| Buyuk ko‘llar | |
|---|---|
| ingl. Great Lakes, frans. Grands Lacs | |
Buyuk ko‘llarning sun’iy yo‘ldoshdan ko‘rinishi (2000-yil 24-aprel) | |
| Asosiy ma’lumotlar | |
| Ko‘llar soni | 6 |
| Eng katta ko‘l | Yuqori ko‘l |
| Umumiy maydoni | 244 106 km² |
| Minerallashuv turi | chuchuk suvli |
| Havzasi | |
| Oqib chiquvchi daryo | Avliyo Lavrentiy daryosi |
| Joylashuvi | |
| 45° sh. k. 84° g‘. u.NGYO | |
| Mamlakatlar | |
Buyuk ko‘llar, shuningdek, Buyuk Amerika ko‘llari yoki Buyuk Shimoliy Amerika ko‘llari (ingl. Great Lakes, frans. Grands Lacs) — chuchuk suvli ko‘llar tizimi bo‘lib, Shimoliy Amerikada, hududida AQSH va Kanada hududida joylashgan. Daryo va bo‘g‘ozlar orqali tutashgan yirik va o‘rta suv havzalarini o‘z ichiga oladi. Ular Yer yuzidagi maydoni eng katta chuchuk suvli ko‘llar guruhini tashkil etadi (umumiy maydoni 244 ming km² dan ortiq, umumiy hajmi 22,7 ming km³). Bu yerda dunyodagi yer usti chuchuk suvlarining 21 foizi, Shimoliy Amerikadagi esa 84 foizi jamlangan. Buyuk ko‘llarning asosiy beshtasi quyidagilar: Yuqori ko‘l, Michigan, Guron, Eri va Ontario. Tizimga nisbatan kichikroq bo‘lgan Sent-Kler ko‘li ham kiradi. Michigan ko‘li butunlay AQSH hududida joylashgan. Qolgan ko‘llar va ularni bog‘lovchi qisqa daryolardan AQSH (ko‘llar suv maydonining ⅔ qismi) va Kanada (⅓ qismi) chegarasi o‘tadi. Buyuk ko‘llar tizimiga bir qancha o‘rtacha kattalikdagi ko‘llar (jumladan, Nipigon, Nipissing, Simko, Uinnebeygo) hamda ko‘plab kichik ko‘llar bog‘langan. Ko‘llar suv yig‘ilish havzasiga Atlantika okeanining kiradi; suv Avliyo Lavrentiy daryosi orqali oqib chiqadi.
Buyuk ko‘llar so‘nggi muzlik davrining oxirida shakllana boshlagan. O‘sha paytda muzlik massasi Yer po‘stini bosib, muzlik eriganidan keyin esa sekin teskari jarayon — glyatsioizostaziya boshlangan. Ko‘llardagi suv muzlik erishidan hosil bo‘lib, dastlab Missisipi havzasi tomon oqgan. Biroq Yer po‘sti ko‘tarilgani sari suv oqimi Avliyo Lavrentiy daryosi vodiysi tomon siljigan.
Buyuk ko‘llar havzasida qariyb 40 million kishi yashaydi. Ular asosan havzaning janubiy uchdan bir qismida to‘plangan. Bu hududda bir qator megapolislar shakllangan, metallga ishlov berish sanoati va ko‘p tarmoqli qishloq xo‘jaligi rivojlangan. Kema qatnovi ham rivojlangan: kanallar yordamida dengiz kemalari uchun suv yo‘li yaratilgan, uning uzunligi taxminan 3000 km. Buyuk ko‘llar kanallar orqali Gudzon daryosi hamda Missisipi havzasi bilan bog‘langan. Asosiy portlar: Dulut, Miluoki, Chikago, Toledo, Klivlend, Eri, Buffalo (AQSH tomonida), Tander-Bey, Gamilton va Toronto (Kanada tomonida). Inson faoliyati Buyuk ko‘llar havzasining jiddiy ifloslanishiga va ularning ekologik muvozanati buzilishiga olib kelgan. 1970-yillardan boshlab AQSH va Kanada ko‘llarga yetkaziladigan zararni kamaytirishga harakat qilib kelmoqda.
Geografiya va gidrografiya
Geografik joylashuvi va umumiy tavsifi
Buyuk ko‘llar — dunyodagi eng yirik chuchuk suv zaxiralaridan biri. Tizimning beshta asosiy ko‘li maydoni va hajmi bo‘yicha Yer yuzidagi eng yirik 15 ko‘l qatoriga kiradi va Katta Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra, dunyodagi yer usti chuchuk suvlari zaxirasining 21 foizini tashkil etadi. Bu suv hajmi Baykal ko‘lidagidan kamroq, biroq maydoni Buyuk Britaniya hududidan ham katta bo‘lgan Buyuk ko‘llar dunyodagi eng yirik chuchuk suv tizimidir. Shimoliy Amerikadagi yer usti chuchuk suvlarining 84 foizi Buyuk ko‘llarga to‘g‘ri keladi.
Ko‘l Michigan ko‘li butunlay AQSH hududida joylashgan; qolgan ko‘llar va ularni bog‘lovchi daryolardan AQSH bilan Kanada o‘rtasidagi davlat chegarasi o‘tadi. Bu chegaraning yakuniy chizig‘i 1909-yildagi chegara suvlari to‘g‘risidagi kelishuv bilan belgilangan. Unga ko‘ra, Buyuk ko‘llar suv maydonining taxminan uchdan biri Kanadaga tegishli. Poynt-Pili yarimoroli shimoldan Eri ko‘liga chuqur kirib borgan. Materikdagi Kanadaning eng janubiy nuqtasi shu yarimorolda joylashgan.
Orollarni ham qo‘shib hisoblaganda qirg‘oq chizig‘ining umumiy uzunligi qariyb 17 ming km. Britannika ensiklopediyasiga ko‘ra, umumiy suv yuzasi 244 106 km², suv yig‘ilish havzasining (ko‘llarning o‘z maydoni bilan birga) maydoni — 295 710 kvadrat mil (765 900 km2); bu havza taxminan 860 mil (1380 km) g‘arbdan sharqqa va 640 mil (1030 km) shimoldan janubga cho‘zilgan; uning perimetri qariyb 6 ming kilometrga yetadi. Suv yig‘ilish havzasidagi quruqlik maydoni nisbatan kichik. Butun tizimda suv yuzasi maydonining quruqlik maydoniga nisbati 1:2,13, Yuqori ko‘lda esa 1:1,55 ga teng. Katta Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra, umumiy suv hajmi 22,7 ming km³. To‘rtta ko‘lda chuqurlik 200 m dan ortadi, Eri ko‘lida eng katta chuqurlik atigi 64 m, Sent-Klerda esa 8 m.
Buyuk ko‘llar suv yig‘ilish havzasida kelib chiqishi muzlikka oid bo‘lgan ko‘plab kichik ko‘llar ham joylashgan. Bu yerda zollar keng tarqalgan. Ular inglizchada «qozonsimon ko‘llar» (ingl. kettle lakes) deb ataladi va chekingan muzlikdan qolgan ulkan muz bo‘laklari erishi natijasida hosil bo‘lgan. Boshqa ko‘llar, masalan, Finger ko‘llari guruhi Nyu-York shtatida muzlik tillari qadimgi daryo o‘zanlari bo‘ylab o‘yib hosil qilgan botiqlarda joylashgan. Mintaqadagi kichik ko‘llarning umumiy soni o‘n minglab, hatto millionlab bo‘lishi mumkin. Havzadagi kichik ko‘llarning eng kattalari — Nipigon, Nipissing, Simko va Uinnebeygo.
| Ko‘l | Yuqori ko‘l | Michigan | Guron | Sent-Kler | Eri | Ontario |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Suv yuzasi maydoni | 81 400/ 82 400 km² |
57 800/ 58 000 km² |
59 600 km² | 1210/ 1275 km² |
25 670/ 25 700 km² |
19 010/ 19 500 km² |
| Hajmi | 12 100 km³ | 4920 km³ | 3540 km³ | 4 km³ | 484 km³ | 1640 km³ |
| Dengiz sathidan balandligi | 183 m | 176/ 177 m |
176 m | 175 m | 173/ 174 m |
74/ 75 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 147 m | 85 m | 59 m | 3,7 m | 19 m | 86 m |
| Eng katta chuqurligi | 406 m | 281 m | 228 m | 7,6 m/ 8 m |
64 m | 244 m |

Ko‘llar asosan yog‘ingarchilik hisobiga to‘yinadi. Yuqori ko‘lda atmosfera yog‘inlari hajmi daryolardan keladigan suv hajmidan ko‘p; boshqa barcha ko‘llarda esa suv zaxirasi birinchi navbatda daryolar va yuqorida joylashgan ko‘llardan keluvchi oqim hisobiga to‘ldiriladi (Eri suv balansida yog‘ingarchilik ulushi atigi 10 %, Ontarioda 7 %). Buyuk ko‘llarga jami bir necha yuzta kichik daryo quyiladi. Ularning eng yiriklari — Eskanaba, Kalamazu, Grand-River, Maskigon, Manisti, O-Seybl, Sagino va Momi. O‘rtacha yillik yog‘in miqdori g‘arbdan sharqqa qarab ortadi: Yuqori ko‘l havzasida — 30 dyuym (760 mm), Guron va Michigan ko‘llarida — 31 dyuym (790 mm), Erida — 34 dyuym (860 mm) va Ontarioda — 36 dyuym (910 mm). Bu suvning katta qismi (65 % dan 85 % gacha) ko‘llar yuzasidan bug‘lanib yo‘qoladi; bug‘lanish jami yiliga taxminan 165 km³ ga teng. Yuqori ko‘lga suvning bir qismi Gudzon qo‘ltig‘i havzasidan uni Ogoki daryosi va Long-Leyk ko‘li bilan tutashtiruvchi kanallar orqali ham keladi. Tizimdagi ko‘llar o‘rtasida suv qisqa, ammo sersuv daryolar orqali oqadi: Yuqori ko‘lni Guron bilan Sent-Meris daryosi (uzunligi 112 km), Guron bilan Sent-Klerni Sent-Kler daryosi (43 km), Sent-Kler bilan Erini Detroyt daryosi (51 km), Eri bilan Ontarioni esa Niagara daryosi (54 km) bog‘laydi. Guron va Michigan ko‘llari Makino bo‘g‘ozi. Oqim koeffitsiyenti janubi-sharqdagi ko‘llarda 0,36 dan Yuqori ko‘lda 0,48 gacha o‘zgaradi. Suvning ko‘lda saqlanib turish muddati katta farq qiladi: Sent-Klerda 5—7 kun, Erida 2,6 yil, Ontarioda 6 yil, Yuqori ko‘lda esa 191 yil. Umuman, yog‘in va keluvchi suv oqimi hisobiga har yili Buyuk ko‘llar suvining umumiy hajmida bir foizdan ham kam qismi yangilanadi (o‘rtacha kuniga 0,61 km³).
Ontariodan suv asosan Avliyo Lavrentiy daryosi orqali oqib chiqadi; daryoning boshlanishida o‘rtacha suv sarfi 6850 m³/s. Buyuk ko‘llar suvining bir qismi Michigan ko‘lidan kanallar orqali Chikagoga va Chikago daryosiga, undan esa Des-Pleyns va Illinoys daryolari havzalariga yo‘naltiriladi. Buyuk ko‘llar — Avliyo Lavrentiy suv tizimining g‘arbiy qismi bo‘lib, u Yuqori ko‘lga Sent-Luis daryosi quyiladigan, Minnesota shtatidagi joydan sharqda boshlanadi va Avliyo Lavrentiy daryosi vodiysi bo‘ylab Atlantika okeanidagi shu nomli qo‘ltiqqacha davom etadi (shuningdek qarang: Avliyo Lavrentiy dengiz yo‘li).
Buyuk ko‘llardagi suv sathi o‘zgarishlarini AQSH va Kanada vakillaridan iborat xalqaro qo‘shma komissiya kuzatib boradi. Suv sathi yil davomida 30—60 sm ga o‘zgarib, yoz o‘rtalarida eng yuqori, qish oxirida esa eng past darajaga tushadi. Suv qalqishlari uncha katta emas — 2 dyuym (5 sm) gacha. Seyshlar — shamollar yoki atmosfera bosimining keskin o‘zgarishi ta’siridagi suv sathining garmonik tebranishlaridir. Ular ko‘lning bir qismida suvning vaqtincha ko‘tarilishiga olib kelib, turli nuqtalardagi sathlar farqini 13 fut (4 m) gacha yetishi mumkin. Bu holat Eri ko‘li bo‘yidagi Buffalo va Toledo shaharlari orasida kuzatiladi. Suv sathining ko‘p yillik (5—6 yillik sikldagi) tebranishlari Yuqori ko‘lda 1,2 m ga, Ontarioda 2 m ga yetadi. Rod-Aylend universitetiga ko‘ra, suv sathi iqlim o‘zgarishiga sezgir va XXI asrda keskinroq tebranishi mumkin. 2013-yil yanvarida Michigan va Guron ko‘llarining suv sathi kuzatuvlar 1918-yilda boshlanganidan beri eng past darajaga tushdi — u 1986-yil oktabrdagi eng yuqori sathdan taxminan 2 m past edi. Bunga suv tubini chuqurlashtirish ishlari, foydali qazilmalarni qazib olish va eroziyasi sabab bo‘lgan. Biroq XXI asrning ikkinchi o‘n yilligi oxiriga kelib, barcha ko‘llardagi suv sathi yana tarixiy eng yuqori ko‘rsatkichga yaqinlashdi.
Ko‘llarda ham ko‘lga, ham okeanga xos oqimlar mavjud. Ularning kattaligi tufayli Koriolis kuchining ta’siri seziladi: Shimoliy yarimsharda suv soat miliga teskari yo‘nalishda harakatlanadi. Oqim yo‘nalishiga g‘arbiy tomondan esadigan ustun shamollar ham ta’sir etadi. Beshta asosiy ko‘ldagi yuza oqimlari suvni qirg‘oq bo‘ylab 1,6 dan 3,2 km/soatgacha tezlikda tashiydi.
Buyuk ko‘llar tizimidagi suvlar chuchuk, , gidrokarbonat-kalsiyli. . Minerallashuv darajasi suv balansida atmosfera yog‘inlari ustunligi va suvning sekin yangilanishi tufayli Yuqori ko‘lda eng past — 72 mg/l. Guronda minerallashuv 200 mg/l, Erida 223 mg/l, Ontarioda 233 mg/l ga yetadi. Michigan ko‘lida bu ko‘rsatkich Gurondagidan biroz past (180 mg/l). Suvning umumiy tiniqligi Yuqori ko‘lda eng yuqori (15 m gacha; qirg‘oqdagi abraziya mahsulotlari suvni loyqalantirishi sababli qo‘ltiqlarda pastroq), Erida esa eng past: bahorda 3 m gacha, yozda sokin ob-havoda 4—4,5 m gacha. Quyi ko‘llarda suvni filtrlab oziqlanadigan plankton va tubda yashovchi mollyuskalar ko‘paygani tufayli XXI asr boshlarida suvning tiniqligi ortgan. Barcha ko‘llar dimiktik turga mansub: bahor va kuzda suv qatlamlari to‘liq aralashadi, yozda to‘g‘ri harorat stratifikatsiyasi (yuzada iliqroq, chuqurda sovuqroq qatlamlar), qishda esa teskari qatlamlanish yuz beradi.
Ko‘llar
Yuqori ko‘l

