
Kontinent (lotincha continens — qamrab oluvchi, uzluksiz) — Yer poʻstining yirik massivi, uning katta qismi suvbilan qoplanmagan, chekkalari esa okean sathidan pastda joylashgan.
«Kontinent» tushunchasiga teng yoki yaqin maʼnoli atama — «materik».
Geologik maʼnoda kontinent kontinental turdagi Yer poʻstining yirik blokiga mos keladi va quruqlikdan tashqari unga tutash materik chekkasi, shelf va unda joylashgan orollarni ham oʻz ichiga oladi. Kontinentlarning shakli oʻzgaradi geologik vaqt davomida. Ilgari Yerda mavjud boʻlgan materiklar paleokontinentlar deb ataladi.
Terminologiya
Materik — dengizlar va okeanlar bilan oʻralgan keng quruqlik hududi. Materik — geologik tushuncha. Quruqlikdagi materiklar oʻrtasidagi chegara boʻyinlar: Panama — Shimoliy va Janubiy Amerika oʻrtasida, shuningdek, Suveys — Afrika va Yevrosiyo oʻrtasida oʻtadi.
Oltita materik mavjud:
Geologiyada materik tarkibiga koʻpincha uning suv ostidagi chekka hududi, shu jumladan, undagi orollar ham kiritiladi. Tektonik nuqtayi nazardan materiklar — litosferaning kontinental tuzilishga ega Yer poʻsti qismlari.
Shunga oʻxshash tarixiy-madaniy «dunyo qismlari» tushunchasi ham mavjud. Yevrosiyo materigida ikki dunyo qismi — Yevropa va Osiyo joylashgan, Amerika dunyo qismi ikkita materikni — Janubiy va Shimoliy Amerikani qamrab oladi.
Oltita dunyo qismiga quyidagilar kiradi:
- Osiyo;
- Afrika;
- Amerika;
- Yevropa;
- Avstraliya va Okeaniya;
- Antarktika (Antarktida qirgʻoqboʻyi dengizlari va orollari bilan birga).
Baʼzan Okeaniya va Arktika alohida dunyo qismlari sifatida ajratiladi.
Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi chegara shimoldan janubga Ural togʻlari boʻylab, keyin Emba (yoki Ural) daryosi boʻylab Kaspiy dengizigacha, Kavkazdan shimolda esa Kuma va Manich (yoki Katta Kavkazning suvayirgʻichi) boʻylab Azov dengizigacha, soʻng Qora, Marmar va Oʻrta yer dengizlari boʻylab oʻtadi. Yuqorida bayon qilingan chegara bahssiz emas — bu dunyoda qabul qilingan bir nechta variantdan bittasidir.
Hozirgi kontinentlar
Yevrosiyo

Yevrosiyo — Yerdagi eng katta materik va toʻrtta okean bilan yuviladigan yagona materik: janubda — Hind okeani, shimolda — Shimoliy Muz okeani, gʻarbda — Atlantika okeani, sharqda esa — Tinch okeani. Kontinent Shimoliy yarimsharda 9° gʻ. u. va 169° gʻ. u. oraligʻida joylashgan, Yevrosiyo orollarining bir qismi esa Janubiy yarimsharda joylashgan. Yevrosiyoning quruqlikdagi katta qismi Sharqiy yarimsharda joylashgan boʻlsa-da, materikning eng gʻarbiy va sharqiy chekkalari Gʻarbiy yarimsharda joylashgan. Yevrosiyo gʻarbdan sharqqa 16 ming km, shimoldan janubga 8 ming km choʻzilgan, maydoni 53,6 mln km². Bu sayyoradagi barcha quruqlik maydonining uchdan biridan koʻprogʻidir. Yevrosiyo orollarining maydoni 2,75 mln km² ga yaqin.
Tarkibida ikki dunyo qismi: Osiyo va Yevropa mavjud (ikkinchisi subkontinent sifatida Hindiston bilan bir qatorda koʻrib chiqiladi). Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi chegara koʻpincha Ural togʻlarining sharqiy yonbagʻirlari, Ural daryosi, Emba daryosi, Kaspiy dengizining shimoli-gʻarbiy sohili, Kuma, Kuma-Manich botigʻi, Manich daryosi, Qora dengizning sharqiy sohili, Qora dengizning janubiy sohili, Bosfor boʻgʻozi, Marmar dengizi, Dardanell boʻgʻozi, Egey va Oʻrta yer dengizlari boʻylab oʻtkaziladi. Bu boʻlinish tarixan shakllangan. Tabiiy jihatdan Yevropa va Osiyo oʻrtasida keskin chegara mavjud emas. Kontinentni uzluksiz quruqlik birlashtirib turadi.
Quruqlikdagi Afrika bilan chegara Suveys boʻyni orqali oʻtadi.
Shimoliy Amerika

