Bioyoqilg‘i nima

Bioyoqilg‘i — yoqilg‘i turi bo‘lib, u o‘simlik yoki hayvonot xomashyosidan, organizmlarning hayot faoliyati mahsulotlaridan yoxud sanoatning organik chiqindilaridan olinadi.

Bioyoqilg‘i suyuq (ichki yonuv dvigatellari uchun, masalan, etanol, metanol, biodizel), qattiq (o‘tin, briketlar, yoqilg‘i granulalari, yog‘och payrahasi, somon, zig‘ir yoki kanop poyasining yog‘ochsimon qoldiqlari, po‘choq) va gazsimon (sintez-gaz, biogaz, vodorod).

Bioyoqilg‘ining 54—60 % ini uning an’anaviy turlari: uylarni isitish va ovqat tayyorlash uchun ishlatiladigan o‘tin, o‘simlik qoldiqlari hamda quritilgan go‘ng tashkil etadi. Ulardan Yer aholisining 38 % i foydalanadi.

Elektr energetikasida bioyoqilg‘ining asosiy turi — yog‘ochdan ishlab chiqariladigan pelletlar (yoqilg‘i granulalari).

Transportda ishlatiladigan bioyoqilg‘i asosan etanol va biodizeldan iborat. 2014-yilda transport bioyoqilg‘isi bozorining 74 % ini etanol, 23 % ini biodizel (asosan yog‘ kislotalarining metil efirlari shaklida), 3 % ini esa gidrogenlangan o‘simlik moyi (HVO) tashkil etgan. Bu yoqilg‘ilar oziq-ovqat xomashyosidan ishlab chiqariladi. Etanol shakarqamishdan (61 %) va don mahsulotlaridan (39 %) olinadi. Biodizel ishlab chiqarishda asosiy xomashyo sifatida soya va raps ishlatiladi. Oziq-ovqat ishlab chiqarishi bilan raqobatlashmaydigan manbalardan suyuq bioyoqilg‘i tayyorlashni tijoratlashtirish urinishlari hozircha bozorda statistik jihatdan sezilarli natija bermagan.

Bioyoqilg‘idan foydalanishning kengayishiga energiya iste’molida bioyoqilg‘ining ma’lum ulushi bo‘lishini talab qiladigan majburiy me’yorlar yordam bermoqda. 2011-yilga kelib bunday me’yorlar milliy darajada 31 ta mamlakatda, mintaqaviy darajada esa 29 ta hududda mavjud edi.

O‘simlik bioyoqilg‘isining avlodlari

O‘simlik xomashyosi avlodlarga bo‘linadi.

Asosan birinchi avlod xomashyosi sifatida qishloq xo‘jaligi ekinlari — tarkibida yog‘lar, kraxmal, shakarlar ko‘p bo‘lgan ekinlar kiradi. O‘simlik yog‘lari biodizelga, kraxmal va shakarlar esa etanolga qayta ishlanadi. Yerdan foydalanishdagi bilvosita o‘zgarishlarni hisobga olganda, bu xomashyo ko‘pincha qazilma yoqilg‘ini yoqishdan voz kechish hisobiga oldi olinadigan zarardan ko‘ra iqlimga ko‘proq zarar yetkazadi. Bundan tashqari, bunday xomashyoning bozordan olinishi oziq-ovqat narxiga bevosita ta’sir qiladi. Hozirgi transport bioyoqilg‘isining deyarli barchasi birinchi avlod xomashyosidan ishlab chiqariladi; ikkinchi avlod xomashyosidan foydalanish esa tijoratlashtirishning dastlabki bosqichida yoki tadqiqot jarayonidadir.

Yetishtiriladigan o‘simliklarning oziq-ovqatga yaroqsiz qoldiqlari, o‘t-o‘lan va yog‘och ikkinchi avlod xomashyosi deb ataladi. Uni olish birinchi avlod ekinlarini yetishtirishga qaraganda ancha kam xarajat talab qiladi. Bunday xomashyoda sellyuloza va lignin mavjud. Uni bevosita yoqish (o‘tin kabi), gazlashtirish (natijada yonuvchi gazlar olish) yoki piroliz qilish mumkin. Ikkinchi avlod xomashyosining asosiy kamchiliklari — yer resurslarini band etishi va maydon birligidan olinadigan mahsulotning nisbatan kamligidir.

Uchinchi avlod xomashyosi — suvo‘tlar. Ular yer resurslarini talab qilmaydi, biomassaning yuqori konsentratsiyasiga va tez ko‘payish xususiyatiga ega bo‘lishi mumkin.