Yuqori ko‘l (ingl. Lake Superior, frans. Lac Supérieur, ojibve tilida Gichigami — «katta suv») — eng shimolda va dengiz sathidan eng balandda joylashgan ko‘l. Bu Buyuk ko‘llar tizimining eng katta va eng chuqur ko‘li, shuningdek, maydoni bo‘yicha dunyodagi eng katta chuchuk suvli ko‘ldir. Suv hajmi qolgan to‘rtta Buyuk ko‘l hajmlari yig‘indisidan ham ko‘p. Ko‘l Kanada va AQSH chegarasida joylashgan: shimol va sharqda Kanadaning Ontario provinsiyasi, g‘arbda Minnesota shtati, janubda esa Viskonsin va Michigan.
shtatlari joylashgan. Yuqori ko‘l dengiz sathidan 183 m balandlikdagi botiqda, muzlik tomonidan qadimiy kristalli jinslarda hosil qilingan Kanada qalqonining botiqda joylashgan. Qirg‘oq chizig‘i (4768 km) kuchli egri-bugri; eng yirik qo‘ltiqlari Kivino, Uaytfish, Agava va Mishipikoten. Eng yirik orollari: Ayl-Royal, Sent-Ignas, Mishipikoten va Aposl arxipelagi. Ko‘lning shimoliy qirg‘og‘idagi baland tik qoyalarning asosini kristalli jinslar (granitlar, kvartslar, gneyslar) yoshi 2 mlrd yildan ortiq bo‘lgan jinslardir. G‘arbiy qalqonning kristalli jinslari ko‘lning g‘arbiy va janubiy sohilining bir qismini tashkil qiladi, ularda yoriqlar ham uchraydi.yoriqlar. Janubiy qirg‘oqning qolgan qismi (Michigan va Viskonsin shtatlari) hamda yaqin sayozliklar yumshoq qizil gillardan iborat bo‘lib, to‘lqinlar eroziyasiga moyil. Ko‘l maydonining deyarli hamma joyida, shu jumladan qirg‘oqqa yaqin ko‘plab joylarda chuqurlik 100 m dan oshadi. Eng katta chuqurlik — ko‘lning sharqiy qismida, janubiy qirg‘oq yaqinidagi tor botiqda — 406 m. Umumiy suv hajmi (suv sathi past bo‘lganda) 12,1 ming km³. Havzaning ko‘l maydonini ham qo‘shgandagi maydoni qariyb 210 ming km².
Ko‘lga taxminan 200 ta kichik daryo quyiladi. Ularning eng yiriklari: Nipigon shimolda va Sent-Luis g‘arbda. Suv Sent-Meris daryosi orqali Guron ko‘liga oqadi. Ko‘l suvi sovuq va tiniq. Chuqur qatlamlar harorati butun yil davomida 4 °C ga yaqin, yuqori qatlamlar esa yozda 12 °C gacha isiydi. Sohilbo‘yi maygacha muz bilan qoplangan bo‘ladi. Asosiy portlar: Dulut (AQSH), Tander-Bey (Kanada).
Guron


Guron (ingl. Lake Huron, guronlar qabilasi nomidan olingan) — Buyuk ko‘llar tizimida maydoni bo‘yicha ikkinchi, dunyoda to‘rtinchi o‘rindagi ko‘l. Suv yuzasi 59,6 ming km², hajmi (suv sathi pastligida) 3450 km³. G‘arbda Michigan shtati, shimol va sharqda Ontario provinsiyasi bilan chegaralangan. Shimolida suvdan chiqib turgan kichik qoyalardan tortib dunyodagi chuchuk suvli ko‘lning eng katta oroligacha bo‘lgan 50 mingtagacha toshli orol bor. Bu orol Manitulin deb ataluvchi bu orolning o‘lchami 160 ga 80 km bo‘lib, Guronni asosiy suv havzasi va Jorjian-Bey qo‘ltig‘iga ajratadi. Orollar bilan birga qirg‘oq chizig‘ining umumiy uzunligi 6157 km.
Jorjian-Bey qo‘ltig‘ining shimoliy qirg‘og‘i ham, Yuqori ko‘lning shimoliy qirg‘og‘i ham qadimgi kristalli tog‘ jinslaridan iborat; qirg‘oqlar qoyali, tik va g‘orlarga boy. Bryus yarimoroli qo‘ltiqni janubdan chegaralab, jinslar turi almashinadigan hududni bildiradi — undan janubda sohillar asosan yotiq qumli plyajlardan iborat. Sohilning bu qismida, Kollingvud shahri yaqinida baland ohaktoshli qoyalar joylashgan: balandligi qariyb 300 m bo‘lgan bu qoyalar Moviy tog‘lar deb ataladi. O‘rtacha chuqurligi 59 m, eng kattasi 229 m. Chuqurlik notekis: janubiy qismi sayoz (shu jumladan Sagino sayoz qo‘ltig‘i); Manitulin oroliga yaqinlashgan sari chuqurlik ortadi, asosan 100 m dan oshadi va orol janubidagi botiqlardan birida eng yuqori darajaga yetadi. Yana bir, 140 m gacha chuqurlikdagi botiq Bryus yarimoroli sohilida, Jorjian-Bey qo‘ltig‘ida joylashgan.
Guron Makino bo‘g‘ozi orqali Michigan bilan, shuningdek Sent-Kler va Detroyt daryolari orqali esa Eri ko‘li bilan tutashgan. Ko‘plab kichik daryo va soylardan tashqari, Yuqori ko‘ldan Sent-Meris daryosi, Michigandan esa Makino bo‘g‘ozi orqali suv oladi. Ko‘lning o‘z maydoni va Sent-Meris daryosini ham qo‘shganda suv yig‘ilish havzasi qariyb 194 ming km² ni tashkil etadi. Yoz oylarida suvning yuqori qatlamlari 20 °C gacha isiydi. Qishda sohilbo‘yi muzlari ko‘l suv maydonining 60 % gacha qismini qoplaydi; qirg‘oqda muz hodisalari 80 kun davom etadi. Gurondagi asosiy portlar — Midlend va Sarniya (Kanada) va Alpina (AQSH).
Michigan

Michigan (ingl. Lake Michigan, algonkin tillaridan biridan tarjimada tarjima qilinganda «katta suv» degan ma’noni anglatadi) — Buyuk ko‘llar ichida maydoni bo‘yicha uchinchi, dunyoda beshinchi. Yuzasi 57,8 ming km², hajmi (suv sathi past bo‘lganda) 4920 km³. Qirg‘oq chizig‘i uzunligi 2633 km. Ko‘l shimoldan janubga kuchli cho‘zilgan: bu yo‘nalishda uzunligi 517 km, eng katta eni esa 118 km. Buyuk ko‘llar ichida to‘liq AQSH hududida joylashgan yagona ko‘l bo‘lib, g‘arbda Viskonsin, sharq va shimolda Michigan, janubi-g‘arbda Illinoys, janubi-sharqda esa Indiana.
Ko‘l atrofini past tepaliklar o‘rab olgan; ularning suvga tushgan yonbag‘irlari deyarli uzluksiz qumli sohillarni hosil qiladi. Ko‘l tubi ham shunga o‘xshash bo‘lib, markazga tomon asta-sekin pasayib, eng katta chuqurlikka yetadi. Bundan Dor yarimoroli mustasno: u Grin-Bey qo‘ltig‘ini asosiy suv havzasidan ajratadi va tuzilishi bo‘yicha Yuqori ko‘l qirg‘oqlariga o‘xshaydi. Qattiq dolomitlardan hosil bo‘lgan yarimorol Niagara qiyaligining bir qismini tashkil etadi. Ko‘l janubida orollar yo‘q; shimoliy qismidagi eng katta orol — Biver.
. Ko‘l suv yuzasi bilan birga suv yig‘ilish havzasi taxminan 176 ming km². Michiganga qariyb 100 ta daryo va soy quyiladi, ammo ularning oz qismigina katta hajmda suv keltiradi. U Missisipi tizimi bilan kema qatnaydigan Chikago — –Lokport kanali orqali, Guron bilan esa Makino bo‘g‘ozi orqali (eni taxminan 3 km) tutashgan. Makino bo‘g‘ozi orqali Michigandan Guronga oqadigan suvning o‘rtacha sarfi 4440 m³/s. Geologik jihatdan Guron va Michigan turli botiqlarda joylashgan, ammo gidrologik jihatdan yagona suv havzasi sifatida qaraladi. Bitta ko‘l deb olinsa, uning maydoni Yuqori ko‘lnikidan ancha katta bo‘ladi.
Sohilbo‘yi suvlari oktabr o‘rtalaridan aprel o‘rtalarigacha muz bilan qoplanadi, ammo ko‘l kamdan-kam hollarda butunlay muzlaydi. Aprelda muzlar erigach, suvning yuza qatlamidagi harorat 3 °C bo‘ladi. Yozning ikkinchi yarmida 40 m chuqurlikda termoklin hosil bo‘ladi; undan yuqorida suv harorati 12 °C (avgustda 18 °C gacha), pastda esa 4—5 °C bo‘ladi. Asosiy portlar — Chikago va Miluoki.
Sent-Kler
Sent-Kler (bu nomni fransuz sayyohi Rober de La Sal, ko‘l qirg‘og‘iga Avliyo Klara kuni yetib kelganida bergan) — Buyuk ko‘llar tizimidagi eng kichik ko‘l. Turli manbalarda maydoni 1114 (Kanada ensiklopediyasi) dan 1275 km² gacha (Katta Rossiya ensiklopediyasi) deb ko‘rsatiladi. Ko‘l sayoz: tabiiy eng katta chuqurlik 6,4 m, o‘rtacha chuqurlik 3,7 m. Suvning ushlanib turish muddati 5—7 kun; suv haroratining yillik farqi 0 °C dan 24 °C gacha. Ko‘l Guron bilan shu nomdagi daryo orqali tutashadi; daryo ko‘lning shimoli-sharqiy qismida delta — Buyuk ko‘llar tizimidagi eng katta va dunyodagi eng yirik chuchuk suv deltalaridan birini hosil qiladi. Suv Detroyt daryosi orqali Eri ko‘liga oqadi. Detroyt daryosining boshlanishida Detroyt (Michigan) va Uinsor (Ontario) yirik shaharlari joylashgan.
Eri

