Model organizmlar — tirik tabiatning ayrim xususiyatlari, jarayonlari yoki hodisalarini o‘rganishda model sifatida qo‘llanadigan organizmlardir. Model organizmlar keng ko‘lamda o‘rganiladi. Buning sabablaridan biri — ularni tadqiq qilish orqali aniqlangan qonuniyatlar boshqa, ozmi-ko‘pmi o‘xshash organizmlarga, jumladan, insonga ham xos bo‘lishi mumkinligi haqidagi umiddir. Texnik yoki axloqiy sabablarga ko‘ra insonda muayyan tadqiqotlarni o‘tkazishning imkoni bo‘lmaganda, ko‘pincha model organizmlardan foydalaniladi. Ulardan foydalanish barcha tirik organizmlarning kelib chiqishi umumiy ekaniga, irsiy axborotni saqlash va amalga oshirish mexanizmlari, moddalar almashinuvi hamda boshqa jarayonlarida ko‘plab umumiy jihatlar saqlanib qolganiga asoslanadi.
Model organizmlarni tanlash
Odatda, muayyan organizm haqida ko‘p ilmiy ma’lumot to‘plangach, u model organizmga aylanadi. Bunday organizmni bir nechta laboratoriya yoki tadqiqot guruhi maxsus o‘rganadi va tadqiqotlar natijasida bir necha yuzdan bir necha mingtagacha ilmiy maqola e’lon qilingan bo‘ladi.
Model sifatida odatda laboratoriya sharoitida saqlash va ko‘paytirish oson bo‘lgan organizmlar tanlanadi (Escherichia coli, Tetrahymena thermophila, Arabidopsis thaliana, Caenorhabditis elegans, Drosophila melanogaster, Mus musculus). Qo‘shimcha afzalliklari — avlod almashinuvi davrining qisqaligi (avlodlarning tez yangilanishi), genetik o‘zgartirishlar kiritish imkoniyati (inbred liniyalarning mavjudligi, ko‘p hujayrali organizmlarda o‘zak hujayralarni olish imkoniyati hamda ishlab chiqilgan genetik transformatsiya usullari).
Muayyan obyektni model sifatida tanlashning yana bir sababi uning filogenetik daraxtdagi o‘rni bo‘lishi mumkin. Masalan, rezus makaka insonga nisbatan yaqin qarindosh bo‘lgani uchun tibbiy tadqiqotlarda muhim model organizm hisoblanadi (xuddi shu sababga ko‘ra to‘liq sekvensiyalash uchun genomi o‘rganiladigan shimpanze tanlangan).
Nihoyat, ayrim tadqiqot yo‘nalishlarida obyektni model sifatida tanlash, avvalo, uning tuzilishidagi o‘ziga xosliklarga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, «oddiy nerv tizimlarini» o‘rganishda neyronlari alohida aniqlanishi mumkin bo‘lgan, soni nisbatan kam va (imkon qadar) yirik organizmlar model sifatida ishlatiladi. Masalan, apliziya.
Tarixan ichak tayoqchasi, achitqilar va drozofila kabi model organizmlar o‘z guruhida genomi to‘liq sekvensiyalangan birinchi organizmlar bo‘lgan. Keyinchalik genomning to‘liq sekvensiyalanishi va talqin qilinishi organizmdan biokimyo, genetika, molekulyar biologiya va aksariyat boshqa sohalarda model sifatida foydalanishning muhim shartiga aylandi. Shu sababli ba’zan organizm uning genomi xususiyatlariga qarab tanlangan. Masalan, fugu balig‘i Fugu rubripes genomi kichik bo‘lgani (kodlamaydigan ketma-ketliklar ulushi pastligi) sababli genomni o‘rganish uchun model sifatida tanlangan.