Birinchi avlod bioyoqilg‘isi

Birinchi avlod bioyoqilg‘isi asosan bioetanol va biodizelga bo‘linadi.

Birinchi avlod bioetanolini ishlab chiqarish bug‘doy, makkajo‘xori va shakarqamish singari kraxmal hamda saxarozaga boy xomashyoni mikroorganizmlar yordamida fermentatsiyalashga asoslanadi.

Biodizel asosan oziq-ovqat uchun mo‘ljallangan raps, soya yoki palma moyidan olinadi.

Ikkinchi avlod bioyoqilg‘isi

Biomassa pirolizi zavodi, Avstriya

Ikkinchi avlod bioyoqilg‘isi — pirolizning biomassaga nisbatan turli usullarini qo‘llash orqali olinadigan, shuningdek metanol, etanol, biodizeldan tashqari «ikkinchi avlod» xomashyo manbalaridan ishlab chiqarilgan boshqa turdagi yoqilg‘ilardir.

Ikkinchi avlod bioyoqilg‘isi uchun xomashyo manbalari — biologik xomashyoning oziq-ovqat sanoatida foydalanishga yaroqli qismlari ajratib olingandan keyin qoladigan lignosellyulozali birikmalardir. Biomassadan ikkinchi avlod bioyoqilg‘isini ishlab chiqarishda foydalanish qishloq xo‘jaligiga yaroqli yerlar sarfini kamaytirishga qaratilgan.

Ikkinchi avlod xomashyo manbai bo‘lgan o‘simliklarga quyidagilar kiradi:

  • Suvo‘tlar — ifloslangan yoki sho‘r suvda o‘sishga moslashgan sodda organizmlar (tarkibidagi moy miqdori soya kabi birinchi avlod manbalaridan ikki yuz baravargacha ko‘p bo‘lishi mumkin);
  • Ryjik (o‘simlik) — bug‘doy va boshqa don ekinlari bilan almashlab ekiladigan o‘simlik;
  • Jatropha curcas yoki yatrofa — qurg‘oqchil tuproqlarda o‘sadigan, turiga qarab 27—40 % moy saqlaydigan o‘simlik.

Tezkor piroliz biomassani tashish, saqlash va ishlatish osonroq hamda arzonroq bo‘lgan suyuqlikka aylantirish imkonini beradi. Bu suyuqlikdan avtomobil yoki elektr stansiyalari uchun yoqilg‘i ishlab chiqarish mumkin.

Bozorda sotiladigan ikkinchi avlod bioyoqilg‘ilarining eng mashhurlari — Kanadaning Dynamotive kompaniyasi ishlab chiqaradigan BioOil hamda Germaniyaning SunDiesel yoqilg‘isini ishlab chiqaradigan CHOREN Industries GmbH.

Germaniya energetika agentligi (Deutsche Energie-Agentur GmbH) baholashiga ko‘ra, hozirgi texnologiyalar yordamida biomassa pirolizi orqali ishlab chiqarilgan yoqilg‘i Germaniyaning avtomobil yoqilg‘isiga bo‘lgan ehtiyojining 20 % ini qoplashi mumkin. 2030-yilga borib texnologiyalar rivojlanishi bilan biomassa pirolizi Germaniyaning avtomobil yoqilg‘isi iste’molining 35 % ini ta’minlashi mumkin. Ishlab chiqarish tannarxi bir litr yoqilg‘i uchun €0,80 dan kam bo‘ladi.

«Piroliz tarmog‘i» (Pyrolysis Network, PyNe) — 15 mamlakat tadqiqotchilarini birlashtiruvchi ilmiy tashkilot. Uning ishtirokchilari Yevropa, AQSH va Kanada.

Ignabargli daraxt yog‘ochining pirolizidan olinadigan suyuq mahsulotlardan foydalanish ham juda istiqbollidir. Masalan, 70 % smolali skipidar, 25 % metanol va 5 % atsetondan iborat aralashma, ya’ni qatronli qarag‘ay yog‘ochini quruq haydash fraksiyalari A-80 markali benzin o‘rnini muvaffaqiyatli bosishi mumkin. Bunda daraxt kesish chiqindilari — shox-shabba, to‘nka va po‘stloq haydash uchun ishlatiladi. Bir tonna chiqindidan 100 kilogrammgacha yoqilg‘i fraksiyasi olinadi.

Uchinchi avlod bioyoqilg‘isi

Uchinchi avlod bioyoqilg‘isi — suvo‘tlardan olinadigan yoqilg‘ilar.

