Reyn daryosi haqida

Reyn
nem. Rhein, frans. Rhin, niderl. Rijn
Вид на скалу Лорелея, образующую самое узкое и опасное место в среднем течении Рейна
Manzara: Loreley qoyasi — Reynning oʻrta oqimidagi eng tor va xavfli joyni hosil qiluvchi qoya
Xususiyatlari
Uzunligi 1233 km
Havzasining maydoni 185 000 km²
Suv sarfi 2200 m3/s
Suv oqimi
Boshlanish joyi Lay-da-Tuma
 • Joylashuvi Alp togʻlarida
 • Balandligi 2412 m
 • Koordinatalari 46°37′57″ sh. k. 8°40′29″ sh. u.HGYaO
Quyilish joyi Shimoliy dengiz
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 51°47′47″ sh. k. 3°50′55″ sh. u.HGYaO
Daryoning nishabligi 1,96 m/km
Joylashuvi
Suv tizimi Shimoliy dengiz

Shveysariya Graubyunden, Sankt-Gallen, Turgau, Shaffxauzen, Syurix, Argau, Bazel-Land, Bazel-Shtadt
Lixtenshteyn Baltsers, Trizen, Vaduts, Shan, Eshen, Gamprin, Ruggel
Avstriya Forarlberg
Germaniya Baden-Vyurtemberg, Reynland-Pfals, Gessen, Shimoliy Reyn-Vestfaliya
Fransiya Grand-Est
Niderlandiya Gelderland, Janubiy Gollandiya
Mamlakatlar
Рейн (Европа)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Reyn (nem. Rhein [ʀaɪ̯n], talaffuzifayl haqida, frans. Rhin [ʁɛ̃], niderl. Rijn [rɛi̯n]) — Gʻarbiy Yevropadagi yirik daryo boʻlib, Shimoliy dengizga quyiladi. U 6 davlat hududidan oqib oʻtadi: Shveysariya, Lixtenshteyn, Avstriya, Germaniya, Fransiya, Niderlandiya.

Daryoning uzunligi 1233 km. U Alp togʻlarida 2 412 m balandlikdan boshlanadi. Havzasining maydoni qariyb 185 ming km².

Etimologiyasi

Daryo nomining protogerman tilidagi *Rīnaz shakli qayta tiklangan. Bu nomdan daryoning nemischa, niderlandcha va inglizcha nomlari kelib chiqqan. frank tili orqali oʻzlashtirilgan fransuzcha va ispancha Reyn nomlari ham shundan kelib chiqqan. Daryo nomining protohind-yevropa tilidagi shakli *Reynos deb tiklanadi; u oʻzak *rey- («oqmoq, yugurmoq») soʻzidan kelib chiqqan. Shundan ingl. run, rus. «daryo, gala, otilib chiqmoq, hilpiramoq».

Keltcha/gallcha daryo nomi ham germancha. Gidronim nom bilan bir xil hind-yevropa manbasidan kelib chiqqan. Uni koʻpincha boshqa daryo nomlari, masalan, Reno Italiyadagi Italiya (gallcha kelib chiqishga ega gidronim). Lotincha Rhēnus va qadimgi yunoncha Ρήνος (Rhēnos) shakllari daryoning keltcha nomidan oʻzlashtirilgan, chunki ular kelt tillariga xos -ei- → -ē-.

Geografiyasi

Reyn daryosi havzasining xaritasi

Daryo Alp togʻlarida Old Reyn (Forderreyn) va Orqa Reyn (Xinterreyn) daryolarining qoʻshilishidan boshlanadi. U Boden koʻlidan oqib oʻtib, Yura togʻlari va Shvartsvald togʻlarining etaklarini kesib oʻtadi, soʻng Yuqori Reyn pasttekisligi boʻylab oqadi. Oʻrta oqimida Reyn slanetsli togʻlarini yorib oʻtadi. Quyi oqimi Quyi Reyn pasttekisligi va Oʻrta Yevropa tekisligi hududida joylashgan boʻlib, daryo oʻzani koʻp joylarda toʻgʻonlar bilan oʻralgan. Daryo Shimoliy dengizga quyilib, murakkab deltani hosil qiladi.

Umumiy tavsifi

Irmoqlari: Nekkar, Mayn, Vupper, Itter, Dyussel, Rur, Ill, Dikkelsbax (oʻng irmoqlari); Are, Mozel (chap irmoqlari). Deltaning chap tarmogʻiga Maas daryosi quyiladi.

Yuqori oqimda bahor-yozgi suv toshishi kuzatiladi, oʻrta va quyi oqimlari esa yil davomida sersuv boʻladi. Oʻrtacha suv sarfi qariyb 2500 m³/s, yillik oqim hajmi taxminan 79 km³.

