Tbilisi haqida

Shahar
Tbilisi
gruzincha თბილისი
41°43′ shim. k. 44°48′ sharq. u.HGYaO
Mamlakat  Gruziya
Mer Kaxaber Kaladze
Tarix va geografiya
Asos solingan 455
Ilk bor tilga olingan 379
Oldingi nomlari gacha 1936 — Tiflis
gruzincha ტფილისი
Maydoni 720 km²
Markazining balandligi 575 m
Vaqt mintaqasi UTC+4:00
Aholisi
Aholisi 1 309 028 kishi (2026)
Aholi zichligi 1818 kishi/km²
Aglomeratsiya 1 369 356 kishi (2026), Tbilisi hududi (munitsipaliteti) chegaralarida
Millatlar gruzinlar (89,9 %),
armanlar (4,8 %),
ozarbayjonlar (1,4 %)
ruslar (1,2 %),
yazidiylar (1 %),
osetinlar (0,6 %)
Dinlar pravoslavlar (91,4 %)
arman-grigorianlar (4,8 %),
katoliklar (1,7 %),
musulmonlar (1,1 %),
yazidiylar (1,0 %)
Aholisining atalishi tbilisiliklar
Rasmiy til gruzin tili[…]
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +995 32
Pochta indeksi 0100–0199
Avtomobil kodi GEO
Boshqa maʼlumotlar
Mukofotlari Орден Ленина

tbilisi.gov.ge
 (aniqlanmagan) (inglizcha)
Тбилиси на карте
Тбилиси
Tbilisi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yoʻlkoʻrsatkich

Tbilisi (gruzincha თბილისი, Xalqaro fonetik alifboda: [tʰ'biliˌsi]fayl haqida — «iliq buloq»; 1936-yilgacha rus tilida — Tiflis) — Gruziyaning poytaxti va eng yirik shahri, mamlakatning sharqiy qismida, Kura (Mtkvari) daryosi boʻyida joylashgan. Shahar mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, transport va madaniy markazidir. Gruziya milliy statistika xizmati bahosiga koʻra, 1-yanvar 2026-yil holatida Tbilisi munitsipalitetining shahar aholi punktlarida 1 309 028 kishi yashagan.

Anʼanaviy talqinga koʻra, Tbilisiga asos solinishi Iberiya podshosi Vaxtang Gorgasali nomi bilan bogʻliq va V asrning ikkinchi yarmiga taalluqlidir; maʼlumotnoma adabiyotlarida asos solingan yil sifatida 455 yoki 458-yil koʻrsatiladi. Sharqiy Zakavkazye, Old Osiyo va Qora dengizboʻyi oʻrtasidagi yoʻllar ustida joylashgani tufayli shahar tarix davomida katta strategik va savdo ahamiyatiga ega boʻlgan.

Shahar oʻlka maqomiga tenglashtirilgan munitsipalitetni — Tbilisini tashkil etadi, uning maydoni 720 km². 1-yanvar 2026-yil holatidagi baholashga koʻra, munitsipalitet aholisi 1 369 356 kishini tashkil etgan, ulardan 1 309 028 kishi shaharlarda va 60 328 kishi qishloq aholi punktlarida yashagan. Aholini roʻyxatga olishning 2024-yilgi maʼlumotlariga koʻra, 14-noyabr 2024-yil holatida Tbilisi munitsipalitetida 1 331 485 kishi, shu jumladan 1 273 015 kishi shahar va 58 470 kishi qishloq aholi punktlarida yashagan.

Etimologiya

«Tbilisi» nomi ilk bor IV asrda tilga olingan; uning kelib chiqishi shahardagi iliq oltingugurtli buloqlar bilan bogʻlanadi (gruzincha თბილისი [Tbilisi]; tbili — «iliq»); rus tilida 1936-yilgacha yunon adabiyotidan kirib kelgan «Tiflis» nomi ishlatilgan. 20-avgust 1936-yildan boshlab nomning milliy talaffuziga yaqinroq «Tbilisi» shakli rasmiy nom sifatida qabul qilingan.

Ramzlari

Tbilisining ramzlariga gerb, bayroq, madhiya va shaharning boshqa rasmiy belgilari kiradi. Gruziyaning «Gruziya poytaxti — Tbilisi toʻgʻrisida»gi qonuniga muvofiq, shahar ramzlari Tbilisi sakrebulosi tomonidan Gruziya parlamenti huzuridagi Davlat geraldika kengashi roziligi bilan belgilanadi va davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi shart.

Bayroq

Tbilisi bayrogʻi tomonlari nisbati 1:2 boʻlgan toʻgʻri toʻrtburchak matodan iborat. Oq fonda bir-birini kesib oʻtuvchi keng toʻq koʻk va nisbatan ingichka tillarang chiziqlar joylashgan. Ularning kesishgan joyiga toʻq qizil fondagi Tbilisi gerbining grafik tasviri oʻrnatilgan boʻlib, uning atrofida yetti uchli yettita oltin yulduz tasvirlangan.