AQSH Energetika vazirligi 1978-yildan 1996-yilgacha suvo‘tlarni «Aquatic Species Program» dasturi doirasida o‘rgandi. Tadqiqotchilar Kaliforniya, Gavayi va Nyu-Meksiko ochiq hovuzlarda suvo‘tlarni sanoat miqyosida yetishtirishga mos hududlar degan xulosaga kelishdi. 6 yil davomida suvo‘tlar maydoni 1000 m² bo‘lgan hovuzlarda yetishtirildi. Nyu-Meksikodagi hovuz CO2ni tutib qolishda yuqori samaradorlik ko‘rsatdi. Hosildorlik bir kunda 1 m² maydondan 50 grammdan ortiq suvo‘tni tashkil etdi. 200 ming gektar maydondagi hovuzlar yoqilg‘i ishlab chiqarishi mumkin. Bu miqdor avtomobillar AQSHda bir yilda iste’mol qiladigan yoqilg‘ining 5 % iga teng. 200 ming gektar — AQSHning suvo‘t yetishtirishga yaroqli yerlarining 0,1 % idan ham kam. Texnologiyada hali ko‘plab muammolar mavjud. Masalan, suvo‘tlar yuqori haroratni yoqtiradi, ularni yetishtirish uchun cho‘l iqlimi juda mos, biroq kecha-kunduzgi harorat farqi tufayli kechasi haroratni muayyan darajada boshqarish kerak. 1990-yillarning oxirida texnologiya neft narxi pastligi sabab sanoat ishlab chiqarishiga joriy etilmadi.

Suvo‘tlarni ochiq hovuzlarda yetishtirishdan tashqari, ularni kichik bioreaktorlarda, xususan, elektr stansiyalari yaqinida o‘stirish texnologiyalari ham mavjud. Issiqlik elektr stansiyalarining tashlama issiqligi suvo‘tlarni yetishtirish uchun zarur issiqlikning 77 % igachasini qoplashi mumkin. Bu texnologiya issiq cho‘l iqlimini talab qilmaydi.

Uchinchi avlod bioyoqilg‘isi issiqxona gazlarining eng kam sof chiqindilarini hosil qiladi, bu esa ularning atmosferadagi miqdorini kamaytirish imkonini beradi.

Bioyoqilg‘i turlari

Bioyoqilg‘i qattiq, suyuq va gazsimon turlarga bo‘linadi. Qattiq bioyoqilg‘iga an’anaviy o‘tin (ko‘pincha yog‘ochga ishlov berish chiqindilari ko‘rinishida) va yoqilg‘i granulalari (yog‘ochni qayta ishlashdan qolgan mayda chiqindilarning presslangan shakli) kiradi.

Suyuq yoqilg‘ilar — spirtlar (metanol, etanol, butanol), efirlar, biodizel va biomazut.

Gazsimon yoqilg‘i — is gazi, metan va vodoroddan tashkil topgan turli gaz aralashmalaridir. Ular xomashyoni kislorod ishtirokida termik parchalash (gazlashtirish), kislorodsiz parchalash (piroliz) yoki bakteriyalar yordamida bijg‘itish orqali olinadi.

Qattiq bioyoqilg‘i

Daraxt po‘stlog‘i yoqiladigan qozonxona, Koryajma

O‘tin — insoniyat foydalangan eng qadimiy yoqilg‘i. Hozirgi vaqtda dunyoda o‘tin yoki biomassa ishlab chiqarish uchun tez o‘suvchi daraxt turlaridan (terak, evkalipt va boshqalar) iborat energetik o‘rmonlar yetishtiriladi. Rossiyada o‘tin va biomassa uchun asosan sifati jihatidan arralangan yog‘och materiallari tayyorlashga yaroqsiz bo‘lgan texnik yog‘och ishlatiladi.

Yoqilg‘i granulalari va briketlar — yog‘och chiqindilari (qipiq, payraha, po‘stloq, ingichka va sifatsiz yog‘och, daraxt kesish qoldiqlari), somon, qishloq xo‘jaligi chiqindilari (po‘choq, kungaboqar po‘chog‘i, yong‘oq qobig‘i, go‘ng, tovuq axlati) va boshqa biomassadan tayyorlanadigan presslangan mahsulotlar. Yog‘ochdan ishlab chiqarilgan yoqilg‘i granulalari pelletlar deb ataladi. Ular diametri 8—23 mm va uzunligi 10—30 mm bo‘lgan silindrsimon yoki sharsimon granulalardir. Hozir Rossiyada yoqilg‘i granulalari va briketlarini ishlab chiqarish faqat katta hajmlarda iqtisodiy jihatdan foydali.