Reynning yuqori oqimida, Shveysariyaning kantoni Shaffxauzen hududida, Noyxauzen shaharchasi yaqinida Reyn sharsharasi joylashgan. U balandroq, ammo suv sarfi kamroq boʻlgan Dettifoss sharsharasi bilan bir qatorda, Islandiyadagi Reyn sharsharasi Yevropadagi eng yirik sharsharalardan biridir. Uning balandligi 23 m, kengligi 150 m.

Daryoning 952 km qismida, Bazel shahrigacha va Boden koʻlida kemalar qatnay oladi. Reyn Gʻarbiy Yevropaning muzlamaydigan muhim transport yoʻlidir. Reyn havzasidagi suv yoʻllarining umumiy uzunligi qariyb 3000 km.

Reyn kanallar orqali Rona, Marna, Vezer, Elba.

daryolari bilan bogʻlangan. Reyn boʻyidagi shaharlar: Arnem (Niderlandiya), Dyusseldorf, Kyoln, Bonn, Visbaden, Mayns, Mangeym, Vorms, Karlsrue, Koblens, Leverkuzen, Noys, Krefeld, Duysburg, Lyudvigshafen-am-Reyn (Germaniya), Strasburg (Fransiya), Bazel (Shveysariya), Vaduts (Lixtenshteyn).

Reyn daryosidagi orollar: Altena.

Uzunligi

Reyn Yevropadagi eng uzun daryolardan biridir. 1932-yilgacha Reynning umumqabul qilingan uzunligi 1230 kilometr (764 mil) deb hisoblangan. Ammo 1932-yilda Germaniyaning Lexikon Knaurs ensiklopediyasida uzunlik 1320 kilometr (820 mil) deb koʻrsatilgan; bu, aftidan, bosma xato edi. Ushbu xato nufuzli Brokgauz ensiklopediyasida ham takrorlangan, keng tarqalgan hamda koʻplab darsliklar va rasmiy nashrlarda aks etgan. Xato 2010-yilda aniqlangan.

Reynning boshlanish joylari

Rayxenau yaqinida Old Reyn va Orqa Reynning qoʻshilishi

Reynning oʻzi ikki asosiy boshlangʻich tarmoq — Old Reyn va Orqa Reyn[nem.]ning Rayxenau[nem.] (kanton: Graubyunden; kommuna: Tamins) yaqinida qoʻshilishidan boshlanadi. Bundan yuqorida Reynning koʻplab tarmoqlangan boshlangʻich irmoqlari tizimi mavjud. Suv yigʻilish havzasi Reynning boshlangʻich irmoqlarini gʻarbdagi Sen-Gotard[nem.] togʻ massividan, janubda joylashgan vodiy orqali Tichino kantoni va Italiya hududidan sharqdagi Flyuela dovoni[nem.]gacha qamrab oladi.

Koʻl — Lay-da-Tuma, Oberalp dovoni[nem.] yaqinida Gotard togʻli hududida joylashgan boʻlib, anʼanaviy ravishda Old Reyn va umuman butun Reynning boshlanish nuqtasi hisoblanadi. Orqa Reyn esa baland togʻli Reynvald vodiysida, Reynvaldxorn togʻi etagida boshlanadi. Biroq eng sersuv irmoqlarni birlashtiradigan uning asosiy oʻzani manbalari boshqa joyda — Orqa Reyn suv yigʻilish havzasining sharqida, Dishmabax[nem.] daryosi vodiysida joylashgan. Eng uzun irmoq — Reyn-da-Medel[nem.] — Old Reyn havzasining eng janubiy qismidan, Tichino kantonidan boshlanadi.

Orqa Reyn

Orqa Reyn (nem. Hinterrhein) dastlab shimoli-sharqqa, soʻng shimolga oqadi. Graubyunden kantonidagi uch vodiy — Reynvald, Shams[nem.] va Domleshg[nem.]-Xaynsenberg[nem.] boʻylab oqib oʻtadi. Vodiylar orasida Roffla[nem.] va Via-Mala daralari joylashgan. Orqa Reynni suv bilan taʼminlaydigan buloqlar Adula[nem.] Alp togʻ massivida (Reynvaldxorn, Reynkvelxorn[ital.], Gyuf erxorn[nem.]).

togʻlari yonbagʻirlarida joylashgan. Janubdan Averzer-Reyn[nem.] quyiladi; uning havzasi qisman Italiya hududida, Lago-di-Ley[nem.] suv ombori yaqinida joylashgan. Sharqdan, Zils-im-Domleshg yaqinida Orqa Reynga suv hajmi jihatidan unga teng keladigan Albula[nem.] daryosi quyiladi. U xuddi shu nomdagi Albula dovonidan[nem.] boshlanadi. Albula suvni asosan Landvasser daryosidan oladi, bu daryo esa oʻz navbatida boshlangʻich irmoqlardan toʻyinadi; ulardan eng muhimlari Dishmabax va Yuliy dovonidan oqib tushadigan Yuliya[nem.] (Gelgiya) daryosidir.