Gerb

Tbilisi gerbi dumaloq gruzin qalqoni shaklida. Uning kompozitsiyasida stilizatsiyalangan asomtavruli yozuvidagi «თ» harfi ishlatilgan boʻlib, u qirgʻovul va qirgʻiy timsollarini mujassamlashtiradi va shahar asos solinishi haqidagi afsonaga ishora qiladi. Qalqonning yuqori qirrasi boʻylab yetti uchli yettita yulduz joylashgan. Asosiy kompozitsiya abadiylik va kuch ramzi sifatida talqin qilinuvchi eman shoxi bilan oʻralgan; pastki qismida shox xochsimon ajratma hosil qiladi, unda «Tbilisi» nomi tarixiy gruzin yozuvlari — asomtavruli va nusxuri. Gerbning pastki qismiga Mtkvari.

Tabiiy-geografik xususiyatlari

Sharshara Tbilisi botanika bogʻida

Geografik oʻrni

Tbilisi Tbilisi botigʻida, qariyb 30 km davomida tor tasma boʻlib, Kura daryosi vodiysi hamda uch tomondan tutash togʻ yonbagʻirlari boʻylab choʻzilgan. Dengiz sathidan balandligi — 380-770 metr. Tbilisi atrofida seysmikligi6, 7 va 8 ball boʻlgan hududlar ajratilgan. Tbilisi sharqdan, janubdan va qisman gʻarbdan Gardabani tumani, shimoldan va gʻarbning qolgan qismidan esa Msxeta tumani bilan chegaradosh.

Iqlim

Карта Грузии, показывающая климатические зоны по классификации Кёппена-Гейгера. Территория Тбилиси обведена жирной чёрной линией. Внизу расположена легенда.
Tbilisi va uning atrofining Kyoppen–Geyger boʻyicha iqlim tasnifi (1991—2020). Shahar hududining barchasi nam subtropik iqlimga (Cfa) mansub.

Iqlimi nam subtropik boʻlib, yozi uzoq va issiq, bahori qisqa va iliq, qishi yumshoq, ammo nisbatan quruq.

  • Oʻrtacha yillik harorat: +13,3 °C.
  • Oʻrtacha yillik shamol tezligi: 1,5 m/s.
  • Oʻrtacha yillik havo namligi: 67 %.
  • Haroratning ekstremal koʻrsatkichlari: eng pasti — −24,4 °C (21-yanvar 1883-yil); eng yuqorisi — +42,0 °C (17-iyul 1882-yil).
Tbilisi iqlimi
Koʻrsatkich \\ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 19,5 22,4 28,7 34,4 35,1 40,2 42,0 40,6 37,9 33,3 27,2 22,8 42,0
Oʻrtacha maksimal t, °C 6,6 7,7 12,6 18,9 23,1 28,1 31,2 30,9 26,4 19,8 12,8 8,4 18,9
Oʻrtacha harorat, °C 2,3 3,1 7,2 12,7 17,2 21,7 24,9 24,7 20,2 14,2 7,9 3,7 13,3
Oʻrtacha minimal t, °C −0,8 0,0 3,2 8,4 12,4 16,5 19,8 19,5 15,4 10,4 4,9 1,3 9,3
Mutlaq minimal t, °C −24,4 −14,8 −12,8 −3,8 1,0 6,3 9,3 8,9 0,8 −6,4 −7,1 −20,5 −24,4
Yogʻin miqdori (meʼyor), mm 18,9 25,8 30,3 50,5 77,6 76 44,9 47,5 35,6 37,5 29,9 21 495,5

Hayvonot dunyosi

Hayvonot dunyosi shahar atrofida juda xilma-xil; bu yerda tulkilar, chiyaboʻrilar, boʻrilar, ayiqlar uchraydi. Sudralib yuruvchilar va qushlar. Mintaqada tabiiy majmualarni muhofaza qilish va biologik xilma-xillikni saqlash maqsadida Tbilisi milliy bogʻi tashkil etilgan.

Tarix

Tiflis, 1852-yil. Ruscha badiiy varaqa V. Timm
1890-yildagi Tbilisi

Asos solinishi haqidagi afsona

Eng mashhur afsonaga koʻra, Iberiya podshosi Vaxtang Gorgasali ov vaqtida issiq oltingugurtli buloqlarni topgan: uning ov qushi qirgʻovulni quvlab, oʻljasi bilan birga issiq suvga qulab tushgan. Buloqlar va hududning qulay joylashuvidan taʼsirlangan podsho shu yerda shahar barpo etishga qaror qilgan. «Tbilisi» nomi ham gruzin tilidagi tbili — «iliq» soʻzidan kelib chiqqani ushbu afsona bilan bogʻlanadi.