Eri (ingl. Erie [ˈɪri], frans. Érié, ilgari ko‘l bo‘yida yashagan eri mahalliy xalqining nomidan olingan) — dunyo ko‘llari ichida maydoni bo‘yicha 11-, hajmi bo‘yicha 15-o‘rinda. Buyuk ko‘llar tizimida maydoni bo‘yicha to‘rtinchi (25 700 km²), asosiy beshta ko‘l ichida esa eng kichik hajmga ega (484 km³). G‘arb-janubi-g‘arbdan sharq-shimoli-sharqqa 388 km cho‘zilgan, eng katta eni 92 km. Ko‘l AQSH va Kanada o‘rtasidagi suv chegarasining davomi bo‘lib, Michigan, Ogayo, Pensilvaniya va Nyu-York shtatlari (g‘arbda, janubda va sharqda) hamda Ontario provinsiyasi (shimolda) qirg‘oqlarini yuvadi. Tizimdagi beshta asosiy ko‘lning eng sayozi: o‘rtacha chuqurlik (suv sathi past bo‘lganda) 19 m, eng kattasi 64 m. G‘arbda chuqurlik eng kichik (odatda 15 m dan kam), sharqda eng katta bo‘lib, qirg‘oqdan markazga qarab ortadi; o‘rta qismida 25—30 m.
Ko‘l yuzasi bilan birga suv yig‘ilish havzasi qariyb 104 ming km². Suv Michigan ko‘lidan Sent-Kler va Detroyt daryolari orqali keladi; boshqa muhim irmoqlar — Xyuron va Reyzin (Michigan), Momi, Portij, Sandaski, Kayaxoga (Ogayo), Kattarogus-Krik (Nyu-York), shuningdek Ogayo va Ontariodagi bir xil Grand-River nomli ikkita daryo. Suv Niagara daryosi va Uellend kanali orqali Ontario ko‘liga oqadi (Buffalo shahri yaqinida ko‘l Nyu-York shtatining barja kanallari tizimiga ham ulangan). Qirg‘oqlar baland va kam parchalangan; shimoli-sharq va janubda qumli, g‘arb va shimoli-g‘arbning katta qismida botqoqlashgan. G‘arbda ko‘plab orollar, jumladan Eri ko‘lining eng yirik oroli — Pili.
mavjud. G‘arbdagi sayoz ko‘l qismi yil davomida gomotermik (suv harorati qatlamlar bo‘yicha bir xil), markaziy va sharqiy qismlarida esa yozda harorat stratifikatsiyasi kuzatiladi; avgustda yuqori qatlamlar harorati 22 °C gacha ko‘tariladi. Muz qoplami taxminan 80 kun saqlanib, ko‘l maydonining 95—100 % ini egallaydi. Asosiy portlar: Toledo, Klivlend, Buffalo, Eri (AQSH), Port-Kolborn (Kanada).
Ontario

Ontario (ingl. Ontario, irokez tilidan — «go‘zal» degan ma’noni bildiradi) — tizimdagi beshta asosiy ko‘lning eng sharqdagisi va maydoni bo‘yicha eng kichigi, dunyoda esa maydoni bo‘yicha 14-o‘rinda (taxminan 19 ming km²). Hajmi (1640 km³) jihatidan Eri ko‘lidan katta va dunyoda 11-o‘rinda turadi. Eri va Ontario yuzalarining balandlik farqi taxminan 100 m; uning katta qismi Niagara sharsharasiga to‘g‘ri keladi. Ko‘lning eng katta chuqurligi 244 m, o‘rtachasi 86 m, qirg‘oq chizig‘i uzunligi 712 km. Qirg‘oqdan markazga tomon tub keskin chuqurlashadi (eng chuqur botiq ko‘l sharqida, chuqurligi 150—200 m). Ko‘l sharqdan g‘arbga kuchli cho‘zilgan: uzunligi 311 km, eng katta eni 85 km. Ko‘ldan o‘tuvchi AQSH–Kanada chegarasi uni janubdagi Nyu-York shtati va shimoldagi Ontario provinsiyasi o‘rtasida ajratadi.
Suv yig‘ilish havzasi ko‘l yuzasi bilan birga qariyb 83 ming km². Eri ko‘lidan suv olib keladigan Niagara daryosi asosiy irmoqdir. Boshqa muhim irmoqlar — Jenesi, Osuigo va Blek-River (AQSH tomonida) hamda Trent (Kanada tomonida). Ontario Eri (Uellend kanali) va Guron (Trent–Severn kanali) ko‘llariga kanallar orqali tutashgan. Suv sharqiy qismdagi Avliyo Lavrentiy daryosidan oqib chiqadi. Rido kanali Ontario ko‘lini Ottava. Ko‘lning Avliyo Lavrentiy daryosi boshlanadigan sharqiy qismi asosiy suv maydonidan 5 ta orol zanjiri bilan ajralgan. Shu qismdan Ming orol deb ataladigan va Avliyo Lavrentiy daryosining yuqori oqimi bo‘ylab cho‘zilgan arxipelag boshlanadi. Uning eng katta oroli — Vulf, maydoni 124 km² bo‘lib, Kanada sohilidagi Kingston shahri yaqinida joylashgan. Qirg‘oqlar asosan past va yotiq; relyefning asosiy turi ko‘lbo‘yi tekisliklari.
deb ataladi. Yilning iliq qismida 10—30 m chuqurlikda suv qatlamlari harorat bo‘yicha tabaqalanadi; undan pastda harorat 6 °C, 100 m dan chuqurda esa 4 °C bo‘ladi. Sohil muzlari yanvar o‘rtalarida hosil bo‘lib, aprel o‘rtalarida eriydi; ular ko‘l maydonining 15—20 % idan ortig‘ini qoplamaydi. Yirik portlar — Toronto, Gamilton, Kingston (Kanada) va Rochester (AQSH).
Orollar
Buyuk ko‘llarda taxminan 35 000 ta orol tarqalgan; ular dunyodagi chuchuk suv havzalarining eng katta orollar tizimini tashkil etadi. Ularning eng kattasi — Manitulin (Guron ko‘lida), maydoni 2766 km² bo‘lgan dunyodagi chuchuk ko‘ldagi eng yirik orol. Manitulin orolining o‘zida orollari bo‘lgan yuzdan ortiq ichki ko‘l mavjud. Ulardan eng yirigi — Manitu, maydoni 104 km²; bu ko‘l orolidagi dunyoning eng katta ichki ko‘lidir. Boshqa yirik orollar: Ayl-Royal, Sent-Ignas va Mishipikoten (Yuqori ko‘l), Drammond va Sent-Jozef (Guron).
Iqlim
Buyuk ko‘llar mintaqasiga mo‘tadil kontinental iqlim xos. Yanvar oyida havo harorati Yuqori ko‘lda o‘rtacha −8 °C, Erining janubiy sohilida −3 °C; iyulda esa mos ravishda 19 °C va 22 °C. Qishda bir daraja geografik kenglikka to‘g‘ri keladigan harorat gradiyenti 2 °C ga yetadi. Buyuk ko‘llardagi ulkan suv massasi qo‘shni hududlar iqlimiga ta’sir qiladi. Yozda ko‘llar ko‘p issiqlikni yutib, sovuq oylarda uni chiqaradi. Shuning uchun bu mintaqada yoz ko‘llar bo‘lmagandagiga nisbatan salqinroq, qish esa iliqroq. Qishda yog‘ingarchilik ko‘llarning sharqiy sohillari bo‘ylab ancha ko‘p tushadi va «qor mintaqasi»ni hosil qiladi. Unga Eri, Buffalo, Traverse-Siti (Michigan) kabi shaharlar va boshqalar kiradi. Shimolda doimo sovuq Gudzon qo‘ltig‘i, janubda esa juda iliq Meksika qo‘ltig‘i janubiy qismda kuchli siklon faoliyati hamda o‘zgaruvchan ob-havoga sabab bo‘ladi; qishda bir kun ichida ham sharoit keskin almashishi mumkin. Ko‘llarda, ayniqsa kech kuz va erta qishda, kuchli bo‘ronlar, shtorm shamollari va balandligi 10 fut (3 m).
ga yetadigan yoki undan oshadigan to‘lqinlar kuzatiladi. Erta qishda, siklonlar kuchli bo‘lgan vaqtdagi keskin sovuqlar Yuqori ko‘l yuzasida Dulut portidan Sent-Meris daryosidagi shlyuzlargacha muzning tez paydo bo‘lishiga olib keladi va kema qatnovi mavsumining dekabr o‘rtalaridan aprel o‘rtalarigacha to‘xtashiga sabab bo‘ladi. Yuqori ko‘ldan keyin Guron va Michigan, so‘ng Eri muzlaydi. Qishda ko‘llarning katta qismi muz bilan qoplansa-da, markazga yaqin joylar odatda ochiq qoladi. Yuqori ko‘lda muz faqat mayda to‘liq eriydi. Guron va Erida qirg‘oq muzlari taxminan 80 kun saqlanadi, ammo birinchisida suv maydonining 60 % idan oshmaydi, ikkinchisida esa 95 %, hatto 100 % ga yetadi. Ontarioda qirg‘oq muzlari suv maydonining atigi 15 % ini egallab, yanvar o‘rtalaridan aprel boshigacha saqlanadi. Bahor odatda uzoq davom etadi, chunki katta suv massasi, ayniqsa tizimning yuqori ko‘llari, isishi uchun vaqt talab etiladi. Bu davrda ko‘llar markazida ko‘pincha shamolsiz va ochiq havo hukm suradi, sovuqlar, hatto meteorologik yoz boshlanganidan (o‘rtacha sutkalik haroratning 5 °C chegarasidan barqaror o‘tishidan) keyin ham uchraydi. Yozda Gudzon va Meksika qo‘ltiqlaridan kelgan havo massalari to‘qnashuvi tufayli jala yog‘adi. Ob-havo beqaror: quyoshli, sokin davrlarni tezda shtormlar almashtiradi. Bu ayniqsa sayoz Eri ko‘lida tez sodir bo‘lib, kutilmagan bo‘ronlar kichik kemalar uchun xavf tug‘diradi. Kuzda materik ichkarisiga antisiklonlarning Tinch okeanidan kirib kelishi bilan mintaqada quruq, ochiq, ammo salqin ob-havo qaror topadi. Bu davr hind yozi deb ataladi va 1—2 hafta davom etadi; u seryomg‘ir yoz va shamolli, qorli qishdan keskin farq qiladi.
Geologiya

Buyuk ko‘llarni shakllantirgan asosiy tektonik jarayonlar bundan 1,1—1,2 milliard yil avval, ilgari birlashgan ikki tektonik plita ajralib, O‘rta qit’a riftini hosil qilganida kechgan. Hozir bu rift Yuqori ko‘l tubidan janubga, Michigan shtati hududi bo‘ylab davom etadi. Bundan 570 million yil avval Lavrentiy rifti shakllangan; u hozir Eri va Ontario ko‘llari tubidan o‘tib, sharqqa tomon Avliyo Lavrentiy daryosi.
vodiysining yo‘nalishini belgilaydi. Yuqori ko‘l botig‘i va Guron botig‘ining shimoliy qismi tokembriy davriga oid kristalli jinslarda, Kanada qalqonining janubiy chekkasida joylashgan. Tizimning qolgan qismi paleozoy davriga oid — cho‘kindi jinslar, — ohaktoshlar, dolomitlar va qumtoshlardan tuzilgan platforma qoplamida joylashgan. Alohida geologik tuzilma — Niagara qiyaligi — mustahkam silur davri ohaktoshlari va dolomitlaridan tashkil topgan bo‘lib, Jorjian-Bey va Grin-Bey qo‘ltiqlarini asosiy suv havzasidan ajratadi. Yuqori ko‘l hududidagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, pleystotsen davrida, bundan taxminan bir million yil avval, muzliklar bosib kelishidan oldin, eroziya natijasida vujudga kelgan daryo vodiylari tizimi mavjud bo‘lgan. Muzliklarning harakati bu vodiylarni kengaytirib, chuqurlashtirgan va suv oqimlari geografiyasini tubdan o‘zgartirgan.