Old Reyn

Old Reyn vodiysidagi Toma koʻli

Old Reyn (nem. Vorderrhein) Surselva[nem.] vodiysining yuqori qismidagi koʻplab buloqlardan boshlanadi va shimoli-sharqqa oqadi. Uning asosiy manbasi — Reyn-da-Tuma[nem.] daryosi boʻlib, u Lay-da-Tuma koʻliga (dengiz sathidan 2345 m balandlikda) quyiladi, soʻng yana undan oqib chiqadi. Reyn-da-Tuma odatda butun Reyn daryosining ham asosiy boshlanish manbasi hisoblanadi.

Uning suv yigʻilish havzasi 1512 km² maydonni egallaydi va asosan Graubyunden kantonida, Shveysariya hududida joylashgan. Old Reynning uzunligi 76 km boʻlib, Orqa Reyndan 5 % uzunroq. Shu bilan birga, Old Reynning suv sarfi (58,3 m³/s) Orqa Reynnikidan biroz kamroq.

Old Reynga undan uzunroq hamda unga yaqin uzunlikdagi daryolar — Reyn-da-Medel, Reyn-da-Maygels[nem.] va Reyn-da-Kurnera[nem.] quyiladi. Val-Kadlimo[nem.] vodiysi Tichino kantonida joylashgan boʻlib, undan Reyn-da-Medel suv oladi; bu vodiy janubdan geomorfologik Alp togʻlarining asosiy tizmasini[nem.] kesib oʻtadi. Old Reyn havzasidagi deyarli barcha irmoqlar toʻgʻonlar bilan toʻsilgan va gidroenergetikada ishlatiladi. Quyi oqimida Old Reyn Ruinaulta[nem.] darasidan, Flims koʻchkisi hududi orqali oʻtadi[nem.].

Alp Reyni

Reynning boshlanish manbalari, Alp Reyni va Boden koʻli

Rayxenau yaqinida Old Reyn bilan Orqa Reyn qoʻshilib, Alp Reynini (nem. Alpenrhein) hosil qiladi. Atigi 86 kilometr masofada u dengiz sathidan 599 m dan 396 m gacha pasayadi (nishabligi 2,3 m/km), dengiz sathiga nisbatan. Reyn Kur — Graubyunden poytaxti yaqinida keskin buriladi. Alp Reyni vodiysi[nem.] — muzlik yotqiziqlari bilan ajralib turadigan, tik yonbagʻirli keng Alp vodiysidir. Zargans yaqinida balandligi bor-yoʻgʻi bir necha metr boʻlgan qirlik Reyn suvining ochiq vodiy[nem.] orqali Zets[nem.] daryosi, Valenze va Syurix koʻllari orqali Are tomonga oqib ketishiga toʻsqinlik qiladi. Quyiroqda Reynning gʻarbiy qirgʻogʻi Shveysariyaga, sharqiy qirgʻogʻi esa Lixtenshteynga, undan keyin Avstriyaga.

tegishli. Muallaq zarrachalar koʻpligi sababli Alp Reynining suvi och rangda boʻladi. Boden koʻliga choʻkib boradigan bu zarrachalar koʻlning ilgari Alp togʻlari ichkarisiga chuqur kirib borgan suv maydonini ancha qisqartirgan. Alp Reyni oʻzanini tartibga solish[nem.] ishlari XX asr boshlarida boshlangan. Bunda daryoning Dipoldsau va Fusax yaqinidagi oʻzanini toʻgʻrilovchi kanallar qurilgan. Maqsad suv toshqinlarining va kuchli choʻkindi toʻplanishining Reyn Boden koʻliga quyiladigan deltaning gʻarbiy qismidagi taʼsirini oldini olish boʻlgan. Shu maqsadda Dornbirner-Ax[nem.] daryosi ham koʻlga yoʻnaltirilgan parallel kanalga oʻtkazilgan. Oʻzan tartibga solinganda ajratib qoʻyilgan eski Reyn oʻzani («Eski Reyn[nem.]») avval botqoqlik hududidan oʻtgan, keyinchalik Raynekdan quyida kanalga kiritilgan va kema qatnovi uchun ochilgan.

Reyn yiliga Boden koʻliga 3 mln m³ gacha choʻkindi jinslarni olib keladi. Boden koʻli ichiga tobora kengayib borayotgan ichki delta[nem.] gʻarbda Eski Reyn va sharqda quyi tekislangan kanal oraligʻida joylashgan. Avstriyaning Gayssau, Xyoxst va Fusax kommunalarini ham oʻz ichiga olgan bu hudud asosan muhofaza etiladigan tabiiy hududga aylantirilgan. Ilgari Reynning tabiiy oʻzani Boden koʻliga quyilishda ikkita asosiy tarmoqqa boʻlingan. Tub choʻkindilari tufayli koʻplab mayda orolchalar paydo boʻlgan (alemanncha Isel, taqqoslang: toponim Esel). Daryo quyilish qismida yer qazuvchi kemalar doimiy ishlashi zarur, chunki ular choʻkindi toʻplanishini oldini oladi. Bu jarayon Reynning yuqori oqimida oʻtkazilgan keng koʻlamli melioratsiya ishlari bilan ham bogʻliq.