Oltingugurtli hammomlar joylashgan Abanotubani tumani tarixiy Tbilisining eng qadimgi qismlaridan biri hisoblanadi va odatda shahar asos solinishi haqidagi rivoyat bilan bogʻlanadi.

Qisqacha tarix

Hozirgi Tbilisi hududida odamlar shahar asos solingan deb hisoblanadigan sanadan ancha oldin yashagan: shaharning tarixiy qismidagi arxeologik topilmalar eneolit va ilk bronza davridan antik davrgacha boʻlgan davrga mansub. Maʼlumotnoma adabiyotlarida Tbilisining shahar sifatida vujudga kelishi odatda V asrning ikkinchi yarmiga bogʻlanadi: Encyclopædia Britannica 458-yilni koʻrsatadi va ayrim manbalarda 455-yil qayd etilishini taʼkidlaydi; shaharning barpo etilishi sharqiy gruzin podsholigi poytaxtining Msxetadan koʻchirilishi hamda Tbilisining Gʻarbiy va Sharqiy Zakavkazye oʻrtasidagi yoʻldagi qulay oʻrni bilan bogʻliq.

Ilk oʻrta asrlarda shahar mintaqadagi yirik davlatlar raqobati maydonida boʻlgan. VI asrda Tbilisi forslar taʼsiriga tushgan, VII asrda esa Vizantiya, Sosoniylar Eroni va arablar oʻrtasidagi kurash hududiga aylangan. VII asr oʻrtalaridagi arab istilosidan soʻng Tbilisida Tbilisi amirligi tashkil topgan va u 1122-yilgacha mavjud boʻlgan. Oʻsha yili shahar Bunyodkor David IV tomonidan egallanib, yana gruzin davlatining poytaxtiga aylangan.

XIII—XV asrlarda Tbilisi bir necha bor bosqin va vayronagarchiliklarni boshdan kechirgan. 1234-yilda shahar moʻgʻullar hukmronligiga oʻtgan, 1386-yilda esa Temur qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan. XVI—XVIII asrlarda Tbilisi, butun Sharqiy Gruziya singari, Usmonli imperiyasi va Safaviylar Eroni oʻrtasidagi raqobat maydonida boʻlgan; 1540—1541-yillarda shoh Tahmasp I qoʻshinlari shahar va uning atrofini bosib olib, talon-toroj qilgan. 1795-yilda Ogʻa Muhammadxon Qojarning yurishi paytida Tbilisi vayron qilinib, yoqib yuborilgan.

1801-yilda Sharqiy Gruziya podsholigi Rossiya imperiyasi tarkibiga qoʻshib olingach, Tbilisi Rossiya hokimiyatining Kavkazdagi maʼmuriy markaziga aylangan. XIX asrda aloqa yoʻllari rivojlanishi bilan uning ahamiyati oshgan: shahar Shimoliy Kavkaz bilan Harbiy Gruziya yoʻli orqali, 1872-yilda temiryoʻl orqali Poti, 1883-yilda esa Boku bilan bogʻlangan. Bu davrda Tbilisi Kavkazning asosiy maʼmuriy, savdo va madaniyat markazlaridan biriga aylangan; YUNESKO Tbilisining tarixiy hududiga oid tavsifida XIX asrdan boshlab Kavkaz markazi sifatidagi ahamiyatini taʼkidlaydi.

1918—1921-yillarda Tbilisi Gruziya Demokratik Respublikasining poytaxti boʻlgan. 1921-yilda sovet hokimiyati oʻrnatilgach, shahar sovet Gruziyasining poytaxtiga aylangan; 1922—1936-yillarda u, shuningdek, Zakavkazye SFSRning markazi, bu respublika tugatilgach esa Gruziya SSRning poytaxti boʻlgan. 1991-yilda Gruziya mustaqilligi tiklangach ham Tbilisi mamlakat poytaxti maqomini saqlab qolgan.

Maʼmuriy boʻlinishi

Tbilisining 33 ta maʼmuriy mikrorayoni (ubani) xaritasi, 2014-yilda tasdiqlangan.
Zamonaviy osmonoʻpar binolar yonidagi eski inshootlar

Hozirgi Tbilisi 10 ta tumanga boʻlingan (gruzincha რაიონი). Boshqaruvni qulaylashtirish va munitsipal xizmatlardan foydalanish imkoniyatini oshirish maqsadida tumanlar oʻz navbatida 33 ta maʼmuriy mikrorayon yoki ubanga boʻlingan (gruzincha უბანი).

Quyidagi jadvalda shaharning maʼmuriy boʻlinishi koʻrsatilgan. Unda rasmiy maʼmuriy mikrorayonlar (ubanlar) tarkibidagi tarixiy hududlar, turarjoy massivlari, shaharchalar va qishloqlar sanalgan. Kursivda shahar tipidagi posyolkalar va qishloqlar ajratib koʻrsatilgan.