Shimoliy Amerika — Yer sayyorasidagi Gʻarbiy yarimsharning shimolida joylashgan kontinentlardan biri. Shimoliy Amerikani gʻarbdan Tinch okeani, jumladan, Bering dengizi, Alyaska va Kaliforniya qoʻltiqlari, sharqdan esa Atlantika okeani va unga tutash Labrador dengizi, Karib dengizi, Avliyo Lavrentiy qoʻltigʻi hamda Meksika qoʻltigʻi, shimoldan esa Shimoliy Muz okeani va unga tutash Bofort, Baffin, Grenland dengizlari hamda Gudzon qoʻltigʻi yuvib turadi. Gʻarbda kontinent Yevrosiyodan Bering boʻgʻozi orqali ajralgan. Janubda Shimoliy va Janubiy Amerika oʻrtasidagi chegara Panama boʻyni orqali oʻtadi.
Shimoliy Amerika tarkibiga koʻplab orollar ham kiradi: Grenlandiya, Kanada Arktika arxipelagi, Aleut orollari, Vankuver oroli, Aleksandr arxipelagi va boshqalar. Maydoni boʻyicha Shimoliy Amerika kontinentlar orasida 3-oʻrinda turadi. Orollari bilan birga maydoni 24,25 mln km², orollarsiz 20,36 mln km².
Janubiy Amerika

Janubiy Amerika — Amerikaning janubidagi, asosan Gʻarbiy va Janubiy yarimsharlarida joylashgan Yerkontinenti, biroq uning bir qismi Shimoliy yarimsharda ham joylashgan. Gʻarbdan Tinch okeani, sharqdan Atlantika okeani bilan yuviladi, shimolda esa Shimoliy Amerika bilan chegaradosh; ikki Amerika oʻrtasidagi chegara Panama boʻyni va Karib dengizi orqali oʻtadi.
Janubiy Amerika tarkibiga turli orollar ham kiradi, ularning aksariyati kontinent mamlakatlariga tegishli. Karib hududlari Shimoliy Amerikaga mansub. Karib dengizi bilan chegaradosh Janubiy Amerika mamlakatlari, jumladan, Kolumbiya, Venesuela, Gayana, Surinam va Fransuz Gvianasi — Karib Janubiy Amerikasi deb ataladi.
Janubiy Amerikadagi eng muhim daryo tizimlari — Amazonka, Orinoko va Parana boʻlib, ularning umumiy havzasi 7 mln km² ni tashkil etadi (Janubiy Amerika maydoni — 17.8 mln km²). Janubiy Amerika koʻllarining koʻpchiligi And togʻlarida joylashgan, ularning eng kattasi hamda dunyodagi eng balandda joylashgan kema qatnovi mumkin boʻlgan koʻl — Titikaka boʻlib, Boliviya va Peru chegarasida joylashgan. Maydoni jihatidan eng katta koʻl — Marakaybo, u Venesuelada joylashgan va sayyoradagi eng qadimiy koʻllardan biri ham hisoblanadi.
Janubiy Amerikada dunyodagi eng baland sharshara — Anxel joylashgan. Materikda eng katta suv sarfiga ega sharshara — Iguasu ham joylashgan. Janubiy Amerikaning maydoni 17,8 mln km², bu kontinentlar orasida 4-oʻrin.
Afrika