Model organizmni tanlashning yana bir mezoni — uning iqtisodiy ahamiyati. Shu bois, masalan, Arabidópsis thaliánadan tashqari, o‘simliklarning model turlari sifatida sholi Oryza sativa L., beda Medicago truncatula va boshqalar qo‘llanadi.
Muhim model organizmlar va ularning qo‘llanish sohalari
- Lambda fagi — molekulyar genetika.
- Phi X 174 — molekulyar genetika; to‘liq sekvensiyalangan birinchi genom (11 ta genni o‘z ichiga oluvchi, uzunligi 5386 nukleotid jufti bo‘lgan halqasimon DNK).

- Escherichia coli (E. coli) — grammanfiy bakteriya, molekulyar genetika (asosiy tadqiqot obyektlaridan biri).
- Bacillus subtilis — grammusbat bakteriya, molekulyar genetika; quyidagilarni o‘rganish: spora hosil bo‘lishi, shuningdek xivchinlarning ishlashi.
- Mycoplasma genitalium — «minimal organizm», barcha hujayrali organizmlar orasidagi eng kichik genomlardan biriga ega; 2007-yilda uning yaqin turi Kreyg Venter tomonidan genomni ko‘chirib o‘tkazish uchun ishlatilgan, natijada bir bakteriya turi boshqasiga aylantirilgan.
- Salmonella Typhimurium — grammanfiy bakteriya, sichqonlar va boshqa mayda kemiruvchilar uchun patogen, odam uchun esa shartli patogen. Turli kimyoviy moddalarning mutagen va kanserogen ta’sirini Eyms testi yordamida o‘rganish uchun ishlatiladi.
- Dictyostelium discoideum — molekulyar biologiya va genetika (genomi sekvensiyalangan), embriologiya (hujayralararo aloqa, hujayralarning differensiatsiyasi, apoptoz).
- Tetrahymena thermophila — chuchuk suvda yashovchi infuzoriya; molekulyar genetika (genomi sekvensiyalangan).
- Qalin neyrospora Neurospora crassa — mog‘or zamburug‘i, metabolizm, meyoz va sirkad ritmlarning genetik boshqarilishini o‘rganishda qo‘llanadi.
- Achitqi zamburug‘i Saccharomyces cerevisiae, genetika (hujayra siklining boshqarilishi va boshqalar), non pishirish va pivo tayyorlashda foydalaniladi.
- Bo‘linuvchi achitqi zamburug‘i Schizosaccharomyces pombe (hujayra sikli, hujayra qutbliligi, RNK interferensiyasi, sentrosomalarning tuzilishi va vazifasi).

- Xlamidomonada Chlamydomonas reinhardtii — bir hujayrali yashil suvo‘t, fotosintezni, eukariot xivchinining ishlashini, hujayra harakatchanligini, moddalar almashinuvining boshqarilishini, hujayra adgeziyasini (jinsiy ko‘payishda gametalarning «yopishishi») va boshqa jarayonlarni o‘rganishda qo‘llanadi. Genetik jihatdan yaxshi o‘rganilgan. Genomi 2007-yilda sekvensiyalangan.
- Yashil yo‘sin — ochiq fizkomitrella (Physcomitrella patens) — o‘simliklar rivojlanishi va evolyutsion biologiyasini o‘rganishda tobora kengroq qo‘llanmoqda. Hozircha bu genomi to‘liq sekvensiyalangan yagona yo‘sinsimon o‘simlikdir; mazkur tur uchun genetik transformatsiya usuli ishlab chiqilgan.
- Plauncha turiga mansub Selaginella moellendorffii — o‘simliklar evolyutsiyasi va molekulyar biologiyasini o‘rganishda qo‘llanadi. Uning genomi (yuksak o‘simliklar orasida eng kichiklaridan biri, taxminan 100 megabaza) 2007-yilda sekvensiyalangan.