Buyuk ko‘llarning yoshi 7 ming yildan 32 ming yilgacha deb baholanadi. Ularning shakllanishi Viskonsin davri muzliklarining chekinishi bilan bog‘liq. Buyuk ko‘llardagi dastlabki suvlar bundan taxminan 14 ming yil avval muz erishi natijasida paydo bo‘lgan. Tizimning janubiy qismida avval Chikago[ingl.] (hozirgi Michigan ko‘li havzasining janubida) va Momi[ingl.] (hozirgi Eri ko‘li va atrofdagi pasttekisliklar o‘rnida) ko‘llari shakllangan. Ularning suvi janubga, Missisipi tomonga, mos ravishda Illinoys va Uobash daryolari havzalari orqali oqib ketgan. Muzliklar yanada chekingach, Momi ko‘lining suvi hozir Grand-River[ingl.] daryosi oqadigan vodiy orqali Chikago ko‘liga oqib tusha boshlagan. Keyinchalik suv oqimi sharqqa, Atlantika okeani tomon burilgan: dastlab Moxok va Gudzon daryolari vodiylari bo‘ylab (jumladan, hozirgi Ontario ko‘li o‘rnida bo‘lgan Irokez ko‘li suvlari oxirgi daryo orqali oqib chiqqan), keyin esa hozir Avliyo Lavrentiy daryosining yuqori oqimi joylashgan mintaqa orqali. Mazkur davrda, muzlik chekinganidan keyingi glyatsioizostatik ko‘tarilish boshlanguniga qadar, daryoning qolgan o‘zani hozirgi Ontario ko‘ligacha deyarli dengiz ostida bo‘lgan. Muayyan davrda Michigan va Guron ko‘llari o‘rnida yagona ulkan Algonkin ko‘li mavjud bo‘lgan. Uning maydoni suv sathi eng yuqori davrda 250 ming km² ga yetgan. Shu davrda Yuqori ko‘l havzasining g‘arbida joylashgan Dulut[ingl.] ko‘li suvlari Missisipiga oqib chiqqan. Muzliklar erishi bilan quruqlik tobora ko‘tarilgan, ko‘llardan oqim kuchayib, natijada ular sayozlashgan va maydoni qisqargan. Buyuk ko‘llarning hozirgi shakli bundan kamida 5 ming yil avval yakunlangan. Ularning shimoliy sohillarida glyatsioizostatik ko‘tarilish hanuz yiliga taxminan 4 mm tezlikda davom etmoqda.
Mintaqaning ayrim joylarida alvarlar — ohaktosh yoki dolomitlar ustidagi juda yupqa tuproqli yoxud tuproqsiz o‘t-buta ekotizimlari saqlanib qolgan. Chekinayotgan muzliklardan qolgan bu hududlar Shimoliy Amerikada faqat Buyuk ko‘llar havzasida uchraydi va uning qariyb 0,5 % maydonini, asosan Ontario provinsiyasida, egallaydi. Muzlik davrining yana bir yodgorligi — Michigan ko‘lining sharqiy sohilidagi, kichikroq miqyosda esa Ontario ko‘lining sharqida va Yuqori ko‘l janubidagi qumli dyunalar Michigan ko‘lining sharqiy qirg‘og‘ida, kamroq miqyosda Ontario ko‘lining sharqiy va Yuqori ko‘lning janubiy qirg‘og‘ida joylashgan.
Biologiya
Biologik mahsuldorlik
Biologik mahsuldorlik Buyuk ko‘llarda janubi-sharqqa qarab ortadi. Faol uglerodning eng past biologik mahsuldorligi Yuqori ko‘lga xos — 0,6 mg C/(m³/soat). Fitoplankton biomassasi 0,05—0,20 g/m³. Guronda biologik mahsuldorlik 0,7—1,7 mg C/(m³/soat) oralig‘ida o‘zgaradi; bundan ifloslanishdan aziyat chekayotgan Sagino qo‘ltig‘i mustasno, u yerda ko‘rsatkich 0,28 mg C/(m³/soat) ga yetadi. Michiganda biologik mahsuldorlik o‘rtacha Yuqori ko‘ldagidan uch baravar yuqori. Sayoz va qattiq ifloslangan Erida o‘rtacha biologik mahsuldorlik 10,4 mg C/(m³/soat), g‘arbdagi ko‘l qismida, Detroytga eng yaqin joyda esa 60 gacha. Erida fitoplankton biomassasi markaziy va sharqiy qismlarda 4—6 g/m³, g‘arbiy qismda esa ikki baravardan ko‘p. Ontarioda biologik mahsuldorlik 5—15 mg C/(m³/soat) oralig‘ida. Guron va Ontario tubiga yaqin suv qatlamlari erigan kislorodga boy — Guronda 85—95 %, Ontarioda kamida 85—90 %. Ontarioning yuza qatlamlari yozda erigan kislorodga o‘ta to‘yinadi (110—150 % gacha). Aksincha, Erining tub qatlamlarida organik moddalarning biocho‘kishi va bakteriyalar ta’sirida oksidlanishi tufayli kislorod nisbatan kam. Bu bentos bilan oziqlanuvchi baliqlar uchun qiyin sharoit yaratadi.
Suv florasi va faunasi
Buyuk ko‘llarda quyi suvo‘tlarning eng keng tarqalgan turi — diatom suvo‘tlar. Yoz oylarida janubiy ko‘llarda (Michigan, Eri va Ontario) ko‘k-yashil va yashil suvo‘tlar. Zooplankton asosan eshkakoyoqli va shoxdor mo‘ylovli qisqichbaqasimonlardan tashkil topgan. Tizimning yuqori ko‘llarida plankton soni bahorda eng yuqori bo‘ladi, quyi ko‘llarda va yuqori ko‘llarning mahsuldor qismlarida esa ikki marta — bahor va kuzda cho‘qqiga chiqadi. Suv ostida o‘suvchi yirik o‘simliklar orasida yarimchalar va xara suvo‘tlari ustunlik qiladi; qisman suvga botgan o‘simliklar orasida esa qamish, qunduzquloq, oddiy qamish va sitnyag.

Buyuk ko‘llarning sayoz joylarida tubda yashovchi jonivorlarning (mollyuskalar, chuvalchanglar, bir kunliklar, trixopteralar) tur xilma-xilligi ko‘plab kichik ko‘llardagiga yaqin. Katta chuqurliklarda u sovuq shimoliy ko‘llar fauna xilma-xilligiga o‘xshab, eshkakoyoqli qisqichbaqasimonlarning ikki turi, mizidlar, chuqur suv yonlab suzuvchilari hamda chuqur suvda yashovchi kerchaklarning Myoxocephalus thompsonii. Relikt qisqichbaqasimonlar besh ko‘lning barchasida Monoporeia affinis yonlab suzuvchisi bilan ifodalangan. 1980-yillarda ko‘llarda ikkita invaziv tur — daryo dreysenasi va uzun qo‘lli bitotref (Bythotrephes longimanus) katta populyatsiyalari shakllanib, mahalliy turlarning oziq zanjiriga tahdid soldi. XXI asr boshida daryo dreysenasini asosan uning chidamliroq qarindosh turi — Dreissena rostriformis siqib chiqardi. Bu tur Yuqori va Eri ko‘llaridan tashqari tizimdagi barcha ko‘llarda ko‘payib, boshqa suv hayvonlariga zarur planktonning 90 % gacha qismini iste’mol qiladi.
Buyuk ko‘llardagi baliq turlari Shimoliy Amerika baliqlarining aksariyat oilalarini o‘z ichiga oladi. Keng tarqalgan turlar: ko‘l goltsi — kristivomer, sigsimon oqbaliq, semga va ko‘l ryapushkasi; sayoz va iliqroq suvlarda esa sariq va qora okunlar, och qanotli sudak va kanal somi yashaydi. Mayda turlar orasida fitoplankton bilan oziqlanadigan uzun tilli eksogloss (Exoglossum maxilingua), Hankinson gibognatusi (Hybognathus hankinsoni), ko‘l keziusi (Couesius plumbeus) va chuchuk suv kerchaklarining to‘rtta turi bor.
Yevropaliklar kelishidan avval Buyuk ko‘llarda yashagan 150 tur baliqning qariyb yarmi mintaqada endi uchramaydi. Shu bilan birga so‘nggi asrlarda ko‘llarda 162 ta yangi tur qayd etilgan. Ularning aksariyati introduksiya qilingan — ataylab yoki inson tomonidan tasodifan olib kelingan; ayrim turlar esa ko‘llar tizimiga mustaqil kirib kelgan. Keltirilgan turlar orasida karp, shuningdek kijuch va chavicha — sport maqsadida baliq ovlash uchun ko‘paytiriladigan turlar bor; 1912-yilda keltirilgan Osiyo koryushkasi 1980-yilgacha muhim sanoat ovlash turi bo‘lgan. Tasodifan olib kelingan turlar orasida oddiy yorsh — mahalliy baliqlarning uvildiriqlarini yeydigan tur va tubda yashovchi dumaloq boshli buqacha baliq bor. U mahalliy turlar bilan bir ekologik o‘rinni egallaydi va tosh tagida yashovchi baliq Cottus bairdii hamda yo‘l-yo‘l persina (Percina caprodes) singari Buyuk ko‘llarning tubjoy baliqlarini muvaffaqiyatli siqib chiqaradi. Ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, XXI asr boshiga kelib u tizimning quyi ko‘llaridagi umumiy baliq biomassasining yarmigacha qismini tashkil qilgan. Ushbu turning tish apparati qattiq, o‘tkir qirrali chig‘anog‘i tufayli ko‘pchilik mahalliy turlar yeya olmaydigan dreysenalar bilan oziqlanish imkonini beradi. O‘z navbatida, ilgari baliq yemagan Amerika oqbalig‘i uchun ham uning asosiy ozuqalaridan biriga aylangan.