Afrika — maydoni jihatidan Yevrosiyodan keyingi ikkinchi materik boʻlib, uni shimoldan Oʻrta yer dengizi, shimoli-sharqdan Qizil dengiz, gʻarbda — Atlantika okeani, sharq va janubda esa — Hind okeani oʻrab turadi. «Afrika» nomi dunyo qismiga — Afrika materigi va unga tutash orollardan iborat hududga ham nisbatan qoʻllanadi.
Afrika kontinentidan ekvator va bir necha iqlim mintaqalari oʻtadi; u shimoliy subtropik iqlim mintaqasidan janubiy subtropik mintaqagacha choʻzilgan yagona kontinentdir. Doimiy yogʻingarchilik va sugʻorish, shuningdek, muzliklar yoki suvli gorizontlar togʻ tizimlarida yetarli boʻlmagani sababli, qirgʻoqlardan tashqarida iqlimning tabiiy tartibga solinishi deyarli kuzatilmaydi. Afrikaning orollar bilan birga maydoni taxminan 30,3 mln km², orollarsiz esa 29,2 mln km² boʻlib, quruqlik yuzasining 20,4 % ini tashkil etadi.
Avstraliya

Avstraliya — Sharqiy va Janubiy yarimsharlarda joylashgan Yerkontinenti. Materikning butun hududi Avstraliya Ittifoqidavlatining asosiy qismini tashkil qiladi. Materik dunyo qismi Avstraliya va Okeaniya tarkibiga kiradi. Avstraliyaning shimoliy va sharqiy sohillarini Tinch okeanining quyidagi dengizlari: Arafur, Marjon, Tasman, Timor yuvib turadi; gʻarbiy va janubiy qirgʻoqlarini esa Hind okeani yuvib turadi. Avstraliya yaqinida yirik Yangi Gvineya va Tasmaniyaorollari joylashgan. Avstraliyaning shimoli-sharqiy qirgʻoqlari boʻylab 2000 km dan ortiq masofaga dunyodagi eng katta marjon rifi — Buyuk Toʻsiq rifi choʻzilib yotadi. Avstraliya Yerdagi eng kichik kontinent boʻlib, uning maydoni 7,66 mln km² — bu quruqlik maydonining taxminan 5 % i.
Antarktida