- Tal rezuxovidkasi (Arabidopsis thaliana) — ko‘plab sohalarda qo‘llanadigan eng mashhur model o‘simlik; qisqa umrli, bir yillik butguldosh efemer o‘simlik bo‘lib, hayot sikli nihoyatda qisqa, genomi esa kichik (genomi sekvensiyalangan birinchi o‘simlik). Ko‘plab morfologik va biokimyoviy mutatsiyalar xaritalangan va o‘rganilgan. Ushbu tur haqidagi boshqa ko‘plab ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan genetik ma’lumotlar bazasi — TAIR.
- Daraxtsimon o‘simliklarning terak turkumiga kiruvchi turlari (Populus) — daraxtsimon o‘simliklar genetikasi va ularni yetishtirishni o‘rganishga xizmat qiluvchi model turlar. Genomi kichik, tez o‘sadi, genetik transformatsiya usuli ishlab chiqilgan. Shimoliy Amerikada uchraydigan va genomi to‘liq sekvensiyalangan tur — Populus trichocarpa.
- Kesilgan beda (Medicago truncatula) — ekma bedaning (Medicago sativa) yaqin qarindoshi bo‘lgan model dukkakli o‘simlik (molekulyar biologiya, agronomiya).
- Shirin makkajo‘xori (Zea mays) — asosiy don ekinlaridan biri va klassik genetik model organizm; bu diploid bir urug‘pallali o‘simlikda mikroskopda oson o‘rganiladigan 10 juft yirik xromosoma bor, bu sitogenetik tadqiqotlarni yengillashtiradi. Fenotipda namoyon bo‘ladigan ko‘plab mutatsiyalar ma’lum, ularning genlari xaritalangan (makkajo‘xorini o‘rganish jarayonida aynan transpozonlar kashf qilingan), har bir chatishtirishdan ko‘p avlod olinadi (genetika, molekulyar biologiya, agronomiya). Aynan makkajo‘xorida birinchi marta sitoplazmatik erkaklik bepushtligi hodisasi aniqlangan. Makkajo‘xori genomi deyarli to‘liq sekvensiyalangan; makkajo‘xori genomiga oid genetik va molekulyar-biologik tadqiqotlarga bag‘ishlangan maxsus ma’lumotlar bazasi mavjud.
- Ekma sholi (Oryza sativa) — eng muhim don ekinlaridan biri; donli boshoqdoshlar orasidagi eng kichik genomlardan biriga ega va bu genom to‘liq sekvensiyalangan (agronomiya, molekulyar biologiya).
- Bosh piyoz (Allium cepa) — genotoksikologik tadqiqotlarda model organizm. Uning genomi yaxshi o‘rganilgan (2n=16), shu sababli ana-telofaza tahliliga mos keladi. Allium testi (Allium cepa) hayvonlar, o‘simliklar va mikroorganizmlarda o‘tkaziladigan boshqa testlar bilan o‘zaro bog‘liq natijalarni beradi; uning natijalarini inson uchun ham umumlashtirish mumkin.

- Nematostella vectensis, nematostella — Edvardsiylar (Edwardsiidae) oilasiga mansub, qirg‘oqbo‘yi zonasida yashovchi, kavlovchi aktiniya; so‘nggi yillarda knidariyalarning molekulyar biologiyasi va rivojlanish biologiyasini o‘rganishdagi asosiy model obyektga aylandi. 2007-yilda nematostella genomi to‘liq sekvensiyalangan.
- Soxta kiprikli chuvalchang Symsagittifera roscoffensis (sin. Convoluta roscoffensis), avval «ichaksiz turbellyariyalar» deb atalgan sodda guruh vakili (hozir Acoelomorpha kenja tipi) — ikki tomonlama simmetriyali hayvonlarning tana tuzilishi rejasining evolyutsiyasini o‘rganishda qo‘llanadi.
- Uch shoxli planariya Schmidtea mediterranea — rivojlanish biologiyasi, regeneratsiya; genomi qisman sekvensiyalangan.