Boden koʻli

Boden koʻlidagi Reyn ichki deltasi[nem.]

Atigi toʻrt kilometr uzunlikdagi qisqa Koʻl Reyni[nem.] (nem. Seerhein) Boden koʻlining ikki qismini — Yuqori koʻl[nem.] (nem. Obersee) va suv sathi undan 30 sm pastroq joylashgan Quyi koʻl[nem.] (nem. Untersee) bilan bogʻlaydi. Yuqori koʻlda Alp Reynining sutsimon, sovuq va shu sababli ogʻirroq suvi dastlab koʻlning kulrang-yashil suvi yuzasida aniq oqim hosil qiladi, ammo deyarli darhol uning tubiga «shoʻngʻiydi[nem.]». Oqim koʻlning narigi, shimoliy tomonida, Lindau oroli yaqinida yana yuzaga chiqib, koʻpincha yaqqol koʻrinib turgan holda Germaniya qirgʻogʻi boʻylab taxminan Xagnau-Bodenzegacha boradi. Oqimning kichik qismi Maynau oroli oldida ajralib, Yuberlingen koʻli[nem.] tomon yoʻnaladi. Asosiy oqim esa «Konstans voronkasi[ingl.]» deb ataladigan hudud ( Konstansdan sharqda va Kroytslingendan gʻarbda joylashgan qoʻltiq) orqali Yuqori koʻldan Reynning kema qatnovi yoʻliga chiqadi.

Yuqori koʻlning janubida Shveysariya, janubi-sharqida Avstriya, shuningdek Germaniyaning Bavariya yeri shimoli-sharqda va Baden-Vyurtemberg yeri shimoli-gʻarbda joylashgan.

Masofa ustunlari butun Reyn boʻylab Yuqori koʻldan oqib chiqadigan Koʻl Reyni ustidagi Konstans koʻprigidan boshlab oʻrnatilgan.

Koʻl Reyni soʻnggi ming yilliklarda eroziya natijasida koʻl suvi sathi taxminan 10 metrga pasayishi oqibatida vujudga kelgan; shu jarayonda Rayxenau oroli. Ilgari Yuqori va Quyi koʻllar, «Boden koʻli» degan umumiy nomidan ham maʼlum boʻlganidek, bitta suv havzasini tashkil etgan.

Yuqori koʻldagi kabi, Quyi koʻlda ham Reyn oqimini kuzatish mumkin, chunki bu yerda ham u koʻl suvi bilan juda kam aralashadi. Quyi koʻlning shimoliy qismlari (Tsellerze[nem.] va Gnadenze[nem.]) bu oqimdan deyarli taʼsirlanmaydi. Reyn oqib oʻtadigan koʻlning janubiy qismi baʼzan «Reyn koʻli» deb ataladi. Radolfseller-Ax[nem.] daryosi Dunay havzasidan Quyi koʻlga katta miqdorda suv olib keladi.

Koʻl Reyni va Quyi koʻl Shveysariya bilan Germaniya oʻrtasida tabiiy chegara hosil qiladi. Bundan mustasno hududlar — Konstansning Koʻl Reynidan janubda joylashgan markaziy qismi hamda Shveysariyaning Shtayn-am-Reyn shahri markazi. Bu shahar Quyi koʻldan Baland Reyn oqib chiqadigan joy yaqinida, Reynning shimoliy qirgʻogʻida joylashgan.

Baland Reyn

Shaffxauzen yaqinidagi Reyn sharsharasi

Shtayn-am-Reyndan, Quyi koʻlning gʻarbiy qirgʻogʻidan Baland Reyn boshlanadi (nem. Hochrhein) Alp Reyni va Yuqori Reyndan farqli ravishda asosan sharqdan gʻarbga oqib, dengiz sathidan 395 metrdan 252 metrgacha pasayadi.dengiz sathidan.

Baland Reyn janubdagi Shveysariya bilan shimoldagi Germaniya oʻrtasida tabiiy chegaradir. Uning aksar qismi Eglizaugacha boʻlgan koʻp qismlarda (Shveysariyaning Shtayn-am-Reyn, Shaffxauzen va Syurixning Raftserfeld[nem.] hududlarida), shuningdek Eglizaudan Bazelgacha boʻlgan butun masofada chegara vazifasini bajaradi..