Biologik kelib chiqishga ega energiya tashuvchilar (asosan go‘ng va shu kabilar) briketlanadi, quritiladi hamda turarjoy kaminlarida va issiqlik elektr stansiyalarining o‘txonalarida yoqilib, arzon elektr energiyasi ishlab chiqariladi.

Biologik kelib chiqishga ega chiqindilar — yoqishga tayyorlanmagan yoki juda kam ishlov berilgan qipiq, payraha, po‘stloq, po‘choq, qobiq, somon va boshqalar.

Yog‘och payrahasi — o‘rmon kesilayotgan joyning o‘zida ingichka yog‘och yoki daraxt kesish qoldiqlarini, yoxud korxonadagi yog‘ochga ishlov berish chiqindilarini ko‘chma yoki statsionar maydalagich (shreder) yordamida maydalash orqali ishlab chiqariladi. Yevropada payraha asosan quvvati bir necha megavattdan bir necha o‘n megavattgacha bo‘lgan yirik issiqlik elektr stansiyalarida yoqiladi.

Shuningdek, ko‘pincha yoqilg‘i sifatida torf, qattiq maishiy chiqindilar va boshqalar ham ishlatiladi.

Suyuq bioyoqilg‘i

1988-yilda AQSHda 2000-yillar boshiga kelib bir hujayrali suvo‘tlardan sanoat miqyosida benzin ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish niyati e’lon qilingan.

Bioetanol

Shakarqamish — etanol ishlab chiqarish xomashyosi

Jahonda bioetanol ishlab chiqarish hajmi 2015-yilda 98,3 milliard litrni tashkil etdi. Shundan 30 milliardi Braziliya, 56,1 milliardi esa AQSH hissasiga to‘g‘ri kelgan. Braziliyada etanol asosan shakarqamishdan, AQSHda esa makkajo‘xoridan ishlab chiqariladi.

2007-yil yanvarida AQSH Kongressiga murojaatida Jorj Bush «10 yilda 20» rejasini taklif qildi. Rejada benzin iste’molini 10 yil ichida 20 % ga kamaytirish ko‘zda tutilgan bo‘lib, bu neft iste’molini 10 % ga qisqartirish imkonini berishi kerak edi. Benzinning 15 % ini bioyoqilg‘i bilan almashtirish rejalashtirilgan. 19-dekabr 2007-yilda AQSH prezidenti Jorj Bush «AQSHning energetik mustaqilligi va xavfsizligi to‘g‘risidagi qonun»ni (EISA of 2007) imzoladi. Unda 2022-yilga kelib yiliga 36 milliard gallon etanol ishlab chiqarish ko‘zda tutilgan edi. Bunda 16 milliard gallon etanol oziq-ovqat bo‘lmagan xomashyo — sellyulozadan olinishi kerak edi. Qonunni amalga oshirishda ko‘plab qiyinchiliklar va kechikishlar yuz berdi; unda belgilangan maqsadlar keyinchalik bir necha bor pasaytirildi.

Etanol benzin bilan taqqoslaganda energiya zichligi kamroq bo‘lgan energiya manbaidir; E85 (85 % etanol va 15 % benzin aralashmasi; «E» harfi inglizcha Ethanol so‘zidan olingan) yoqilg‘isida yuradigan avtomobillarning bir birlik yoqilg‘i hajmiga bosib o‘tadigan masofasi odatdagi avtomobillarning taxminan 75 % iga teng. Oddiy avtomobillar E85 da ishlay olmaydi, ammo ichki yonuv dvigatellari E10 da yaxshi ishlaydi (ayrim manbalarga ko‘ra, hatto E15 dan ham foydalanish mumkin). «Sof» etanolda faqat «Flex-Fuel» deb ataladigan («moslashuvchan yoqilg‘ili») avtomobillar ishlay oladi. Bu avtomobillar odatiy benzinda (shunga qaramay, oz miqdorda etanol qo‘shish talab etiladi) yoki ikki yoqilg‘ining istalgan nisbatdagi aralashmasida ham yurishi mumkin. Braziliyadan yoqilg‘i sifatida foydalanish va uni ishlab chiqarishdabioetanolni shakarqamishdan olish bo‘yicha yetakchi hisoblanadi. Yoqilg‘i quyish shoxobchalari Braziliyada tanlash uchun quyidagilarni taklif etadi: E20 (yoki E25) yoxud «acool» deb ataladigan, etanolning azeotrop aralashmasini (96 % C2H5OH va 4 % suv; oddiy distillatsiya bilan etanolni bundan yuqori konsentratsiyada olishning iloji yo‘q) tanlashni taklif etadi. Etanol benzindan arzon ekanidan foydalanib, ayrim noinsof yoqilg‘i sotuvchilar E20 ni azeotrop bilan suyultiradi, natijada undagi etanol konsentratsiyasi yashirin ravishda 40 % gacha yetishi mumkin. Oddiy avtomobilni «flex-fuel» tizimiga moslashtirish mumkin, biroq iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas.