Maʼmuriy tuman Rasmiy mikrorayonlar (ubanlar) va ularning raqamlari Tarkibidagi shaharchalar, qishloqlar, turarjoy massivlari va tarixiy qismlar
Mtatsminda tumani Mtatsminda, Sololaki (I-1) Mtatsminda, Sololaki, Garetubani
Vere (I-2) Vera
Kiketi, Kojori (I-3) Kojori, Kiketi
Tsavkisi, Shindisi, Tabaxmela (I-4) Tsavkisi, Shindisi, Tabaxmela, Okrokana
Vake tumani Vake, Bagebi (II-5) Vake, Bagebi
Vaja-Pshavela mavzelari (II-6) Vaja-Pshavela mavzelari
Nutsubidze mikrorayonlari (II-7) Nutsubidze platosi
Tskneti (II-8) Tsxneti, Betaniya, Agaraki, Axaldaba, Txinvala, Kveseti
Saburtalo tumani Digomi, Vashlijvari (III-9) Didi-Digomi, Vashlijvari, Patara Digomi, Lisi, Digomi qishlogʻi, Didgori, Zurgovana, Telovani, Koshigora
Vedsisi, Kazbegi, Gotua, Saburtalo (III-10) Saburtalo (sharqiy yarmi), Vedsisi, Dzveli Vedsisi
Kostava, Baxtrioni, Dolidze, Xiliani (III-11) Saburtalo (gʻarbiy yarmi), Delisi
Krtsanisi tumani Kala, Ortachala (IV-12) Kala, Abanotubani, Ortachala, Krtsanisi[inglizcha], Xarpuxi
Ponichala (IV-13) Ponichala
Isani tumani Zemo-Avlabari, Metromsheni (V-14) Avlabari (yuqori qismi), Metromsheni, Elia
Navtlugi (V-15) Navtlugi, Isani[inglizcha]
Vazisubani, 8-legion (V-16) Vazisubani, Sakkizinchi legion
Samgori tumani Varketili[gruzincha] (VI-17) Varketili
Uchinchi massiv (VI-18) Uchinchi massiv
Orxevi, Aeroport (VI-19) Orxevi, Aeroport posyolkasi, Tetrixevi, Tetrixev GES
Lilo (VI-20) Lilo, Didi-Lilo, Patara Lilo, Nasaguri
Kvemo-Samgori (VI-21) Samgori[inglizcha], Alekseyevka, Afrika, Dampalo, ZEMK, Varketili xoʻjaligi, Tsinubani
Chugureti tumani Zemo-Chugureti (VII-22) Chugureti (yuqori qismi), Arsenali, Svanetisubani
Kvemo-Chugureti (VII-23) Chugureti (quyi qismi, shu jumladan Plexanovi), Kukiya, Ivertubani
Didube tumani Didube (VIII-24) Didube
Digomi massivi (VIII-25) Digomi
Nadzaladevi tumani Eski Nadzaladevi, Lotkini (IX-26) Nadzaladevi (eski qismi), Lotkini
Nadzaladevi (IX-27) Nadzaladevi (yangi qismi)
Sanzona (IX-28) Sanzona
Temka (IX-29) Zgvisubani («Temka» turarjoy massivi), Avshniani, Grmagele
Gldani tumani Avchala, Gldani jarligi (X-30) Avchala, Konyaki posyolkasi, Zages, Gldani qishlogʻi
Gldanining juft raqamli mikrorayonlari (X-31) Gldani massivi (juft raqamli mikrorayonlar)
Gldanining toq raqamli mikrorayonlari (X-32) Gldani massivi (toq raqamli mikrorayonlar), Gldanula
Muxiani (X-33) Muxiani

Ilgari mustaqil maʼmuriy birliklar boʻlgan:

2008-yildan boshlab Tbilisi munitsipaliteti tarkibiga quyidagilar kiradi: 4 ta shahar tipidagi posyolka, ularning jami aholisi 16 015 kishi (2014-yilgi aholini roʻyxatga olish) — Didi-Lilo (2417 nafar aholi, 2014-yilgi roʻyxat), Zagesi (5200 nafar aholi, 2014-yilgi roʻyxat), Kojori (1232 nafar aholi, 2014-yilgi roʻyxat), Tsxneti (7166 nafar aholi, 2014-yilgi roʻyxat) — va 22 ta qishloq aholi punkti, ularning jami aholisi 30 420 kishi (2014-yilgi roʻyxat). Joriy statistikada shahar tipidagi posyolkalar va qishloq aholi punktlari Tbilisi shahri tarkibida hisobga olinadi, aholini roʻyxatga olishda esa ular alohida ajratiladi.