Shaffxauzen yaqinida Reyn sharsharasi joylashgan. Uning oʻrtacha suv sarfi 373 m3/s (yozda qariyb 700 m3/s) boʻlib, u Islandiyadagi Dettifossdan keyin Yevropada suvning tushish energiyasi jihatidan ikkinchi eng yirik sharshara sanaladi. Baland Reyn koʻrinishini unda qurilgan koʻplab gidrotexnik inshootlar belgilaydi. Shunga qaramay, saqlanib qolgan sanoqli tabiiy uchastkalarda bir qancha ostona va tez oqar joylar ham mavjud; ular nemis tilida Laufen deb ataladi. Bazel yaqinida Reyn chapdan Birs irmogʻini qabul qiladi, Koblens yaqinida, Argau hududida esa janubdan Are daryosi quyiladi. Are Reyndan qisqaroq, biroq undagi suv sarfi sezilarli darajada yuqori (560 m3/s ga nisbatan Reynda 439 m3/s), shu sababli u butun daryo tizimining asosiy gidrologik tomiri hisoblanadi. Raynfelden yaqinida Reynning chuqurligi 32 metrga yetadigan joy — Muqaddas Anna chuqurligi[nem.].

Yuqori Reyn

Maynsdan Bingen tomon oqayotgan Yuqori Reyn

Bazelning markazida, daryo oqimidagi birinchi yirik shaharda «Reyn burilishi[nem.]» deb ataladigan keskin burilish joylashgan; Baland Reyn shu yerda tugaydi. Rasmiy ravishda Baland Reyn bilan Yuqori Reyn orasidagi chegara Oʻrta koʻprik (nem. Mittlere Brücke) hisoblanadi. Shu joydan daryo Yuqori Reyn (nem. Oberrhein) nomi bilan shimolga, Yuqori Reyn pasttekisligi boʻylab (uzunligi taxminan 400 km, kengligi 40 km gacha) oqadi. Bunda daryoning dengiz sathidan balandligi 252 metrdan 76 metrgacha pasayadi. Ushbu boʻlakdagi eng muhim irmoqlar — Ill (chapdan, Strasburg), Nekkar (oʻngdan, Mangeym yaqinida quyiladi) va Mayn (oʻngdan, Mayns roʻparasida quyiladi). Mayns yaqinida Reyn Yuqori Reyn pasttekisligidan chiqib, Mayns havzasi[nem.] orqali oqadi. Maynsdan yuqorida, Reyngau hududidagi daryo qismining kengligi 900 metrga yetadi. Bu hudud koʻplab orollari tufayli «Orolli Reyn» (nem. Inselrhein) deb ham ataladi, chunki bu yerda koʻplab orollar mavjud (nem. Reyn oʻtloq orollari).

Yuqori Reynning janubiy qismi davlat chegarasini tashkil etib, Fransiya ( (Elzas) bilan Germaniya (Baden-Vyurtemberg)ni ajratadi. Shimoliy qismida esa gʻarbdagi federal yer — Reynland-Pfals bilan shimol va sharqdagi Baden-Vyurtemberg oʻrtasidagi chegara oʻtadi. Tarixiy gʻalati holat shuki, 1945-yildan buyon Gessenga «Maynsning oʻng qirgʻoqdagi tumanlari» deb ataluvchi hududlar tegishli».

Yuqori Reyn vodiysi antika davridayoq hamda Oʻrta asrlarda Yevropaning muhim madaniy landshaftlaridan biri boʻlgan. Bugungi kunda Yuqori Reyn hududida yirik sanoat va xizmat koʻrsatish korxonalari joylashgan; Bazel, Strasburg va Mangeym-–Lyudvigshafen yirik markazlardir. Yuqori Reyn qirgʻogʻida Yevropaning umumyevropa miqyosidagi poytaxtlaridan biri — Strasburg, Yevropa parlamenti.

qarorgohi joylashgan. Yuqori Reyn landshafti XIX asrda amalga oshirilgan Reyn oʻzanini toʻgʻrilash[nem.] ishlari natijasida jiddiy oʻzgargan. Daryoning toʻgʻrilanishi oqim tezligini oshirib, yerosti suvlari sathini sezilarli darajada pasaytirgan. Natijada yon tarmoqlar qurib, qayir oʻtloqlari hamda relikt oʻrmonlar maydoni qisqargan. Fransiya tomonida kema qatnovini taʼminlash uchun Katta Elzas kanali qurilgan va Reyn suvining katta qismi unga yoʻnaltirilgan. Koʻplab joylarda suvni boshqaruvchi suv omborlari, masalan, Elzasdagi ulkan Bassin de compensation de Plobsheim Elzasda barpo etilgan.

Oʻrta Reyn

Nemis burchagi, Koblens (Ota Reyn va Ona Mozel)

Bingen yaqinida Mayns havzasi tugaydi. Bingen chuqurligi[nem.] yaqinida dengiz sathidan 77,4 m balandlikda Oʻrta Reyn (nem. Mittelrhein) boshlanadi. Soʻng u Reyn slanetsli togʻlari orqali oqib oʻtib, dengiz sathidan 50 m balandlikda ularni tark etadi. Reynning chap qirgʻogʻiga Xunsryuk va Ayfel, oʻng qirgʻogʻiga esa Taunus va Vestervald togʻ tarmoqlari tutashadi. Daryo vodiysining oʻziga xos tor shakli (kesib oʻtuvchi vodiy) geologik vaqt davomida chuqurlama eroziya natijasida shakllangan.