1930-yillarda yuqori ko‘llarga yirtqich dengiz minogalari kirib kelgan. Keyingi ikki o‘n yillikda ularning ko‘payishi Guron va Michigan ko‘llaridagi mahalliy ko‘l goltsi populyatsiyalarining qulashiga va boshqa yirik yirtqich baliqlar sonining sezilarli kamayishiga olib keldi. Natijada kulrang orqali baliqning Buyuk ko‘llarga kirib kelishi va tarqalishi osonlashdi; u 1950-yillar o‘rtalarida bu yerda eng ko‘p uchraydigan turga aylandi. Dengiz minogalari populyatsiyasini nazorat qilish choralari ko‘rilgach, 1960-yillarda ko‘l goltsi qayta keltirildi. XXI asrning ikkinchi o‘n yilligida uning soni shunchalik ko‘paydiki, sun’iy ko‘paytirish dasturini tugatish rejalashtirilmoqda. Ko‘l bakrasi — ilgari Buyuk ko‘llarda ko‘p uchraydigan yirik baliq — 1930-yillardan keyin mintaqada yo‘qolib ketish xavfi ostidagi tur deb qaralmoqda.
Qushlar
Buyuk ko‘llarda eng ko‘p tarqalgan qush turlari — Amerika kumushrang chaykasi va Delaver chaykasi bo‘lib, ular kichik orollarda uya quradi. Ko‘llar dengiz qoravoyi va uzun dumli o‘rdak singari o‘rdaklarning qishlash joyidir. Mintaqadan, shuningdek, turli xil loyxo‘raklar va sayroqi qushlarning bahorgi hamda kuzgi ko‘chish yo‘llari o‘tadi. Buyuk ko‘llar mintaqasi oqbosh burgut, Amerika botqoq bo‘ktargisi, qora tumshuqli gagara, quloqli qoravoy, oddiy chigirtchi qush, katta koxol, Amerika kichik ko‘ldagi qarqara qushi, guruch qushi va yo‘qolib ketish xavfi ostidagi Kirtland o‘rmon sayroqi qushi uchun uya qurish yoki dam olish joyidir. Shimoliy sohilning doimiy yashovchi tungi yirtqich qushlari uch tur: Virjiniya boyo‘g‘lisi, patoyoqli boyo‘g‘li (faqat ignabargli o‘rmonlarda) va Shimoliy Amerika patoyoqli boyo‘g‘lisi. Janubiy hududlarda ilgari keng tarqalgan yovvoyi kurka qayta keltirilgan..
Sohilbo‘yi hududlarning o‘simlik va hayvonot dunyosi
Buyuk ko‘llar atrofi ilgari o‘rmon, dasht va botqoqlardan iborat bo‘lgan. Tabiiy sharoit saqlanib qolgan joylarda bo‘rilar, loslar va qunduzlar uchraydi. Buyuk ko‘llar mintaqasidagi boshqa sutemizuvchilarga Kanada silovsini, kojot, suvsar va kichik qo‘ng‘ir ko‘rshapalak. Yetarlicha keng tarqalgan tur — qora ayiqlar. Kichik sutemizuvchilar orasida shimoliy uchuvchi olmaxon, Amerika oq quyoni, andatra, jayra, qizil va Karolina olmaxoni, havzaning janubida esa Virjiniya opossumi hamda tulki olmaxoni bor. Mintaqaning janubiy qismida yirik chipor ilonlar Pantherophis spiloides va Pantherophis gloydi ko‘p uchraydi. Botqoqli pasttekisliklarda kayman toshbaqasi, o‘rmon toshbaqasi, Amerika botqoq toshbaqasi va butun dunyoda yo‘qolib ketish xavfi ostidagi dog‘li toshbaqa.
yashaydi. Yuqori ko‘l atrofidagi o‘rmonlarda asosan kulrang qoraqarag‘ay, balzamli pixta va qog‘oz po‘stloqli qayin o‘sadi. Janubroqda ignabargli o‘rmonlar aralash o‘rmonlarga almashinib, qog‘oz po‘stloqli qayin o‘rnini titrama terak egallaydi; bu yerda Quercus ellipsoidalis, Amerika fundug‘i, shakar zarang, Allegheniya qayini, Veymut qarag‘ayi va yirik bargli buk ko‘proq uchraydi. Ignabargli daraxtlarga Benks qarag‘ayi ham qo‘shiladi. Oqim bo‘ylab pastroqda, Nyu-York shtati chegarasida qizil zarang va qizil eman, nam pasttekisliklarda esa deltasimon terak, Amerika qayrag‘ochi, g‘arb tuyasi va Amerika shumtoli paydo bo‘ladi. Ontario ko‘li atrofidagi o‘rmonlarda Kanada tsugasi, yirik bargli buk va kech gullovchi shumurt ko‘proq uchraydi. Eri va Ontario ko‘llarini ajratuvchi katta yarimorolda o‘rmon asosan bargli bo‘lib, quruq hududlarda eman, gikori va Amerika jo‘kasi, nam hududlarda esa qayrag‘och, shumtol va qizil zarang o‘sadi. Ontario botqoqli pasttekisliklarida 1890-yillardan beri namsevar kumushrang zarang. Eng janubda, shuningdek, Karolina o‘rmonlariga xos daraxtlar — Virjiniya archasi, lola daraxti, bodring magnoliyasi, ikki uyli gimnokladus ham uchraydi (oxirgi ikki tur Buyuk ko‘llar mintaqasida yo‘qolib ketish xavfi ostida). Michigan ko‘lining sharqiy qirg‘og‘i bo‘ylab o‘rmonlar preriyaga.
Aholining joylashishi va tadqiq etish tarixi
Buyuk ko‘llar mintaqasida odamlarning paydo bo‘lishi an’anaviy ravishda paleohindular madaniyati bilan bog‘lanadi. Bu madaniyat nayza uchlaridagi o‘yiqchalar bilan ajralib turadi. Inson faoliyatining eng qadimgi izlaridan ayrimlari Guron ko‘li tubidagi, bundan 7500—10 000 yil avval muzlik ko‘llari. 2009-yilda ushbu tizma bo‘ylab ov paytida hayvonlarni tuzoqqa haydash uchun sun’iy qurilgan tosh to‘siqlardan iborat yo‘lak qoldiqlari topilgan. Bundan ham qadimgi paleo-hind madaniyati topilmalari Akron (Ogayo) yaqinida topilgan paleohindular madaniyatiga oid bo‘lib, yoshi radiouglerod usuli yordamida 12,1 ming yil deb aniqlangan. Topilmalar o‘sha davr mintaqa aholisi yarim o‘troq ovchi va termachilar bo‘lgani va qurol yasash texnologiyasi yaxshi rivojlanganini ko‘rsatadi. Shimoliy Pensilvaniyada «qo‘rg‘on bunyodkorlari» nomi bilan mashhur qo‘rg‘on quruvchilar madaniyatining Pimatuning botqoqlari yaqinidagi izlari 1934-yilda shu nomli suv ombori qurilishi natijasida suv ostida qolgan.
Buyuk ko‘llar mintaqasidagi Shimoliy Amerika tub xalqlarining keyingi taraqqiyoti vudlend madaniyati bilan bog‘lanadi. Buyuk ko‘llar hindulari bargli o‘rmonlarda yarim o‘troq yashab, tabiiy resurslar kamayganda bir avlod ichida qishloqlarini bir-ikki marta ko‘chirgan. Ular ovchilik, baliqchilik va termachilikni sodda dehqonchilik bilan birga olib borib, ekin maydonlarida makkajo‘xori, loviya, no‘xat va qovoq yetishtirishgan. Mahalliy aholi hayotida zarang daraxti shirin shira manbai sifatida, qayin esa uy-joy va kanoe qurilishi uchun material bo‘lib xizmat qilgan. Qabilalarda Yuqori ko‘l janubidan qazib olingan misni qayta ishlashning oddiy texnologiyasi bor edi. 1600-yillarga kelib Buyuk ko‘llar hududida 20 ta turli qabila yashagan, ular algonkin tillari kenja oilasiga (jumladan ojibve, ottava, nipissinglar, algonkinlar, abenaklar, volastokiiklar va mikmaklar), shuningdek irokezlar konfederatsiyasiga mansub xalqlar: — seneka, kayuga, onondaga, onayda, moxoklar va tuskaroralar yashagan. Yevropaliklar XVI asrda kelgan paytda Buyuk ko‘llar sohilidagi tubjoy aholi soni turli baholarga ko‘ra 60 mingdan 117 minggacha bo‘lgan.
Buyuk ko‘llar mintaqasiga XIV asrda vikinglar. Bunga arxeologik topilmalar — qilich, jangovar bolta va qalqonning markaziy bo‘rtmasi (umbon) ning Nipigon ko‘li yaqinida (Ontario) topilgani, shuningdek runik bitikli toshning Kensington (Minnesota).
Hujjatlar shundan dalolat beradiki, katta suv havzalari mavjudligi haqidagi xabar Avliyo Lavrentiy daryosining yuqori oqimi bo‘ylab yo‘l izlagan Jak Kartye ekspeditsiyasi a’zolariga 1535-yilda ma’lum bo‘lgan. Osiyoga yo‘l qidirgan ushbu dengizchi daryo bo‘ylab hozirgi Monreal, shahrigacha yetganida mahalliy aholi unga yuqorida joylashgan «dengizlar» haqida xabar bergan. Biroq yo‘lni yevropaliklarga dushman irokezlar nazorat qilgani bois Kartye Buyuk ko‘llargacha bora olmagan. Tub aholi yana Samyuel de Shamplenga esa 1603-yilda G‘arbiy Yevropadagi o‘zi bilgan ko‘llardan ancha katta suv havzalari haqida gapirib berilgan. U bilan suhbatlashgan hindular g‘arbga qarab suvning sho‘rlanishini aytishgani uchun u Tinch okeaniga yetishga oz qoldi, deb o‘ylagan. Tinch okeaniga yetishga oz qoldi deb hisoblagan. Yevropaliklar birinchi bo‘lib Guron ko‘liga 1615-yilda yetib borishgan: Shamplen French-River daryosi bo‘ylab Jorjian-Bey qo‘ltig‘iga tushib, undagi suv chuchukligini aniqlagan. Safar kundaligida u bu havzani «chuchuk dengiz» (frans. la mer douce) deb atagan. O‘sha yilning oxirida Shamplen va yana bir fransuz tadqiqotchisi Eten Bryule turli yo‘llar bilan Ontario ko‘liga yetib kelgan, uni kesib o‘tib Avliyo Lavrentiy daryosining boshlanish joyini aniqlagan. Bryule Yuqori ko‘lga borgan birinchi yevropalik ham bo‘lgan: 1622-yilda uning shimoliy qirg‘og‘idagi qadimgi hindular mis konlarini ko‘rgan. U 1624-yilda Buyuk ko‘llar bo‘ylab qilgan safarida Eri ko‘liga ham borgan bo‘lishi mumkin, biroq buning hujjatli tasdig‘i saqlanmagan.

1634-yilda Shamplen Xitoyga boradigan yo‘lni topish uchun yuborgan Jan Nikole Michigan ko‘liga yetgan, Grin-Bey qo‘ltig‘ini o‘rgangan va mahalliy vinnebago xalqi bilan aloqa o‘rnatgan. Buyuk ko‘llar tizimida hujjatlashtirilgan so‘nggi kashfiyot Eri ko‘li bo‘lib, unga 1640-yilda missioner-iyezuit Jan de Brebyof. 4 yil o‘tgach, shu ordenning boshqa bir a’zosi Isaak Jog beshala Buyuk ko‘lning asosan to‘g‘ri tavsifini tuzgan, garchi keyinchalik tizimning yuqori uchta ko‘li shakli sezilarli darajada aniqlashtirilgan bo‘lsa ham. 1677-yilda Rober Kavelie de La Sal Niagara daryosining boshlanishida 40 tonnalik «Grifon» yelkanli kemasini qurgan. Keyingi yili u 34 kishilik ekipaj bilan Eri ko‘li, Detroyt va Sent-Kler daryolari hamda Guron ko‘lidan Makino bo‘g‘ozigacha suzgan, so‘ng Michigan ko‘li orqali Grin-Bey qo‘ltig‘iga yetib kelgan. Missisipi tomon Sent-Jozef daryosi bo‘ylab kichik guruh bilan yo‘lini davom ettirib, «Grifon»da 20 kishini Niagaraga qaytargan. Ammo kema bedarak yo‘qolgan, ehtimol Guron ko‘lida cho‘kkan.
Missisipi daryosi bo‘ylab safarini yakunlab, Missisipi bo‘ylab pastga suzgan La Sal 1681-yilda Shimoliy Amerikaning tadqiq qilingan butun sharqiy qismini Fransiya tojiga tegishli deb e’lon qildi. Biroq XVII asr oxiridayoq Shimoliy Amerikadagi mulklar uchun Fransiya va Buyuk Britaniya o‘rtasida kurash boshlandi. Nizo 1754—1763-yillardagi urush natijasida yakunlandi va sobiq Yangi Fransiya, jumladan Buyuk ko‘llar mintaqasi Britaniya tasarrufiga o‘tdi. O‘n yildan sal ko‘proq vaqt o‘tgach, Amerika inqilobi boshlandi. Qo‘zg‘olonchilar boshqa joylar qatori Detroyt va Niagara daryolarini tezda nazoratga oldi, ammo Buyuk ko‘llarning o‘zida Britaniya floti hukmronlik qilishda davom etdi.
1813-yilda navbatdagi Angliya–Amerika urushi davomida Eri ko‘li flotlarning yirik jangiga sahna bo‘ldi. Urush davomida tomonlar odatda bunday miqyosdagi eskadra to‘qnashuvlaridan qochgan bo‘lsalar-da, Buyuk ko‘llar asosiy harbiy harakatlar maydonlaridan biri bo‘lib qolgan. Urush boshidan 1814-yilgacha AQSHning bu tizimdagi harbiy kemalari soni 1 tadan 28 taga oshdi. Eng yirigi — fregat «Supirior») 58 ta to‘pga ega edi. Britaniyaliklar Ontarioda liniya kemasi «Sent-Lorens»ni qurdilar; u «Viktori» — admiral Nelsonning Trafalgar jangidagi flagmanidan ham qudratli edi. Tomonlar dushman qirg‘og‘iga qo‘shin tushirishga uringan. Eng muvaffaqiyatli hujumlar AQSH qo‘shinlarining York (hozirgi Toronto) va Ontario ko‘lidagi Jorj forti yaqiniga 1813-yilda tushirilishi hamda Britaniya kuchlarining 1814-yilda Osuigo (Nyu-York). Urush tugagach, AQSH bilan Shimoliy Amerikadagi Britaniya mulklari o‘rtasidagi chegara Buyuk ko‘llar va ularni bog‘lovchi daryolardan o‘tadigan bo‘ldi. Chegaraning yakuniy chizig‘i 1909-yilda AQSH va o‘sha paytga kelib mustaqillikka erishgan Kanada o‘rtasidagi chegara suvlari haqidagi shartnoma bilan belgilandi. XXI asrda ikki davlatdan hech biri bu chegara bo‘ylab amaldagi istehkomlarni saqlamaydi yoki harbiy kemalarda patrul olib bormaydi.
Buyuk ko‘llar mintaqasining dastlabki rivojlanishi mo‘yna savdosi ehtiyojlariga bog‘liq bo‘lgan. Ayniqsa qunduz terilari qadrlangan, ammo boshqa mo‘ynali hayvonlarning (suvsarlarning, tulkilarning, qunduzsimon suvsarlarning, andatralarning) terilari ham xaridorgir bo‘lgan. XIX asr o‘rtalariga kelib qunduzlar soni keskin kamayib, mo‘yna savdogarlarining daromadiga xavf tug‘dirganida, e’tibor yangi tabiiy resurs — misga qaratildi. Yevropa uslubidagi dastlabki konlar Yuqori ko‘l janubidagi Kivino yarimorolida ish boshlagan; u yerda hindular ham ilgari mis qazib olishgan. Keyin shu mintaqada boyroq konlar topildi. 1845-yildan 1880-yilgacha konchilik kompaniyasi 20 ming tonnadan ortiq mis qazib oldi, biroq zaxiralar asta-sekin tugadi va mis qazib olish asosan istiqbolliroq konlar topilgan Montana shtatiga ko‘chdi. Mis bilan birga temir qazib olish ham boshlangan, lekin temirchilikning yuksalishi keyinroq — mis tomirlari tugaganidan so‘ng yuz berdi. Temirga boy gematit rudalarini jadal qazib olish 1950-yillargacha davom etdi. Ularning zaxiralari tugagach, mukammallashgan usullar yordamida temir miqdori kamroq, ammo nihoyatda katta takonit konlaridan foydalanish davom ettirildi. 1840-yillardan XX asr boshigacha Buyuk ko‘llar atrofidagi o‘rmonlar ham faol o‘zlashtirilgan. Eng sifatli o‘rmonlar kamayishi va yirik yong‘inlarning ko‘payishi sababli daraxt kesish hajmi qisqardi; 1920-yildan keyin esa mintaqada yog‘och tayyorlash butunlay to‘xtatildi. Keng ko‘lamli o‘rmonlarni tiklash ishlari va yong‘inga qarshi kurash usullari takomillashtirilganidan keyingina daraxt kesish, bu safar qat’iy nazorat qilinadigan miqyosda, yana boshlandi.