Aholisi

Aholi soni

Tbilisi shahri aholi sonining oʻzgarishi

182518331840185618671870188518971923192619371939195919701979
29 85919 17023 04538 37560 93770 59189 551159 590233 958294 044451 679519 220694 664889 0201 066 022
19892002XI.2014I.2016I.2017I.2018I.2019I.2020I.2021
1 259 6921 073 3451 062 2821 082 4001 083 8001 128 3751 140 7001 154 3141 172 010

Aholi punkti sifatida Tbilisi aholisi 2014-yilgi roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra 1 062 282 kishi; 2002-yilgi roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra — 1 073 345 kishi.

Gruziyaning maʼmuriy-hududiy birligi (munitsipaliteti) sifatida Tbilisi aholisining soni 1-yanvar 2021-yil holatiga koʻra (2014-yilgi roʻyxatga olish natijalari hisobga olinganda) 1 202 731 kishi, 2014-yilgi roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra — 1 108 717 kishi; 1-yanvar 2014-yil holatidagi baholashga koʻra — 1 175 200 kishi; 2002-yilgi roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra — 1 081 679 kishi.

Tbilisi mintaqasi (shahar kengashi/munitsipaliteti) aholi sonining oʻzgarishi:

195919701979
703 016891 9281 069 358
19892002200520062008201020112012I.2014XI.2014201620172018201920202021
1 263 4891 081 6791 079 7001 103 3001 136 6001 152 5001 162 4001 172 7001 175 2001 108 7171 131 9621 145 4741 158 6771 171 0791 184 8181 202 731

Milliy tarkib

Bogʻ Tiflis atrofida, 1861-yil. Rus badiiy varaqasi, V. Timm

Tbilisining etnik tarkibi tarix davomida shaharning siyosiy mavqeyi, migratsiya, urbanizatsiya va maʼmuriy chegaralarning oʻzgarishi taʼsirida almashgan. Oʻrta asrlarda shahar Janubiy Kavkazning koʻp millatli markazlaridan biri boʻlgan; turli davrlarda bu yerda gruzinlar, armanlar, musulmon aholi, yahudiylar va boshqa guruhlar yashagan.

XIX asrda Tiflis Rossiya imperiyasi tarkibidagi Kavkazning maʼmuriy va savdo markaziga aylangan. Bu davrda shaharda arman, gruzin va rus jamoalari ayniqsa muhim rol oʻynagan. Tarixchi Ronald Grigor Syunining fikricha, XIX asrda Tiflis arman jamoasi mintaqadagi eng nufuzli shahar jamoalaridan biri boʻlib, savdo, sanoat va shahar oʻzini oʻzi boshqaruvida salmoqli oʻrin tutgan. 1897-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shahardagi eng yirik aholi guruhlari armanlar, ruslar va gruzinlar boʻlgan.

Sovet davrida Tbilisidagi gruzin aholining ulushi asta-sekin oshgan. Aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, gruzinlar shahar aholisining 38,1 % ini 1926-yilda, 48,4 % ini 1959-yilda, 66,1 % ini 1989-yilda va 84,2 % ini 2002-yilda tashkil etgan. Shu davrda shahardagi armanlar va ruslarning ulushi kamaygan: armanlar 34,1 % ni 1926-yilda, 21,5 % ni 1959-yilda va 7,6 % ni 2002-yilda; ruslar esa 15,6 %, 18,1 % va 3,0 % ni tashkil etgan.

2014-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Tbilisi munitsipalitetida 1 108 717 kishi yashagan. Gruzinlar aholining 89,9 % ini, armanlar 4,8 %, ozarbayjonlar 1,4 %, ruslar 1,2 %, yazidiylar 1 %, osetinlar esa 0,6 %.

% ini tashkil etgan. Aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra etnik tarkibning umumiy oʻzgarishi quyidagi jadvalda keltirilgan.

1897, 1926, 1939, 1959, 1970, 1989, 2002 va 2014-yilgi roʻyxatga olishlar boʻyicha etnik tarkib
1897 %1926%1939%1959%1970%1989%2002%2014 %
Jami 159 590 100,00294044100,00 %519220100,00 %694664100,00 %891928100,00 %1246936100,00 %1081679100,00 %1108717100,00 %
Gruzinlar 42 200 26,44 %11220638,16 %22839443,99 %33624748,40 %51424857,66 %82441266,12 %91071284,19 %99680489,91 %
Armanlar 47 133 29,53 %10014834,06 %13733126,45 %14925821,49 %15020816,84 %15013812,04 %825867,63 %534094,82 %
Ozarbayjonlar 5 557 3,48 %58361,98 %58741,13 %95601,38 %108151,21 %179861,44 %109421,01 %151871,37 %
Ruslar 44 823 28,09 %4593715,62 %9333717,98 %12567418,09 %12434213,94 %12486710,01 %325803,01 %133501,20 %
Yazidiylar (kurdlar) 220 0,14 %20440,70 %45110,87 %129351,86 %184092,06 %303042,43 %171161,58 %111941,01 %
Kurdlar4580,16 %
Osetinlar 865 0,54 %28900,98 %93281,80 %155652,24 %217972,44 %331572,66 %102680,95 %43130,39 %
Ukrainlar 2 681 1,68 %18450,63 %74151,43 %109271,57 %106001,19 %160741,29 %33280,31 %32390,29 %
Yunonlar 1 238 0,78 %14020,48 %32070,62 %70541,02 %106981,20 %217221,74 %37920,35 %18610,17 %
Yahudiylar 2 935 1,84 %57061,94 %139152,68 %87361,26 %195652,19 %10610,10 %
Gruziya yahudiylari 31601,01 %
Assuriyaliklar 18610,63 %29860,58 %25590,37 %27860,31 %9720,09 %
Boshqalar 3 938 2,47 %105513,59 %129222,49 %161492,32 %84600,95 %282762,27 %103550,96 %73270,66 %