Oʻrta Reynning eng katta irmoqlari — Lan va Mozel boʻlib, ular Koblens yaqinida mos ravishda oʻng va chap tomondan quyiladi. Oʻrta Reyn deyarli butun uzunligi boʻylab Reynland-Pfals hududidan oqib oʻtadi.

Vinochilik va turizm — Oʻrta Reyn hududidagi iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlari. Oʻrta Reyn vodiysi (nem. Kulturlandschaft Oberes Mittelrheintal) Ryudesxaym bilan Koblens oʻrtasida joylashgan boʻlib, YUNESKO madaniy merosi roʻyxatiga kiritilgan. Sankt-Goarshauzen yaqinida Reyn mashhur Loreley qoyasini aylanib oʻtadi. Bu qoya ostida daryoning chuqurligi 25 metrga yetadi. Mashhur meʼmoriy yodgorliklari, uzumzorlar bilan qoplangan yonbagʻirlari, qirgʻoq boʻyidagi shaharchalari va tepaliklar ustida qad rostlagan qalʼalari bilan Oʻrta Reyn «Reyn romantikasi[nem.]».

Quyi Reyn

Kyoln shahridagi Quyi Reyn

Oʻrta Reyn Quyi Reynga (nem. Niederrhein) Bonn shahrida, Zig daryosi quyiladigan va Shimoliy Germaniya pasttekisligi boshlanadigan joyda aylanadi. Quyi Reyn dengiz sathidan 50 metrdan 12 metrgacha balandliklarda oqadi. Eng muhim irmoqlari — Rur va Lippe. Yuqori Reyn singari, burama oʻzanli Quyi Reyn ham gidrotexnik ishlar davomida doimiy oʻzanga kiritilgan. Biroq Quyi Reyndagi himoya toʻgʻonlari kengroq oraliqda joylashgani uchun toshqin paytida u Yuqori Reynga qaraganda kattaroq maydonga yoyiladi.

Quyi Reyn butunlay Shimoliy Reyn-Vestfaliya hududida joylashgan. Uning qirgʻoqlari, ayniqsa aglomeratsiyalar Kyoln, Dyusseldorf va Rur mintaqasida aholi zich va sanoat rivojlangan. Shunday qilib, Quyi Reyn Germaniyaning eng yirik shaharlar tutashmasi Germaniyaning — Reyn–Rur mintaqasi boʻylab oqib oʻtadi. Yevropadagi eng katta ichki port — port[nem.] Duysburg.

Duysburgdan quyida Reyn vodiysi asosan qishloq xoʻjaligiga ixtisoslashgan. Daryodan 30 kilometr quyida, Vezel yaqinida Vezel–Datteln kanali ajralib chiqadi. Gʻarbdan sharqqa, Lippe daryosiga parallel oʻtadigan bu kema qatnovi kanali eng muhim transport yoʻllaridan biridir. Emmerix va Kleve oʻrtasida kengligi 400 metrdan oshadigan daryo ustidan Germaniyadagi eng uzun osma koʻprik oʻtkazilgan. Yurdingen[nem.] ( Krefeld tumani) yaqinida Reynni Yurdingen chizigʻi, deb ataladigan izoglossa kesib oʻtadi. Bu chiziq quyi frank va oʻrta frank lahjalari tarqalgan hududlarni ajratadi.

Delta

Xaringvlit toʻgʻoni

Germaniya va Niderlandiya chegarasida Reyn tarmoqlarga boʻlinib, Maas bilan umumiy Reyn va Maas deltasini hosil qiladi. Bu eng yirik fizik-geografik mintaqasi Niderlandiyaning. Reyn — deltadagi asosiy suv manbai, shuning uchun bu hudud koʻpincha «Reyn deltasi» (nem. Rheindelta, niderl. Rijndelta). Ammo uni Boden koʻlidagi Reynning ichki deltasidan farqlash zarur. Delta Shelda daryosining quyilish joyi bilan chambarchas bogʻliqligi uchun u baʼzan «Reyn–Maas–Shelda deltasi» (nem. Rhein-Maas-Schelde-Delta).

Reyn deltasining shaklini daryoning ikki marta tarmoqlanishi belgilaydi. Avval Millingen[nem.] yaqinida daryo Vaal (oʻrtacha suv oqimining uchdan ikki qismi) va Nederreyn ( (niderl. Nederrijn)ga boʻlinadi. Soʻng Arnem yaqinida Nederreyndan Eyssel (niderl. IJssel) ajralib chiqadi. Shu tariqa uchta asosiy tarmoq hosil boʻladi, lekin tarix davomida oʻzanlar tez-tez oʻzgargani uchun ularning nomlari barqaror boʻlmagan:

