);
  • Kraxmalli ekinlar (batat, kartoshka);
  • Shakarli ekinlar (qand lavlagi);
  • Moyli ekinlar (kungaboqar, soya);
  • Poliz ekinlari (tarvuz);
  • Sabzavot ekinlari (pomidor, bodring, shivit);
  • Mevali o‘simliklar (ananas, kokos);
  • Tetiktiruvchi o‘simliklar (choy, qahva, ko‘knori).
  • Tola beradigan ekinlar (paxta, zig‘ir, jut);

G‘alla ekinlari

Bug‘doy

Dala ekinlari orasida g‘alla ekinlari eng muhim o‘rin tutadi. Ularga javdar, bug‘doy, sholi, makkajo‘xori, suli, arpa, jo‘xori va tariq kiradi; ular sayyoramizdagi haydaladigan yerlarning qariyb to‘rtdan uch qismini egallaydi. Bug‘doy dunyoning deyarli hamma yerida yetishtiriladi: u asosiy g‘alla ekinlaridan biridir. Don hosilining bir qismi chorva mollari uchun yem sifatida ishlatiladi. Sholi ham juda muhim don ekini bo‘lib, Osiyo mamlakatlarida asosiy oziq-ovqat mahsulotidir.

Hosilni yig‘ib olish

Kombaynlar, masalan, bug‘doyni avtomatik tarzda o‘rib, yanchib va sovurib, bozorga jo‘natishga tayyor toza donni ajratib beradi. Maxsus moslamalar yordamida kombaynni soya va makkajo‘xori kabi turli ekinlarni yig‘ib olishga moslashtirish mumkin.

Yovvoyi ajdodlari

Barcha madaniy o‘simliklar yovvoyi holda o‘sadigan o‘simliklardan kelib chiqqan. Seleksiya natijasida ular o‘zlari uchun noodatiy sharoitlarda — yangi yerlarda yoki boshqa iqlimda ham yuqoriroq hosil bera boshlagan. Ayrim o‘simliklar shu qadar o‘zgarganki, hatto ularning ajdodlarini aniqlash ham qiyin. Ekin maydonlari kengaygani sari hosildorlikni oshirish uchun o‘g‘itlar, zararkunandalarga qarshi kurashish uchun esa insektitsidlar va fungitsidlar qo‘llanila boshlangan. O‘simlikchilik Eski va Yangi Dunyoda bir vaqtning o‘zida, miloddan avvalgi 7—8 ming yilliklarda vujudga kelgan. O‘simliklarni madaniylashtirish jarayoni dastlab Yer sharining geografik jihatdan bir-biridan ajralgan hududlarida — to‘rtta qit’a va Yangi Gvineya orolida — mustaqil ravishda, albatta, o‘sha joylarning mahalliy flora turlari asosida kechgan. Madaniylashtirilgan o‘simlik turlarining floristik tarkibi yirik geografik hududlar uchun endemik bo‘lgan, boshqacha aytganda, mahalliy floradan foydalanilgan.

Tuganakli ekinlar

Kartoshka

Asosiy oziq-ovqat mahsulotlariga tuganakli ekinlar, ya’ni yeyiladigan tuganagi bor o‘simliklar ham kiradi. Yevropada bunday ekin kartoshka bo‘lsa, Afrikada yams va maniok.

Madaniy o‘simliklar kasalliklari

Madaniy o‘simliklar kasalliklari hosilning bir qismi, ba’zan esa butunlay nobud bo‘lishiga yoki uning tovar sifatlari yomonlashishiga olib keladi. Rossiyaning o‘rta mintaqasida eng ko‘p uchraydigan kasalliklarga fitoftoroz, unshudring kasalligi, mildyu (милдью), alternarioz kiradi. Kasalliklarni zamburug‘lar ham, viruslar ham keltirib chiqarishi mumkin. Madaniy o‘simliklar kasalliklariga qarshi kurashish hamda ularning oldini olish uchun kimyoviy himoya vositalari ishlab chiqilgan.

Rasmlar

Adabiyotlar