Rasmiy til — gruzin tili.

Din

Etno-konfessional tarkib jihatidan shahar aholisi turlicha boʻlsa-da, aholining mutlaq koʻpchiligi pravoslavlik (asosan Gruziya pravoslav cherkovi tarafdorlari). Sinagogalar, cherkovlar va masjidlar Abanotubani hududi hamda Meydan, qadimiy Metexi.

ibodatxonasidan bir necha yuz metr masofada joylashgan. 2002-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, poytaxtdagi dindorlarning taxminan 91,4% i Gruziya pravoslav cherkoviga mansub, qolganlari — Arman apostol cherkovi (4,8 %), , musulmonlar (1,1%), shuningdek, oz miqdordagi katoliklar (0,3 %), , yahudiylar (0,2%) va yazidiylar.

Hokimiyat organlari

Shahar hokimiyati

Bu yerda Tbilisi xalq kengashi (Sakrebulo) va Tbilisi hukumati faoliyat yuritadi, unga shahar meri hisobdor.

Gruziya hokimiyati

Tbilisida mamlakatning barcha ijro etuvchi va sud hokimiyati organlari (Konstitutsiyaviy suddan tashqari) joylashgan.

Tarixiy Avlabari tumanidagi M. Abdushelishvili koʻchasida prezident saroyi — Gruziya prezidentining sobiq rasmiy qarorgohi va ish joyi. U 2004—2009-yillarda Mixail Saakashvili tashabbusi bilan qurilgan.

Iqtisodiyot

Shahar koʻchalarida kulolchilik buyumlarini sotish

Tbilisi Gruziyaning eng yirik iqtisodiy markazidir. Gruziya milliy statistika xizmati maʼlumotlariga koʻra, 2024-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotining 53,1 % i Tbilisi hissasiga toʻgʻri kelgan; oʻsha yili Tbilisining joriy narxlardagi hududiy YIMi 42 982,6 mln lari boʻlgan.

2024-yilda Tbilisi qoʻshilgan qiymatining eng katta ulushi ulgurji va chakana savdoga, shu jumladan avtomobil va mototsikllarni taʼmirlashga (23,7 %), koʻchmas mulk operatsiyalariga (10,9 %) va qurilishga (10,4 %) toʻgʻri kelgan. Shahar iqtisodiyotida savdo, xizmatlar, koʻchmas mulk, qurilish, transport infratuzilmasi va turizm muhim oʻrin tutadi.

Tbilisi, shuningdek, mamlakatning asosiy sayyohlik markazlaridan biridir. Kirish turizmi statistikasi boʻyicha, 2025-yilda Gruziya hududlariga xalqaro tashriflarning 36,2 % i Tbilisiga toʻgʻri kelgan; mutlaq sonda bunday tashriflarning aksariyati Tbilisi va Ajariya ARga amalga oshirilgan — mos ravishda 3,8 mln va 2,7 mln.

Transport

Tbilisi Gruziyaning asosiy transport tugunidir. Shahar jamoat transportining asosini metro, avtobuslar, mikroavtobuslar va ayrim osma arqon yoʻllari tashkil etadi. Metro va avtobus tarmogʻiga Tbilisi Transport Company kompaniyasi xizmat koʻrsatadi. U toʻliq Tbilisi meriyasiga tegishli boʻlib, tarixi 1966-yilda metroning birinchi qismi ochilishidan boshlanadi; 2009-yilda kompaniya munitsipal avtobuslarni, 2012-yilda esa shahar arqon yoʻllari infratuzilmasining bir qismini boshqaruviga olgan.

Tbilisi metropoliteni 1966-yilda ochilgan va shaharning asosiy transport turlaridan biridir. Development Asia loyihasi maʼlumotlariga koʻra, loyiha Osiyo taraqqiyot banki bilan bogʻliq boʻlib, metro tizimi ikki yoʻnalish, 23 ta bekatdan iborat va umumiy uzunligi 27,3 km.