davrigacha, yaʼni Muqaddas Yelizaveta toshqini 1421-yilgacha Maas bugungi Mervede–Eski Maas yoʻnalishidan biroz janubroqda Shimoliy dengizga qarab oqib, Vaal va Lek bilan birga koʻplab orollarga ega umumiy quyilish joyini hosil qilgan. Oʻsha davrdagi quyilish joyining tuzilishini hozir aniqlash qiyin, chunki keyinchalik koʻplab yangi qoʻltiqlar, estuariylar, orollar paydo boʻlgan va dengiz qirgʻogʻi shakli oʻzgargan. Oʻsha vaqtdan 1904-yilgacha Maas Gorinchem yaqinida Vaalga quyilgan. Soʻng suv toshqinlarining oldini olish uchun Maas Reyn tizimidan shlyuz («Toʻgʻon ortidagi Maas») bilan ajratilgan va Bergse-Maas hamda Amer daryolaridan iborat yangi oʻzanga yoʻnaltirilgan. 1970-yilda Xaringvlit toʻgʻoni[nem.] qurilgach, Maas yana Reyn bilan birga dengizga quyila boshlagan. Reyn sathi baland boʻlganda suv asosan Xaringvlit toʻgʻoni shlyuzlaridan, past boʻlganda esa Yangi suv yoʻli orqali, Rotterdam yaqinidan oqib chiqadi.

Shimoli-gʻarbdagi daryo quyilish hududi, qum tepalari tizmasi uzilgan joy, qadim zamonlardan «Maasning quyilish joyi» (Maasmond) deb ataladi. Bu hozirgi Reyn quyi oqimining Maas deb notoʻgʻri atalishini tushuntiradi.

Bugungi deltaning gidrografiyasi uchta asosiy va bir nechta yordamchi tarmoqlardan (jumladan, Gollandiya Eysseli, Linge, Utrext Vecht[nem.] va boshqalardan), shuningdek mayda daryolar va irmoqlardan iborat. Hozir koʻplab tarmoqlar toʻgʻonlar bilan berkitilgan va polderlar. Yirik gidrotexnik inshootlar XX asrning ikkinchi yarmida qurilib, deltaning koʻrinishini tubdan oʻzgartirgan. Hozir Reyn suvi dengizga besh nuqtada quyiladi: asosiy qismi Xaringvlit va Rotterdam yaqinida (Xuk-van-Xolland hududida), ozroq qismi esa Eyssel va uning irmoqlari orqali Amsterdam va Afsluytdeyk.

Reyn va Maas deltasida suv koʻtarilishi va qaytishi kuzatiladi. Bu hodisalar daryo choʻkindi toʻplanishi bilan birga deltaning shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan. Bu degani, boʻronli suv koʻtarilishi vaqtida keng quruqlik hududlari uchun suv toshqini xavfini oshiradi. «Delta» loyihasi tugallanguniga qadar «Delta» loyihasi davrida suv koʻtarilishi va qaytishi taʼsiri Neymegengacha sezilgan; tartibga solish choralari koʻrilganiga qaramay, bu taʼsir hozir ham qirgʻoqdan uzoqda bilinadi.

Oxirgi muzlik davrida muz qalqonlarida shu qadar koʻp suv toʻplanganki, Jahon okeani sathi hozirgidan taxminan 100 metr past boʻlgan. Shimoliy dengizning janubiy qismi quruqlik boʻlgan. Oʻsha davrda Reyn oʻzani shimolga, Dogger bankasigacha choʻzilgan, Temza esa Reynning irmogʻi boʻlgan.

Ekologiyasi

1-noyabr 1986-yilda Reynda Yevropaning eng yirik ekologik falokatlaridan biri roʻy bergan: Shveysariyaning «Sandoz» kimyo zavodida yongʻin chiqib, Bazel yaqinidagi daryoga 30 tonna pestitsidlar, simob va boshqa qishloq xoʻjaligi kimyoviy moddalarining tushishiga sabab boʻlgan. Reyn suvi qizil tusga kirgan, daryo yaqinidagi aholiga uylaridan chiqish taqiqlangan. Germaniya Federativ Respublikasining ayrim shaharlarida vodoprovodlar yopilib, suv sisternalarda tashib keltirilgan. 10 kun ichida ifloslanish Shimoliy dengizgacha yetib borgan. Ayrim hisob-kitoblarga koʻra, buning oqibatida yarim million baliq nobud boʻlgan va baʼzi turlar butunlay yoʻqolgan.

Jamoatchilikning keskin munosabatidan soʻng 1987-yildayoq 2000-yilgacha moʻljallangan «Reyn harakat dasturi» qabul qilingan. U boshqacha «Losos 2000» deb ham atalgan, chunki maqsad ifloslanishga sezgir ushbu baliqni belgilangan muddatgacha daryoga qaytarish boʻlgan. Hokimiyatning faol choralari natijasida daryoga tashlanadigan nitratlar va fosfor miqdori 50 % ga kamaygan, ayrim boshqa ifloslantiruvchi moddalar esa 80–100 % ga qisqargan. Losos rejalashtirilganidan 3 yil oldin, 1997-yilda daryoga qaytgan.