Buyuk ko‘llar mintaqasini keng o‘zlashtirishning dastlabki o‘n yilliklarida asosiy transport turi suv transporti, asosan kanoelar edi. 1816-yilda Buyuk ko‘llardagi birinchi g‘ildirakli bug‘ kemasi — «Frontenak», 1841-yilda esa mintaqadagi birinchi parrakli. Vaqt o‘tishi bilan kanallar va to‘g‘onlar tizimi takomillashib, Buyuk ko‘llarda yirikroq kemalar suza boshladi. Jumladan, 1825-yilda Eri kanali — qariyb 600 km uzunlikdagi kanal — qurib bitkazilib, Eri ko‘lini Gudzon daryosi bilan bog‘lab, 35 ta shlyuz yordamida 172 m balandlik farqini boshqarardi. Keyinchalik bu kanaldan Ontario ko‘ligacha tarmoq tortildi. Kanal bo‘ylab yirik aholi punktlari, jumladan Rochester, Olbani, Buffalo va Klivlend tez o‘sdi. 1829-yilda Eri va Ontario ko‘llarini Uellend kanali, Eri va Ontario ko‘llarini Niagara sharsharasini aylanib o‘tib bog‘lagan. 1854-yilda shlyuzli Su-Sent-Meri kanallari ishga tushdi; ular Yuqori ko‘l va Guronni bog‘laydigan Sent-Meris daryosidagi ostonalarni chetlab o‘tgan. XIX asr o‘rtalariga kelib Ontario ko‘lini Monreal bilan va Michiganni Missisipi tizimi bilan bog‘lovchi kanallar qurilishi ham tugadi. Bu kanallar Buyuk ko‘llardagi yuk aylanmasini keskin oshirib, 1860-yilda yiliga 2 mln tonnaga yetkazdi. Biroq kanal o‘lchamlari yirik kemalarning o‘tishiga imkon bermasdi: masalan, 1887-yilda Su-Sent-Meri kanalidan o‘tgan kemalarning o‘rtacha suv sig‘imi 600 tonna, suvga botish chuqurligi esa 3 m dan oshmagan.
XX asr o‘rtalariga kelib kanallarning chuqurlashtirilishi Buyuk ko‘llarning butun tizimida suvga botish chuqurligi 4,2 m gacha bo‘lgan kemalar qatnovini ta’minladi. 1932-yilda Uellend kanali yana modernizatsiya qilingach, undan uzunligi 200 m dan, eni 20 m dan oshadigan, 15 ming tonna yuk ko‘taruvchi kemalar shlyuz orqali o‘tib, qolgan uchta yuqori Buyuk ko‘lga yo‘l oladigan bo‘ldi. Ammo Avliyo Lavrentiy daryosining quyi oqimidagi kanallar imkoniyati bunday okean kemalari hajmidagi kemalarning bevosita okeanga chiqishiga yo‘l qo‘ymasdi. Shu bois 1950-yillarda Buyuk ko‘llar tizimida ham, Avliyo Lavrentiy daryosida ham katta gidrotexnik ishlar bajarildi. Natijada Avliyo Lavrentiy dengiz yo‘li bo‘ylab kafolatlangan farvater chuqurligi 8,2 m bo‘ldi (butun yo‘nalish taxminan 3 ming km). Shu tufayli suv sig‘imi 60 ming tonnadan ortiq dengiz va okean kemalari ham qatnay oladi. 1998-yilda senatorning Vermont shtatidan qilgan taklifiga binoan AQSH prezidenti Bill Klinton yana bir ko‘lni — Shampleynni Buyuk ko‘llar qatoriga qo‘shish haqidagi farmonni imzoladi. Bu ko‘l Rishelyo daryosi orqali Avliyo Lavrentiyga tutashadi, Nyu-York va Vermont shtatlari hamda Kvebek provinsiyasida joylashgan va maydoni Buyuk ko‘llarning har qanday biridan kamida 15 baravar kichik. Kongress farmonni atigi 18 kundan keyin bekor qildi, biroq murosa sifatida Shampleyn atrofidagi hududlarga AQSH xazinasidan beshta Buyuk ko‘l atrofidagi hududlarga ajratiladigan subsidiyalarga o‘xshash yordam berildi.
Buyuk ko‘llarda ilmiy tadqiqotlar 1848-yilda Lui Agassis boshchiligidagi ekspeditsiya Yuqori ko‘lning shimoliy qirg‘og‘ini o‘rgangan paytdan boshlab olib borilmoqda. 1860-yilga kelib barcha ko‘llarda gidrologik kuzatuv punktlari tashkil etildi; suv maydoni xaritalari 1882-yilda tugallandi. 1870-yillardan buyon ko‘llar florasi va faunasi o‘rganilmoqda, 1890-yillar boshida esa oqimlar ilk bor tadqiq etilgan. Keyinroq ekologik inqirozlar, jumladan 1920-yillardagi ko‘l seldi ovining keskin kamayishi va evtrofikatsiya jarayonining ko‘l suvlariga zararli ta’siri Ikkinchi jahon urushidan keyin ham keng ko‘lamli o‘rganilgan..
Iqtisodiy ahamiyati

Buyuk ko‘llar mintaqasining Yevropa mustamlakachiligi boshlangan ilk paytlaridanoq ko‘chmanchilar yog‘och tayyorlashga yaroqli o‘rmonlar va unumdor yerlar mo‘lligini yuqori baholagan. Bu sharoit, chuchuk suvning ulkan zaxiralari bilan birga, Buyuk ko‘llar atrofida aholi zich shaharlar va kuchli sanoat vujudga kelishining asosiy omiliga aylandi. Eng yirik shahar aglomeratsiyalari Michigan ko‘lining janubiy cheti ( Miluokidan Chikagogacha), Eri ko‘lining g‘arbiy va janubiy sohili ( Detroyt janubida) hamda Ontario ko‘lining shimoliy qirg‘og‘ida (Toronto-Gamilton).
aglomeratsiyasi joylashgan. XXI asrning birinchi o‘n yilligida Buyuk ko‘llar mintaqasi aholisi 40 mln kishidan oshgan. Bu AQSH aholisining 10 % ini va Kanada aholisining uchdan birini tashkil etadi. Aholi zichligi havzaning janubiy uchdan birida 230 kishi/km², butun havza bo‘yicha 78 kishi/km² bo‘lgan.
Buyuk ko‘llar suvidan me’yordan ortiq foydalanishning halokatli oqibatlarini oldini olish maqsadida AQSH va Kanadadagi amaldagi qonunlarga ko‘ra, undan sanoat, qishloq xo‘jaligi va maishiy ehtiyojlar uchun faqat ko‘llarning suv yig‘ilish havzasi doirasida foydalanishga ruxsat berilgan. Faqat hududi kamida qisman havza bilan kesishadigan okruglar uchun, ko‘llar bilan chegaradosh sakkizta shtat va Ontario provinsiyasi hokimiyatlari roziligi sharti bilan istisno mavjud. Hatto Michigandan Chikago kanali orqali Missisipi havzasiga suv o‘tkazishning tarixan shakllangan amaliyoti ham doimiy bahslarga sabab bo‘ladi. Shunga qaramay, 1950-yillardan buyon Buyuk ko‘llar suvini boshqa mintaqalarga — Buyuk tekisliklar, Atlanta yoki Nyu-Yorkka keng miqyosda yo‘naltirish rejalari vaqti-vaqti bilan paydo bo‘ladi. Shu bilan birga, mintaqadagi hozirgi suv iste’moli sur’ati har yili yangilanadigan hajmga nisbatan yetarlicha kichik bo‘lishi mumkin. AQSH Geologiya xizmatining Gidrologiya markazi rahbari J. Nikolas bahosiga ko‘ra, XXI asr boshlarida Buyuk ko‘llar suvidan odamlar ehtiyojlari uchun qandaydir tarzda foydalanilgan umumiy miqdorning atigi 1,5 % i tizimdan qaytmas tarzda chiqib ketgan.
Mintaqadagi dastlabki o‘rmonlarning aksariyati 1910-yilgacha kesib tugatilgan bo‘lsa-da, hudud hanuz muhim yog‘och materiallari manbai bo‘lib qolmoqda. AQSH tomonidagi Buyuk ko‘llarga yaqin yerlarning taxminan yarmi, Kanadada esa uchdan biri qishloq xo‘jaligiga ajratilgan. Mintaqada makkajo‘xori, soya, bug‘doy, yem-xashak ekinlari va turli meva-sabzavotlar yetishtiriladi. Go‘sht va sut chorvachiligi ham rivojlangan. 2020-yillar boshida Buyuk ko‘llar havzasida Kanada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining qariyb 25 % i va AQSHnikining 7 % i ishlab chiqarilgan. Ilgari tijorat baliqchiligi mintaqa iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo‘lgan, biroq eng qimmatli ovlanadigan turlar soni kamayishi bilan uning ahamiyati pasaygan. Amerika oqbalig‘ini tijorat maqsadida ovlash cheklangan miqyosda davom etmoqda. Sport baliq ovlash ( (kijuch, chavicha, ko‘l goltsi, och qanotli sudak va ayniqsa kamalakrang forel) rivojlangan. XIX asrning so‘nggi o‘n yilligida Buyuk ko‘llardan yiliga o‘rtacha 67 ming tonna baliq tutilgan bo‘lsa, XX asr o‘rtalarida baliq ovlash uskunalari takomillashganiga qaramay, bu ko‘rsatkich o‘rtacha 50 ming tonnani tashkil etgan. Michiganda yillik ov 11 ming tonna, Erida esa 1913—1980-yillar oralig‘ida 13 mingdan 33 ming tonnagacha o‘zgargan.