- Nematoda Caenorhabditis elegans (C. elegans) — rivojlanish va fiziologik jarayonlarning genetik nazoratini o‘rganishda qo‘llanadi (genomi to‘liq sekvensiyalangan birinchi ko‘p hujayrali organizm; hozir bu turkumdagi ikkinchi tur — C. briggsae).
- Drozofilalar (turkum: Drosophila), xususan, meva drozofilasi (Drosophila melanogaster) — meva pashshasi, genetik tadqiqotlarning mashhur obyekti. Laboratoriyada saqlash va ko‘paytirish oson, avlodlari tez almashinadi, fenotipda turlicha namoyon bo‘ladigan ko‘plab mutatsiyalarga ega. XX asrning ikkinchi yarmida rivojlanish biologiyasining asosiy obyektlaridan biri bo‘lgan. Genomi to‘liq sekvensiyalangan. So‘nggi vaqtlarda neyrofarmakologik tadqiqotlarda ham ishlatila boshlandi.
- Mum kuyasini, xususan, katta mum kuyasini fiziologik va biokimyoviy tadqiqotlar uchun model obyekt sifatida laboratoriyada ko‘paytirishadi.
- Apliziya Aplysia californica, orqa jabralilar guruhi mollyuskasi — neyrobiologiya, xotiraning molekulyar mexanizmlari va sitoskeletning qayta tuzilishini o‘rganishda qo‘llanadi.
- Kalmar Loligo pealei — nerv hujayralari va ularning sitoskeleti faoliyatini o‘rganishning klassik obyekti (unda gigant aksonlar mavjud bo‘lib, diametri 1 mm gacha yetadi).
- Dengiz tipratikanlari Arbacia punctulata va Strongylocentrotus purpuratus — klassik embriologik tadqiqot obyektlari.

- Assidiya Ciona intestinalis — embriologiya, xordalilar genomining evolyutsiyasi.
- Elektr skatlari (Torpedo) — biotibbiy tadqiqotlarda qo‘llanadi.
- Oddiy mushuksimon akula (Scyliorhinus canicula) — qiyosiy tahlilda qo‘llanadigan model; bunda asosan gastrulyatsiya o‘rganiladi.
- Fugu (Takifugu rubripes), oilasi Tetraodontidae, bu baliq ixcham genomga ega bo‘lib, unda kodlamaydigan ketma-ketliklar kam. Genomi sekvensiyalangan.
- Yo‘l-yo‘l danio (Danio rerio) — rivojlanishining dastlabki bosqichlarida deyarli shaffof bo‘ladigan chuchuk suv balig‘i; rivojlanish biologiyasi, suv toksikologiyasi va toksikopatologiyaning muhim obyekti. Genomi sekvensiyalangan.
- Afrika tirnoqli baqasi (Xenopus laevis) — rivojlanish biologiyasining asosiy obyektlaridan biri; ootsitlari gen ekspressiyasini o‘rganishda ham ishlatiladi. Genomi sekvensiyalangan.
- Tovuq (Gallus gallus domesticus) — amniotalar embriologiyasining model obyekti, qadim zamonlardan hozirgacha qo‘llanadi; jo‘jalarda xotira va o‘rganish mexanizmlari tadqiq etiladi.
- Zebra amadinasi (Taeniopygia guttata) — to‘qimachi qushlarning bir turi, xatti-harakat genetikasi va o‘rganish mexanizmlarini tadqiq qilish obyekti.