Antarktida — Yerningeng janubida joylashgan kontinent. Antarktidaning markazi taxminan janubiy geografik qutbgatoʻgʻri keladi. Antarktidani Janubiy okeansuvlari yuvib turadi. Antarktida deb, shuningdek, dunyo qismi — Antarktida materigi va unga tutash orollardan iborat hudud ham ataladi.
Antarktida — eng baland materik, uning oʻrtacha balandligi — 2040 metr. Materikda, shuningdek, sayyoradagi muzliklarning qariyb 85 % i joylashgan. Antarktidada doimiy aholi yoʻq, biroq 50 dan ortiq ilmiy stansiyalar mavjud boʻlib, ular turli davlatlarga tegishli va kontinentning xususiyatlarini tadqiq qilish hamda batafsil oʻrganishga moʻljallangan.
Antarktida deyarli butunlay muz qoplami bilan qoplangan, uning oʻrtacha qalinligi 2500 metrdan oshadi. Muz ostidagi koʻllar ham koʻp (140 dan ortiq), ularning eng kattasi — 1990-yillarda rossiyalik olimlar tomonidan kashf etilgan Vostok koʻli.
Antarktidaning maydoni taxminan 14,1 mln km² (quruqlik yuzasining 10,5 % i) boʻlib, u kontinentlar orasida 5-oʻrinda turadi.
Taxminiy kontinentlar
Kenorlend
Kenorlend — taxminiy superkontinent boʻlib, geofiziklarning fikricha, neoarxeyda (taxminan 2,75 mlrd yil avval) mavjud boʻlgan. Nomi Kenoran burmalanish bosqichidan kelib chiqqan. Paleomagnit tadqiqotlar Kenorlendning past kengliklarda joylashganini koʻrsatadi.
Nuna
Nuna (Kolumbiya, Hadsonlend) — 1,8–1,5 mlrd yil avval mavjud boʻlgan taxminiy superkontinent (eng toʻliq birlashuvi taxminan 1,8 mlrd yil avval). Uning mavjudligi haqidagi taxminni J. Rodjers va M. Santosh 2002-yilda ilgari surgan. Nunaning mavjudlik davri paleoproterozoy erasiga toʻgʻri keladi va shu sababli u taxminan eng qadimiy superkontinent hisoblanadi. U ilgari mavjud boʻlgan qadimgi platformalarning plato-qismlaridan iborat boʻlib, ular avvalgi kontinentlar — Lavrentiya, Fennosarmatiya, Ukraina qalqoni, Amazoniya, Avstraliya va ehtimol Sibir, Sino-Koreya platformasi hamda Kalahari platformasi tarkibiga kirgan. Kolumbiya kontinentining mavjudligi geologik va paleomagnit maʼlumotlarga asoslanadi.
Rodiniya
Rodiniya («Rodina» — vatan yoki «rodit» — tugʻmoq soʻzlaridan) — taxminan proterozoyda (geologik eon) — yaʼni kembriygacha boʻlgan davrda mavjud boʻlgan superkontinent. Taxminan 1,1 mlrd yil avval vujudga kelib, 750 mln yil avval parchalangan. Oʻsha vaqtda Yer bitta ulkan quruqlik va bitta ulkan okeandan iborat boʻlib, okean Miroviyadeb nomlangan. Bu nom ham rus tilidan olingan. Rodiniya koʻpincha eng qadimiy maʼlum superkontinent hisoblanadi, ammo uning joylashuvi va shakli hanuz bahsli. Rodiniya parchalangach, kontinentlar yana Pangeyasuperkontinentiga birlashgan va qayta ajralib ketgan.
Lavrussiya
Lavrussiya (Yevramerika) — paleozoy davridagi superkontinent boʻlib, quyidagi platformalarning toʻqnashuvi natijasida shakllangan: Shimoliy Amerika (qadimgi Lavrentiyakontinenti) va Sharqiy Yevropa (qadimgi Baltikakontinenti). Bu toʻqnashuv Kaledon orogenezidavrida sodir boʻlgan. Uning boshqa nomlari: Kaledoniya, «Qadimgi qizil kontinent» (inglizcha Old Red Continent), «Qadimgi qizil qumtosh materigi» (Old Red Sandstone Continent). Perm davrida Pangeyabilan qoʻshilib, uning tarkibiy qismiga aylangan. Pangeya parchalangach, Lavraziyatarkibiga kirgan. paleogendavrida parchalangan.
Gondvana

Gondvana paleogeografiyada — taxminan 750–530 mln yil avval paydo boʻlgan qadimgi superkontinent boʻlib, uzoq vaqt Janubiy qutb atrofida joylashgan. U hozir janubiy yarimsharda joylashgan deyarli barcha quruqliklarni (Afrika, Janubiy Amerika, Antarktida, Avstraliya), shuningdek, Hindiston yarimoroli va Arabiston tektonik bloklarini qamrab olgan; bu bloklar keyinchalik Shimoliy yarimsharga siljib, Yevrosiyo materigining tarkibiga kirgan. Ilk paleozoyda Gondvana asta-sekin shimolga siljib, toshkoʻmir davrida (360 mln yil avval) Shimoliy Amerika-Skandinaviya materigi bilan qoʻshilib, ulkan protokontinent Pangeyani hosil qildi. Keyinchalik yura davrida (taxminan 180 mln yil avval) Pangeya yana Gondvana va shimoliy Lavraziyakontinentiga ajralgan. Ularni Tetisokeani ajratib turgan. Oradan 30 mln yil oʻtib, oʻsha yura davrida Gondvana asta-sekin yangi (hozirgi) materiklarga boʻlina boshlagan. Hozirgi barcha materiklar — Afrika, Janubiy Amerika, Avstraliya, Antarktida va Hindiston yarimoroli ( Indostan)— Gondvanadan faqat boʻr davrioxirida, yaʼni 70–80 mln yil avval ajralib chiqqan.
Pangeya