AQSH sanoati uchun Yuqori ko‘l yaqinidagi tog‘larda, jumladan temir rudasi zaxiralari muhim ahamiyatga ega. Ularning asosiy konlari Mesabi (Minnesota) va Market (Michigan) hududlarida joylashgan. Bu yerda ruda qazib olish 1953-yilda eng yuqori darajaga (taxminan 100 mln AQSH tonnasi) yetgan. Eng boy ruda konlari tezda tugagan, ammo temir rudasi bo‘lakchalarini ruda bo‘lakchalari ishlab chiqarish jarayonlari optimallashtirilgani tufayli takonit rudalarini hatto kamroq ruda zaxiralari bo‘lgan konlardan qazib olish ham foydali; qumli dyunalar yuqori sifatli qurilish qumining manbaidir. Buyuk ko‘llar mintaqasida yirik metallga ishlov berish va mashinasozlik korxonalari to‘plangan, ularda Shimoliy Amerikada ishlab chiqariladigan po‘lat va transport vositalarining salmoqli qismi tayyorlanadi. Yuqori ko‘llar va ularga quyiladigan daryolar bo‘yida sellyuloza-qog‘oz korxonalari, Niagara daryosi bo‘ylab esa arzon elektr energiyasi manbalariga yaqin joyda kimyo sanoati.
Buyuk ko‘llar tizimidagi gidroelektr stansiyalarida har yili 50 mlrd kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqariladi. XXI asrning birinchi o‘n yilligida ularning suv yig‘ilish havzasidagi GESlar soni 600 taga yaqinlashgan. Buyuk ko‘llardan olinadigan suvning yarmidan ko‘pi elektr energiyasi ishlab chiqarishda — nafaqat GES turbinalarida, balki ko‘plab atom elektr stansiyalarining sovitish tizimlarida ham ishlatiladi. Bunday stansiyalar Dulut shahridan boshlab Yuqori ko‘l bo‘ylab joylashgan. Kanada atom elektr stansiyalarida ishlab chiqariladigan elektr energiyasining 95 % i Buyuk ko‘llar yaqinidagi stansiyalarga to‘g‘ri keladi, havzaning AQSH tomonida yana 14 ta stansiya ishlaydi.
Buyuk ko‘llar AQSH va Kanada aholisi uchun ommabop dam olish maskani. Sayyohlarni ko‘p kilometrlik qumli plyajlar hamda yelkanli va motorli suv sporti.
Transport

Buyuk ko‘llar — Avliyo Lavrentiy dengiz yo‘lining tarkibiy qismi bo‘lib, shu nomdagi daryo bilan birga AQSH va Kanadaning ichki hududlarini Atlantika okeani bilan bog‘laydi. Uzunligi 3 ming km bo‘lgan Avliyo Lavrentiy dengiz yo‘lining 1870 km qismi Buyuk ko‘llar tizimiga to‘g‘ri keladi; bu yo‘lga shlyuzli kanallar ham kiradi. Ular Niagara sharsharasi va Sent-Meris daryosidagi toshli ostonalarni chetlab o‘tadi (mos ravishda Uellend va Su-Sent-Meri kanallari). Chuqurligi farvater bo‘ylab kamida 8 m bo‘lgan yo‘nalish 1959-yildan ishlaydi. XXI asrning boshlarida transatlantika quruq yuk va konteyner kemalarining aksariyati Avliyo Lavrentiy dengiz yo‘lining shlyuzlari uchun juda katta bo‘lsa-da, bu yo‘l orqali Shimoliy Amerika sharqidagi ichki yuk tashishlarning salmoqli qismi, jumladan yiliga qariyb 200 mln tonna sanoat xomashyosi tashiladi. Bundan tashqari, Buyuk ko‘llar Missisipi havzasi bilan Michigan ko‘li qirg‘og‘idagi Chikagodan boshlanadigan kema qatnovi kanallari tarmog‘i orqali bog‘langan.
Buyuk ko‘llarning eng yirik portlari (yuqori ko‘llardan pastdagilar tomon) AQSH tomonida — Dulut, Miluoki, Chikago, Toledo, Klivlend, Eri, Buffalo; Kanada tomonida esa Tander-Bey, Gamilton va Toronto. Buyuk ko‘llar hamda Avliyo Lavrentiy dengiz yo‘li orqali tashiladigan asosiy yuklar — temir rudasi, toshko‘mir, don va ohaktosh.

Buyuk ko‘llardagi keskin ob-havo o‘zgarishlari ilgari muntazam ravishda savdo va yo‘lovchi kemalari, keyinchalik hatto samolyotlarning halokatiga sabab bo‘lgan. Mintaqadagi eng katta kema qabristoni Ontario viloyatidagi Long-Poynt qishlog‘i va Pensilvaniyadagi Eri shahri oralig‘idagi Eri ko‘lining to‘rtburchagi (ingl. Lake Erie Quadrangle) Ontario provinsiyasidagi Long-Poynt qishlog‘i va Pensilvaniyadagi Eri shahri orasida joylashgan. Ushbu 6500 km² lik suv tubida 430 ga yaqin halokatga uchragan kema mavjud — maydoni ancha kattaroq bo‘lgan Bermud uchburchagidagidan deyarli 4 baravar ko‘p. 1913-yildagi 5 kunlik bo‘ron davomida 19 kema, shu jumladan 8 tasi butun ekipaji bilan (248 kishi) halokatga uchragan. 1975-yilda Yuqori ko‘ldagi Uaytfish-Poynt burni yaqinida kuchli shamol va baland to‘lqinlar ko‘l yuk kemasi Edmund Fitzgeraldni halokatga uchratgan. Kema 17 yil oldin suvga tushirilgan bo‘lib, o‘z vaqtida dunyodagi chuchuk suv havzalarida eng yirigi edi. Ko‘llar tarixidagi eng ko‘p qurbonli kema halokati Eastland[ingl.] yo‘lovchi bug‘ kemasi bilan bog‘liq. Uning ballasti noto‘g‘ri joylashtirilgani uchun kema 1915-yilda Chikagodagi pristan yaqinida ag‘darilgan. Ushbu halokatda 844 kishi, jumladan 842 yo‘lovchi vafot etgan, ya’ni undan 3 yil avvalgi «Titanik» halokatidan.
ham ko‘p edi. Ikkinchijahon urushi yillarida Buyuk ko‘llar (ayniqsa Michigan) ustida 140 dan ortiq harbiy samolyot halokatga uchragan. Buning sababi bu hududda samolyot tashuvchi kemalar floti uchuvchilarini tayyorlash dasturi bo‘lib, u Gitlerga qarshi koalitsiya davlatlari uchun tuzilgan. Chikagodagi pristanlarda bog‘lab qo‘yilgan, ko‘l bug‘ kemalaridan qayta jihozlangan ikkita aviatashuvchi —Wolverine va Sable aviatashuvchilari asos bo‘lgan. Urushdan keyin, 1950-yilda, Michigan ko‘li ustidagi momaqaldiroq paytida yo‘lovchi samolyoti izsiz yo‘qolgan. U bortida 58 kishi bilan Nyu-York shahridan Sietlga parvoz qilayotgan edi. O‘sha vaqtda bu AQSH tijorat aviatsiyasi tarixidagi eng yirik halokat bo‘lgan.
Ifloslanish va atrof-muhitni muhofaza qilish
Ilgari Buyuk ko‘llarga sohil shaharlari va korxonalarining kommunal hamda sanoat oqovalari tashlangan. Natijada ko‘llar kuchli ifloslanib, evtrofikatsiyaga uchragan, ayniqsa qo‘ltiqlar. Baliq to‘qimalarida DDT va simob miqdori ortgan. Sohilbo‘yi baliq faunasi inqirozi oqibatida Yuqori ko‘l, Guron va Michigan qirg‘oqlarining ayrim hududlarida ilgari ko‘p bo‘lgan norkalar va suvsarlar populyatsiyalari yo‘qolgan. Yuqori ko‘l katta hajmi va qirg‘oq aholisi siyrakligi tufayli evtrofikatsiyadan eng kam zarar ko‘rgan (uning suv yig‘ilish havzasi maydonining 91 % i hozirgacha o‘rmon bilan qoplangan). Inson faoliyati eng katta vayronkor ta’sirni Eriga ko‘rsatib, u kuchli evtrofikatsiyaga uchragan. Tizimning oxirida joylashib, qolgan barcha ko‘llardan zaharli va biogen moddalar oladigan Ontario ko‘li ham jiddiy zarar ko‘rgan. Uning qirg‘oq suvlari evtrof va mezotrofdir.
. XX asr o‘rtalarida ko‘llarga har kuni tashlangan sanoat chiqindilari hajmi 7,6 mln m³ bo‘lgan, jumladan 3,5 ming tonnadan ortiq sianidlar, deyarli 6 ming tonna fenollar va 11,5 ming tonna ammiak birikmalari. 1960-yillar o‘rtalarida Eri ko‘liga suv yig‘ilish havzasidan kelgan 27 ming tonna fosforning yarmidan ko‘pi kommunal oqova suvlar va yuvish vositalaridagi fosfor edi. Eng keng tarqalgan boshqa ifloslantiruvchilar: dioksinlar, polixlorlangan bifenillar va og‘ir metallar. 1950-yillarda ifloslanish darajasi shu qadar oshdiki, hukumatlar qator plyajlarni yopishga majbur bo‘ldi. 1990-yillar boshiga kelib mintaqada 2 tur o‘simlik va 11 tur hayvon (jumladan 5 tur baliq hamda 2 tur suv mollyuskasi) butunlay yo‘q bo‘lib ketgan.
1909-yildayoq AQSH va Kanada hukumatlari Buyuk ko‘llar resurslaridan birgalikda oqilona foydalanish to‘g‘risidagi shartnomani imzolagan. 1972-yilda AQSH Kongressi «Toza suv to‘g‘risida»gi qonun (ingl. Clean Water Act) — ichki suvlarning, jumladan Buyuk ko‘llar irmoqlarining sanoat tomonidan ifloslanishiga qarshi qaratilgan qonunchilik tuzatmalari majmuasidir. XX asrning so‘nggi uch o‘n yilligida ikki mamlakat ko‘llarning ekologik ahvolini yaxshilashga faolroq kirishdi. Chikagodan oqova suvlar Michigan ko‘liga emas, balki kanallar orqali Missisipi havzasiga oqizila boshlandi. 1970-yillarning ikkinchi yarmi va 1980-yillarning birinchi yarmida Eri ko‘liga oqizilgan suvdagi fosfor miqdori 85 % ga kamaydi. Ontarioga tashlanadigan fosfor 16 ming tonnadan 1977-yilga kelib 3 ming tonnaga tushirildi. Natijada fitoplankton biomassasi kamayib, tub qatlamlarda kislorod tanqisligi yengillashdi. Suvi besh asosiy ko‘l ichida eng tez yangilanadigan Eri ekotizimi tez tiklanmoqda, Ontarioda evtrofikatsiya sezilarli sekinlashdi.