Shahar jamoat transportida yoʻlkira toʻlash uchun transport va bank kartalaridan foydalaniladi. Standart tarif munitsipal transportda 90 daqiqa davomida cheklanmagan miqdorda yoʻl yurish imkonini beradi; u metro, avtobus va Bagebi — Universitet arqon yoʻlida amal qiladi. Rike — Narikala va Vake — Toshbaqa koʻli arqon yoʻllari uchun alohida tariflar belgilangan. Metromoney kartasi metro, avtobuslar, Rike — Narikala arqon yoʻlida yoʻl haqi toʻlashda ishlatiladi, shuningdek Tbilisi mikroavtobuslarida ham qoʻllanishi mumkin.

Shaharda transport hamda turizm va dam olish uchun xizmat qiladigan bir nechta arqon yoʻli mavjud. Ular orasida Rike bogʻidan Narikala qalʼasiga, Vake bogʻidan Toshbaqa koʻliga, Bagebi — Universitet yoʻnalishlari hamda Rustaveli shohkoʻchasi bilan Mtatsminda bogʻi orasidagi tiklangan arqon yoʻli bor. Soʻnggi yoʻnalish rekonstruksiyadan keyin 2024-yil oktabrda ochilgan; Gruziya hukumati xabariga koʻra, bu yoʻnalish Rustaveli shohkoʻchasini Mtatsminda bogʻi bilan bogʻlaydi va sakkiz oʻrinli 21 ta gondola xizmat koʻrsatadi. Sovet davrida Tbilisida arqon yoʻllari tarmogʻi rivojlangan boʻlsa-da, ularning aksariyati 90-yillarda yopilgan yoki tashlab qoʻyilgan. Tbilisi funikulyori 1905-yilda ochilgan boʻlib, Chonkadze koʻchasini Mtatsminda tumani va togʻ choʻqqisidagi bogʻ bilan bogʻlaydi; u shaharning tarixiy transport diqqatga sazovor joylaridan biridir.

Tbilisi mamlakatning muhim temiryoʻl tugunidir. Shaharning asosiy yoʻlovchi bekati — Tbilisi-Yoʻlovchi; bu yerdan Gruziya temiryoʻlining mamlakat ichidagi hamda xalqaro yoʻlovchi qatnovlari, shu jumladan Batumi, Boku va Yerevan.

yoʻnalishlari amalga oshiriladi. Shaharning asosiy aeroporti — Shota Rustaveli nomidagi Tbilisi xalqaro aeroporti (IATA: TBS, ICAO: UGTB), shaharning janubi-sharqida joylashgan. Gruziya birlashgan aeroportlari maʼlumotlariga koʻra, u mamlakatdagi eng yirik aeroport boʻlib, 2024-yilda 4,75 milliondan ortiq yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan. Aeroport saytida shahar bilan taksi, avtobus va poyezd orqali bogʻlanish variantlari koʻrsatilgan.

Taʼlim

Tbilisi Gruziyaning asosiy ilmiy va taʼlim markazi boʻlib, mamlakat universitetlari va ilmiy tashkilotlarining aksariyati shu yerda jamlangan. Eng yirik gumanitar universitet — Tbilisi davlat universiteti, 8-fevral 1918-yilda tashkil etilgan. Eng yirik texnika universiteti — Gruziya texnika universiteti, 16-yanvar 1922-yilda tashkil etilgan. Tbilisida joylashgan Gruziyaning asosiy ilmiy jamiyati — Gruziya milliy fanlar akademiyasi, 10-fevral 1941-yilda tashkil etilgan. Eng yirik xususiy universitet — 2004-yilda tashkil etilgan Gruziya universiteti.

2007-yilda hukumat farmoyishiga muvofiq akademiya muassasalari universitetlarga oʻtkazilgan.

Yuqorida sanalgan muassasalardan tashqari, Tbilisida boshqa davlat taʼlim muassasalari ham faoliyat yuritadi:

Madaniyat

Eski shahar va Narikala qalʼasi
Eski shahardagi koʻcha

Tbilisi Gruziyaning asosiy madaniyat markazlaridan biridir. Shaharning tarixiy qismi oʻrta asrlarga xos reja, turli dinlarga mansub ibodatxonalar, XIX—XX asrlarga oid turarjoy mavzelari hamda keyingi davr qurilishi birlashgan koʻp qatlamli shahar muhitini tashkil etadi. YUNESKOning Butunjahon merosining dastlabki roʻyxatiga kiritilgan Tbilisi tarixiy tumani tavsifida uning xilma-xil shahar tuzilmasi, tabiiy landshaft bilan uygʻunligi va kosmopolit xususiyati taʼkidlanadi.