Pangeya (qadimgi yunoncha Πανγαῖα — «butun Yer») — Alfred Vegener tomonidan nom berilgan protokontinent, u paleozoy davrida vujudga kelgan. Ulkan okean Pangeyani silur davridan (paleozoy) ilk mezozoy davrigacha oʻrab turgan va Pantalassa deb atalgan (soʻz qadimgi yunoncha παν- «barcha-» va θάλασσα «dengiz» soʻzlaridan). Pangeya perm davrida shakllanib, trias oxirida (taxminan 200–210 mln yil avval) ikki kontinentga: shimolda Lavraziya va janubda Gondvanaga ajralgan. Pangeya qadimgi kontinentlardan shakllanganda ularning toʻqnashgan joylarida togʻ tizmalaripaydo boʻlgan, ulardan ayrimlari (masalan, Ural va Appalachi) hozirgacha saqlangan. Ushbu qadimgi togʻlar nisbatan yosh togʻ tizimlaridan (Alp togʻlari Yevropada, Kordilyera togʻlari Shimoliy Amerikada, And togʻlari Janubiy Amerikada yoki Himolay togʻlari Osiyoda) ancha qadimiy. Koʻp million yillik eroziya natijasida Ural va Appalachi togʻlari yemirilib, balandligi nisbatan past, silliqlangan togʻlarga aylangan.
Qozogʻistoniya
Qozogʻistoniya — oʻrta paleozoy davridagi kontinent boʻlib, Lavrussiya va Sibir platformasioʻrtasida joylashgan. U Toʻrgʻay botigʻi va Turon pasttekisligidan Gobi va Taklamakon choʻllarigacha choʻzilgan.
Lavraziya
Lavraziya — superkontinent boʻlib, Pangeyaprotokontinenti parchalangach, uning shimoliy qismi sifatida (janubiy qismi — Gondvana) kech mezozoy davrida mavjud boʻlgan. Hozir Shimoliy yarimshardagi kontinentlarni tashkil etuvchi hududlarning katta qismini — Yevrosiyo va Shimoliy Amerikani oʻz ichiga olgan; ular oʻz navbatida bir-biridan 135 dan 200 mln yil avval ajralgan.
Pangeya Ultima
100–200 mln yildan keyin kontinentlar yana superkontinentga birlashishi ehtimoli bor. Bunday birlashuvning bir nechta taxminiy ssenariysi mavjud, ular Pangeya Ultima, Novopangeya va Amaziya deb ataladi.
Zelandiya

Hozirgi vaqtda deyarli butunlay suv ostida qolgan taxminiy kontinent. U Avstraliyadan60–85 mln yil avval va Antarktidadan130 va 85 mln yil avvalgi davr oraligʻida ajralgan. Taxminan 23 mln yil avval butunlay suv ostida qolgan boʻlishi mumkin.
«Yettinchi kontinent»
Baʼzan «Yerning yettinchi kontinenti» deb sheʼriy tarzda Oyataladi. U Antarktidadan keyin inson ilk bor qadam qoʻygan yirik qattiq yuzali jism boʻlib, Antarktidadan keyin insoniyat oʻzlashtiradigan navbatdagi hudud boʻlishi mumkin.
Oy Yer bilan gravitatsion bogʻlangan tizimni tashkil etadi; Oyning sirt maydoni taxminan 37,9 mln km² (Afrika va Yevrosiyo maydonlari oraligʻida).
Havolalar
- Materiklar siljishining rekonstruksiyasi (inglizcha)