Shu bilan birga, sanoat va maishiy oqova suvlardagi fosfor miqdori ancha kamaygan bo‘lsa-da, bahorda atrofdagi fermer xo‘jaliklaridan erigan qor suvi bilan oqib keladigan mineral o‘g‘itlarning miqdori va tarkibi Eri ko‘lida sianobakteriyalar ko‘payishiga yordam beradi; ularning orasida toksik Mikrotsistis turkumi vakillari ko‘p. 2011-yilda ko‘k-yashil suvo‘tlar ko‘lning g‘arbiy qismidagi suv yuzasining 20 % ini qoplagan. Oradan 3 yil o‘tib mikrotsistin zaharining Toledo shahri vodoprovod suvidagi miqdori ruxsat etilgan me’yordan oshib, aholini vaqtincha shishaga qadoqlangan suvdan foydalanishga majbur etdi. O‘n yillab davom etgan ifloslanishdan to‘plangan xavfli kimyoviy moddalar tub cho‘kindilarida saqlanib qolmoqda. Bundan tashqari, Buyuk ko‘llar ekotizimi uchun invaziv turlar ham tahdid solmoqda. Ular uzoq masofaga suzadigan kemalarning ballast suvi bilan ko‘llarga keladi. Bunday kirib kelishning oldini olish uchun 2008-yilda Buyuk ko‘llarga yo‘l olgan okean kemalari safar davomida ballast sisternalaridagi chuchuk suvni to‘kib, o‘rniga sho‘r okean suvini to‘ldirishini talab qiluvchi qonun qabul qilindi. Bu jo‘nab ketish portlarida tashqi suv bilan sisternalarga kirgan chuchuk suv organizmlaridan xalos bo‘lish imkonini beradi. Keyinchalik ballast suvini kimyoviy vositalar yoki ultrabinafsha nurlanish.
yordamida tozalashning boshqa usullari ham qonuniylashtirildi. 2020-yillar boshiga kelib Buyuk ko‘llar sohillarining 27 % i va suv maydonining 9,4 % ini muhofaza etiladigan tabiiy hududlar egallagan. Bu hududlar turli darajada qonuniy himoya ostida bo‘lgan. Ularning maqomini davlat, shtat yoki hududiy, shuningdek mahalliy hokimiyatlar belgilagan. Buyuk ko‘llar qirg‘oqlarida 370 dan ortiq qo‘riqlanadigan hudud, shu jumladan 68 ta milliy bog‘ mavjud bo‘lib, ular IUCNning II toifasiga kiradi va umumiy qirg‘oq chizig‘ining 11 % ini egallaydi. Eng uzun sohilga ega hudud French-River provinsiya bog‘i bo‘lib, Guron qirg‘og‘ining 979 km qismini o‘z ichiga oladi. Qirg‘oq chizig‘ining jami 4 % ini egallagan 150 dan ortiq qo‘riqlanadigan hudud IUCNning V toifasiga (muhofaza etiladigan quruqlik va dengiz landshaftlari), sohil bo‘ylab 558 km cho‘zilgan 100 dan ortiq hudud esa IA toifasiga (qat’iy muhofaza qilinadigan tabiat rezervati) kirgan. Qo‘riqlanadigan suv maydonining 4,4 % i IUCNning V toifasidagi ikkita hududga tegishli. Ulardan kattarog‘i Tander-Bey milliy dengiz rezervati[ingl.] (maydoni 11 060 km²). Maydoni bo‘yicha unga yaqin bo‘lgan «Yuqori ko‘l» milliy dengiz qo‘riqxonasi (10 840 km²) undan sal kichik va IUCNning VI toifasiga (resurslari boshqariladigan muhofaza etiladigan hududlar) kiradi. Suv maydonining yana 8,3 % ini IUCN maqomiga ega bo‘lmagan 120 ga yaqin qo‘riqlanadigan hududlar tashkil etgan. Ular orasida urug‘ tashlash davrida ko‘l goltsi — kristivomer va och qanotli sudak baliqlarini muhofaza qiluvchi hududlar hamda madaniy ahamiyatga ega cho‘kkan kemalar bor. Yuqori ko‘llarda sohil va suv maydonining muhofaza maqomiga ega ulushi Eri va Ontariodagidan yuqori edi. Ontario qirg‘og‘ida muhofaza hududlari orasidagi bo‘shliqlardan biri 400 km dan uzun, ko‘l suv maydoni ichida esa IUCN maqomiga ega qo‘riqlanadigan hudud umuman bo‘lmagan. Sohilning bir qator qismlari AQSH milliy ko‘lsohillari deb e’lon qilingan. 1990-yillardan beri Buyuk ko‘llar hududida ularning ekotizimi uchun muhim bo‘lgan botqoq va marshlarni tiklash ishlari olib borilmoqda.
San’atda
Shimoliy Amerika adabiyotida Buyuk ko‘llar ko‘pincha dengiz adabiyoti janridagi asarlar uchun dengiz vazifasini bajaradi. Radyard Kipling XIX asrda mintaqaga kelgach, shunday yozgan:
Yuqori ko‘l… haqiqiy okean kabi yutib yuboradi, parchalab tashlaydi va qirg‘oqqa uloqtiradi — qit’aning yuragida uchraydigan dahshatli bir narsa.
Asl matn (ingl.)Lake Superior... engulfs and wrecks and drives ashore like a fully accredited ocean - a hideous thing to find in the heart of a continent.
Buyuk ko‘llar sharoiti bilan ochiq dengiz sharoiti o‘rtasidagi tez-tez keltiriladigan qiyosni German Melvill ham o‘zining «Mobi Dik».
» asarida qo‘llagan. Ko‘l bo‘ronlari o‘ziga ortiqcha ishongan va kibrlangan qahramonlarni jazolaydigan hindular afsonalari badiiy adabiyotda ko‘p marta qayta hikoya qilingan. Voyajyorlar — Yangi Fransiyaning ilk mustamlakachilik davridagi fransuz mo‘yna savdogarlari — xalq va mualliflik qo‘shiqlarida kuylangan; keyinchalik ularning turmushi va sarguzashtlari badiiy asarlarda ham aks etgan. Voyajyorlarga bag‘ishlangan ko‘plab asarlar (jumladan Les engages du Grand Portage, Leo-Pol Derozyening asarida) ularning ko‘llar orasidagi piyoda o‘tishlari (quruqlik orqali kemani ko‘tarib o‘tish) hamda orolga qilgan o‘tishlari, Makino orolidagi uchrashuvlari va Yuqori ko‘l irmoqlariga safarlari tasvirlanadi. Semyuel Vudvortning 1816-yilgi «Ozodlik himoyachilari» asaridan boshlab bir qator tarixiy romanlar Buyuk ko‘llar tarixidagi eng katta dengiz jangini — Eri ko‘lidagi jangni tasvirlaydi. Ayrim asarlar bu voqealarni Amerika, boshqalari esa Angliya–Kanada nuqtayi nazaridan yoritadi.
Buyuk ko‘llar haqidagi zamonaviy adabiyot mintaqaning AQSH fuqarolar urushidan oldingi tijoriy rivojlanish davridan boshlanadi. V. Brem Buyuk ko‘llar dengiz adabiyoti sharhida janrning dastlabki asari sifatida 1836-yilda yozilgan «Guron ko‘lidagi manzaralar»ni tilga oladi. Buyuk ko‘llar manzaralari Fenimor Kuper «Izquvar» romani bo‘lib, u to‘rt yil keyin nashr etilgan. «Izquvar»dan boshlab Buyuk ko‘llar haqidagi asarlarda ko‘l va dengiz kemalari kapitanlarining qarama-qarshiligi tez-tez uchraydi. Bu motiv Melvillning «Mobi Dik» va Morgan Robertsonning «Gunohkor Pek» asarlarida ham aks etgan. Brem Buyuk ko‘llarda kechadigan «dengiz» asarlarining muhim xususiyatini qayd etadi: voqealar suv va quruqlikda deyarli teng ulushda ro‘y beradi, bu esa «chuchuk suv dengizlari»ning haqiqiy dengizlardan asosiy farqi — qirg‘oq doim yaqinligini aks ettiradi. Brem XX asrda Buyuk ko‘llar haqidagi eng yaxshi asarlar sifatida Meri Frensis Donerning «Shisha tog‘» (1941) va Jey Makkormikning «Noyabr bo‘roni» (1943) romanlarini ko‘rsatadi. Ularda odatiy janr motivlari o‘rnini shaxs va jamiyat munosabatlari mavzusi egallaydi. Qahramonlar yuk kemalari kapitanlari bo‘lsa-da, mintaqa haqidagi adabiyotning katta qismi baliqchilar hayotiga bag‘ishlangan. Mahalliy baliqchilik xususiyatlari sabab bunday asarlarda ko‘pincha baliqchilar bilan ularning erkinligini cheklamoqchi bo‘lgan baliq muhofazasi inspektorlari yoki politsiyachilar o‘rtasidagi ziddiyat tasvirlanadi. Bunga J. O. Kervudning (1931).
Rassom Uilyam Gilpin, pikturesk konsepsiyasini yaratuvchilardan biri Amerika manzaralari haqidagi fikrlarida ular an’anaviy go‘zallik tushunchalariga sig‘masligini ta’kidlagan. Buyuk ko‘llar shu qadar kattaki, suv ortidagi har qanday landshaft tomoshabindan uzoqda qoladi. Ayni vaqtda ana shu ulkan ko‘lam rassomlarni o‘ziga tortib, uni kartina yoki gravyurada tasvirlash usullarini izlashga undagan. Shu rassomlardan biri — Tomas Moran, «Gayavata qo‘shig‘i» » (Longfello) asaridan ilhomlangan bir qator rasmlar yaratgan. Ko‘lam muammosini hal etishga urinishlardan biri 1848-yilda yaratilgan yirik diorama edi. Amerikalik Uilyam Berr ishlagan ushbu dioramada Buyuk ko‘llar va Avliyo Lavrentiy daryosi tasvirlangan. Keyinchalik u ko‘plab shaharlarda namoyish etilib, ko‘rgazmaga hikoyachi va xalq qo‘shiqlarini kuylovchi xonanda hamrohlik qilgan. Zamonaviyroq rassomlardan biri Aleksis Rokman «Buyuk ko‘llar» turkumini yaratgan; undagi rasmlar mintaqa ekotizimiga tahdid solayotgan omillarga bag‘ishlangan.
Tabiiy manzaralari saqlangan Yuqori ko‘l rassomlarda alohida qiziqish uyg‘otadi. Ko‘lning o‘zini, uning o‘simlik va hayvonot dunyosini hamda tub aholisini ilk tasvirlagan rassomlardan biri Pol Keyn — XIX asr o‘rtalarida bu joylarga tashrif buyurgan tabiatshunos edi. 1920-yillarda Yuqori ko‘lni o‘z kartinalarida Yettitalik guruhi — Kanada tarixidagi eng mashhur rassomlar birlashmasi a’zolari ko‘p tasvirlashgan. ojibve xalqiga mansub rassom Jon Leyfordning asarlari ham katta badiiy qiziqish uyg‘otadi: ularda manzara afsonaviy obrazlar orqali beriladi. Uning rasmlarida qirg‘oqning suv ostidan qaralgandek g‘ayrioddiy rakursi ham xos.
Adabiyotlar
Ingliz tilida
- Annin P. The Great Lakes water wars (ingl.). — Washington: Island Press, 2006. — 303 p. — ISBN 1-55963-087-6.
- Brehm V. Great Lakes Maritime Fiction // Midamerica XVI (ingl.) / Edited by David D. Anderson. — East Lansing, MI: The Midwestern Press and The Center for the Study of Midwestern Literature and Culture, Michigan State University, 1989. — P. 19—28.
- Fuller K., Shear H., and Wittig J. The Great Lakes: An Environmental Atlas and Resource Book (ingl.). — Third edition. — United States Environmental Protection Agency and Government of Canada, 1995. — ISBN 0-662-23441-3.
- Egan D. The death and life of the Great Lakes (ingl.). — New York: W. W. Norton & Company, 2017. — 364 p. — ISBN 978-0-39324-643-8.
- Grady W. The Great Lakes: The Natural History of a Changing Region (ingl.). — Vancouver: Greystone Books, 2007. — 351 p. — ISBN 978-1-55365-197-0.
- Renwick W. H. North America // Lake Ecosystem Ecology: A Global Perspective (ingl.) / Editor Gene E. Likens. — New York: Elsevier — Academic Press, 2010. — P. 323—326. — ISBN 978-0-12382-002-0.
Rus tilida
- Gusakov B. L., Petrova N. A. Buyuk ko‘llar ro‘parasida. — L.: Gidrometeoizdat, 1987. — 128 b.
- Shirenko L. A. Buyuk Amerika ko‘llari // Dunyo daryo va ko‘llari: ensiklopediya / Tahrir hay’ati: V. I. Danilov-Danilyan (bosh muharrir) va boshqalar. — M.: Ensiklopediya, 2012. — B. 116—122. — ISBN 9785948020495.
- Buyuk ko‘llar // Zamonaviy geografik nomlar lug‘ati / Akademik V. M. Kotlyakov. umumiy tahriri ostida. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
Havolalar
- Buyuk ko‘llar haqida hujjatli filmga taqriz (ingl.). www.vancouversun.com. Murojaat sanasi: 2021-yil 6-mart.