Shaharning madaniy hayoti teatrlar, muzeylar, konsert zallari, badiiy galereyalar va sanʼat taʼlimi muassasalari atrofida jamlangan. Tbilisida Vano Sarajishvili nomidagi Tbilisi davlat konservatoriyasi, Shota Rustaveli nomidagi teatr va kino universiteti, Tbilisi davlat badiiy akademiyasi, shuningdek, mamlakatning eng yirik teatr va muzey muassasalari joylashgan.

Teatrlar va konsert maydonlari

Tbilisining eng muhim teatr va musiqa sahnalari orasida Zaxariya Paliashvili nomidagi Tbilisi opera va balet teatri, Shota Rustaveli nomidagi teatr, Kote Marjanishvili nomidagi teatr, A. S. Griboyedov nomidagi rus drama teatri va Rezo Gabriadze qoʻgʻirchoq teatri.

bor. Tbilisi opera va balet teatri tarixi XIX asrdan boshlanadi va mamlakatning asosiy opera teatridir. Rustaveli shohkoʻchasida joylashgan Shota Rustaveli nomidagi teatr Gruziyaning eng qadimgi drama teatrlaridan biri boʻlib, uning hozirgi nomi 1921-yil bilan bogʻliq. Kote Marjanishvili nomidagi teatr 1928-yilda tashkil etilgan va 1930-yildan buyon Tbilisida faoliyat yuritadi. Rezo Gabriadze qoʻgʻirchoq teatri 1981-yilda tashkil etilgan va shaharning tarixiy qismida, Shavteli koʻchasida joylashgan.

Muzeylar

Tbilisida Gruziya milliy muzeyining asosiy muassasalari joylashgan. U 2004-yilda mamlakatning eng yirik muzeylar birlashmasi sifatida tashkil etilgan. Uning tarkibiga muzeylar, Milliy galereya, uy-muzeylar va ilmiy-tadqiqot markazlari kiradi. Shaharning eng mashhur muzey muassasalari qatorida Simon Janashia nomidagi Gruziya muzeyi, Gruziya davlat sanʼat muzeyi, Gruziya milliy galereyasi, Ochiq osmon ostidagi etnografiya muzeyi va Tbilisi tarixi muzeyi bor. Ikkinchisi sobiq karvonsaroyida joylashgan..

Madaniy tadbirlar

Shaharda teatr, musiqa, muzey va fanlararo tadbirlar oʻtkaziladi. 1997-yilda Tbilisida ilk yoshlar Xalqaro Delfiy oʻyinlari boʻlib oʻtgan, ular yoshlarning birinchi Butunjahon Delfiyadasi deb ham atalgan.

Meʼmorchilik, inshootlar va diqqatga sazovor joylar

Manzara: Muqaddas Uchlik kafedral sobori
Agmashenebeli shohkoʻchasi
Baratashvili koʻchasi
Temiryoʻlchilar madaniyat saroyi

Tbilisida xalqaro aeroport joylashgan. Shaharning eng mashhur sayyohlik maskanlari:

Gruziyada «Suxishvili–Ramishvili» nomli gruzin xoreografik ansambllarining eng mashhurlaridan biri mavjud.

Turizm

Tbilisida koʻplab meʼmoriy yodgorliklar, asosan XVII—XIX asrlarga oid inshootlar mavjud. Asosiy sayyohlik hududlari — markazdagi Abanotubani, Avlabar, Eski shahar va Rustaveli shohkoʻchasi.

. Meʼmorchilik sohasida ayniqsa Muqaddas Uchlik sobori, Narikala qalʼasi, Kura daryosi sohilidagi Metexi ibodatxonasi diqqatga sazovor. VI asrda Tbilisining eng qadimgi sobori — Anchisxati qurilgan, XVI asrda esa Jvarismama cherkovi barpo etilgan. Yana bir sobor — Zemo Betlemi (Rojdestvo) — tarixiy markazdagi boshqa bir qancha binolar singari XVIII asrda qurilgan.

Quyosh botishida Tbilisining tarixiy markazi panoramasi

2012-yildan beri Tbilisida «Tbilisi Loves You» loyihasi — butun poytaxtni qamrab olishi rejalashtirilgan munitsipal simsiz tarmoq amalga oshirilmoqda. Hozirda u shaharning barcha markaziy tumanlarida ishlaydi.

Bogʻlar va xiyobonlar

Tbilisi ancha yashil shahar — unda, hatto eski qismida ham, koʻplab bogʻlar, xiyobonlar va sayilgohlar bor. Eng qadimgisi Aleksandr bogʻi (hozir — 9-aprel bogʻi), eng kattasi esa Vake bogʻi.

Hamkor shaharlar

Qardosh shaharlar

Shaharlar doʻstligini eslatuvchi yoʻl koʻrsatkichi (Saarbryukken, Germaniya)

Tbilisining qardosh shaharlari:

Adabiyot

Havolalar