- Uy sichqoni (Mus musculus) — sutemizuvchilar orasidagi asosiy model obyekt. Ko‘plab inbred sof liniyalar yaratilgan, jumladan, tibbiyot, etologiya va boshqa sohalar uchun muhim belgilarga (semirishga moyillik, yuqori yoki past intellekt, spirtli ichimlik iste’moliga moyillik, umr davomiyligining turlicha bo‘lishi va boshqalar) qarab tanlangan liniyalar ham mavjud. Genomi to‘liq sekvensiyalangan. O‘zak hujayralar yordamida transgen sichqonlarni yaratish usullari ishlab chiqilgan. Tur ichidagi tuzilishi murakkab bo‘lgani sababli populyatsion genetika va tur hosil bo‘lish jarayonlarini o‘rganish uchun ham qiziqish uyg‘otadi (ko‘plab kenja turlari, kariotipi bo‘yicha farqlanadigan xromosoma irqlari).
- Kulrang kalamush (Rattus norvegicus) — toksikologiya, neyrobiologiya va fiziologiyaning muhim modeli; sichqon bilan birga molekulyar genetika va genomikada ham qo‘llanadi. Genomi to‘liq sekvensiyalangan.
- Uy quyoni (Oryctolagus cuniculus domesticus) — toksikologiya, fiziologiya, immunologiya va vaksinalar ishlab chiqish uchun model. Genomi sekvensiyalangan.
- Uy mushugi (Felis domesticus) — bosh miya fiziologiyasini o‘rganishda qo‘llanadi; uni saqlash maymunlarni saqlashga qaraganda arzonroq.
- Rezus makaka (Macaca mulatta) — tibbiy tadqiqotlar (shu jumladan yuqumli kasalliklarni o‘rganish), etologiya, neyrobiologiya.
- Shimpanzelar (ikki tur: oddiy shimpanze (Pan troglodytes) va pakana shimpanze (Pan paniscus)) — hozir yashayotgan turlar orasida insonning eng yaqin qarindoshlari. Hozir asosan hayvonlarning murakkab xatti-harakatlari va bilish faoliyatini o‘rganishda ishlatiladi. Pan troglodytes genomi sekvensiyalangan.
- Turli qarg‘asimonlar (Corvidae) — etologiya, murakkab xatti-harakat shakllari. Corvus brachyrhynchus genomi sekvensiyalangan.
- Aqlli odam (Homo sapiens) — genomi to‘liq sekvensiyalangan. Keng ma’noda model organizm hisoblanmaydi. Inson uchun irsiy kasalliklarning eng to‘liq ro‘yxati ma’lum. Neyrofiziologik tadqiqotlardagi ahamiyati o‘z sezgilari haqida xabar bera olishi va tajriba o‘tkazuvchining ko‘rsatmalarini bajara olishiga bog‘liq.
Boshqa model organizmlar
Yuqoridagi ro‘yxatdagi organizmlar ahamiyati jihatidan teng emasligi ravshan; ro‘yxatni, avvalo, tadqiqotlarning torroq yo‘nalishlarida model sifatida ishlatiladigan organizmlar hisobiga osonlikcha kengaytirish mumkin. Masalan, quruqlikda yashovchi Cepaea nemoralis — populyatsiya ekologiyasi va genetikasini, jumladan, populyatsiyalarga ta’sir qiluvchi tabiiy tanlanishni o‘rganishning klassik obyekti; tibbiy zuluk Hirudo medicinalis — neyrobiologiyada harakatlanish (lokomotsiya) jarayonini o‘rganishning model obyektlaridan biri va hokazo.
Biologiyadagi boshqa model obyektlar
Organizmlardan tashqari, tashkil topishning boshqa darajalaridagi biologik tizimlar ham model obyekt bo‘lishi mumkin: molekulalar, hujayralar va ularning qismlari (masalan, kalmarning gigant aksoni), hujayra liniyalari (masalan, insonning HeLa hujayra liniyasi), organlar (masalan, umurtqasizlar ro‘yxatida tilga olingan o‘noyoqli qisqichbaqasimonlarning stomatogastrik gangliysi), populyatsiyalar va ekotizimlar.
Adabiyotlar
- Laboratoriya hayvonlari // Katta Rossiya ensiklopediyasi. 16-jild. — Moskva, 2010. — B. 540.