Oʻsha paytdagi «Reyn-2020 dasturi» daryoni choʻmilish uchun yetarlicha toza qilishni maqsad qilgan.

Tarixi va madaniyati

Miloddan avvalgi I asrda Qadimgi Rim Reynning gʻarbiy qirgʻogʻini oʻziga boʻysundirgan. Bu yerda keltlar va qadimgi germanlar yashagan. Rim uchun Reyn limes (imperiya chegarasi) boʻlib xizmat qilgan. Rimliklar Reyn boʻyida qalʼalar qurishgan va keyinchalik ular hozirgacha mavjud boʻlgan shaharlarga aylangan: Kyoln (mil. avv. 38-yil), Bonn (mil. avv. 11-yil), Visbaden (milodiy 77-yil), Vorms (mil. avv. 14-yil), Koblens (mil. avv. 55-yil), Konstans (mil. avv. 59-yil), Mayn (mil. avv. 13-yil), Strasburg (mil. avv. 10-yil), Trir (mil. avv. 16-yil), Bazel (mil. avv. 15-yil).

Keyinchalik, Franklar davlati davrida Reyn muhim savdo yoʻliga aylangan. Daryo boʻylab shimolga sharq tovarlari va Italiya mahsulotlari, yuqoriga — janubga esa Angliya qalayi, mis va jun, Niderlandiya movuti, Germaniya kumushi hamda qurollar tashilgan. VIII asrga kelib Reynning asosiy savdo shahri Kyoln boʻlgan.

1254-yilda Reyn shaharlari ittifoqi tuzilib, Niderlandiyadan Bazelgacha boʻlgan hududdagi 70 savdo shahrini birlashtirgan.

Biroq XVI–XVII asrlarda Buyuk geografik kashfiyotlar natijasida Reynboʻyi mintaqasi iqtisodiy tanazzulga yuz tutgan, chunki xalqaro savdo asta-sekin Yevropa quruqligidan dengiz yoʻllariga koʻchgan.

Oldingi planda — Pfaltsgrafenshtayn qalʼasi, orqa planda — Gutenfels.

qalʼasi. Faqat XIX asrga kelib Reynboʻyi mintaqasining iqtisodiy ahamiyati yana oshgan, chunki sanoat inqilobi Lotaringiyada qazib olinadigan temir rudasi va Saar hamda Rur mintaqasida qazib olinadigan koʻmirga talabni keskin oshirgan. Yuqori Reyn oʻzanini toʻgʻrilash boʻyicha gidrotexnik ishlar boshlangan va natijada Reyn Rotterdamgacha, Shimoliy dengizga chiqish imkoniyati bilan Bazeldan boshlab kema qatnovi uchun yaroqli boʻlgan. Bazel va Vorms orasidagi egri-bugri daryo oʻzani Iogann Gotfrid Tulla[ingl.] loyihasi asosida toʻgʻrilangan. U 1828-yilda vafot etgan, biroq Yuqori Reyndagi gidrotexnik ishlar yana qariyb yarim asr davom etgan. Quritilgan botqoqliklar oʻrnida qishloq xoʻjaligi uchun yaroqli yerlar paydo boʻlgan. Ammo loyihaning salbiy oqibatlaridan biri — Yuqori Reynning toʻgʻrilangan oʻzanida oqim tezligining ortishi quyi oqimdagi suv toshqini xavfini kuchaytirgan. Bundan tashqari, koʻplab baliqlarning uvildiriq tashlash joylari yoʻq qilingan, qayir oʻrmonlarida yashagan koʻplab qush va hasharot turlari yoʻqolgan.

Oʻrta Reyn vodiysida Ryudesxaym va Koblens oraligʻida dunyodagi eng koʻp oʻrta asr qalʼalari saqlangan. Mahalliy romantikaning ramzi — Loreley qoyasi boʻlib, u Genrix Geyne va Klemens Brentano sheʼrlarida madh etilgan. 2002-yilda Oʻrta Reyn vodiysi YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Xalqaro hamkorlik

Reyn saroyi, Strasburg shahrida — Reynda kema qatnovi boʻyicha markaziy komissiya[ingl.]

qarorgohi. Vena kongressining 1815-yildagi qaroriga asosan Reynda kema qatnovi boʻyicha markaziy komissiya[ingl.] tuzilgan. U hozirgacha faoliyat yuritayotgan eng qadimgi xalqaro tashkilotdir. Unga Niderlandiya, Belgiya, Germaniya, Fransiya va Shveysariya aʼzo. Reynda kema qatnovi 1868-yildagi Reyn boʻylab kema qatnovi toʻgʻrisidagi Mangeym konvensiyasi[nem.]. 1950-yilda Reynni ifloslanishdan himoya qilish boʻyicha xalqaro komissiya tashkil etilgan. 1970-yilda Reyn havzasi gidrologiyasi boʻyicha xalqaro komissiya tuzilgan. 1976-yilda Reynni xlor bilan ifloslanishdan himoya qilish toʻgʻrisidagi konvensiya imzolangan.