AQSHda sellyulozadan etanol ishlab chiqarish

2010-yilda AQSH Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi (EPA) Range Fuels va Cello Energy kompaniyalarining bayonotlariga asoslanib, mamlakatda sellyulozadan 100 million gallon etanol ishlab chiqarilgani to‘g‘risida ma’lumot e’lon qildi. Ammo ikkala kompaniya ham yoqilg‘i ishlab chiqarishni boshlamay turib, o‘sha yilning o‘zida faoliyatini to‘xtatdi.

2012-yil aprel oyida Blue Sugars kompaniyasi dastlabki 20 ming gallon etanol ishlab chiqardi, so‘ng bu faoliyatini to‘xtatdi.

INEOS Bio kompaniyasi 2012-yilda «yiliga 8 million gallon quvvatga ega sellyulozadan etanol ishlab chiqaruvchi birinchi tijorat korxonasi» ishga tushganini e’lon qildi, biroq EPA mazkur korxonada amalda ishlab chiqarish boshlanganini qayd etmadi.

2013-yilda EPA AQSHda sellyulozadan etanol ishlab chiqarish hajmi nolga teng ekanini qayd etdi.

2014-yilda to‘rtta kompaniya mahsulot yetkazib berishni boshlaganini ma’lum qildi:

  • Quad County Corn Processers — 2014-yil iyul, yiliga 2 million gallon;
  • POET — 2014-yil sentabr, yiliga 25 million gallon;
  • Abengoa — 2014-yil oktabr, yiliga 25 million gallon;
  • DuPont — 2015-yil oktabr, yiliga 30 million gallon.

EPAning 2015-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, amalda 2,2 million gallon, ya’ni yuqorida tilga olingan to‘rtta kompaniya e’lon qilgan hajmning atigi 3,6 % i ishlab chiqarilgan.

Abengoa kompaniyasi 2015-yilda bankrotligini e’lon qildi.

AQSH Kongressi 2007-yilda qabul qilgan «Energetik mustaqillik va xavfsizlik to‘g‘risidagi qonun»ga ko‘ra, mamlakatda 2015-yilda 3 milliard gallon etanol ishlab chiqarilishi kerak edi. Shunday qilib, katta investitsiyalar va davlat qo‘llab-quvvatlashiga qaramay, amaldagi ishlab chiqarish Kongress belgilagan maqsadning atigi 0,073 % ini tashkil etdi.

Tanqidchilarning ta’kidlashicha, AQSHda sellyulozadan etanol olishni tijoratlashtirishga qaratilgan muvaffaqiyatsiz urinishlar bir asrdan ko‘proq vaqt avval boshlangan va taxminan har 20—30 yilda takrorlanadi. Holbuki, yiliga bir million gallondan ortiq mahsulot ishlab chiqarilgan holatlar ham bo‘lgan. Masalan, 1910-yildayoq Standard Alcohol kompaniyasi yog‘ochga ishlov berish chiqindilaridan kuniga 5 ming va 7 ming gallon quvvatga ega ikkita korxonada spirt olgan. Ular bir necha yil faoliyat yuritgan.

Biometanol

Sanoat miqyosida yetishtirish va biotexnologik konversiya qilish obyektlaridan bo‘lgan dengiz fitoplanktonini ushbu yo‘llar bilan qayta ishlash hozircha tijoratlashtirish bosqichiga yetmagan, ammo bioyoqilg‘i ishlab chiqarishning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda.

O‘tgan asrning 80-yillari boshida Yevropaning bir necha mamlakati birgalikda qirg‘oqbo‘yi cho‘l hududlarida sanoat tizimlari yaratish loyihasi ishlab chiqilgan. Biroq loyihani amalga oshirishga jahon bo‘ylab narxi pasaygan neft to‘sqinlik qilgan.

Dastlabki bosqichda biomassani dengiz sohillarida yaratilgan sun’iy suv havzalarida fitoplankton yetishtirish yo‘li bilan olish mumkin.

Keyingi jarayonlar biomassaning metanli bijg‘ishi va undan so‘ng metanning gidroksillanishi natijasida metanol olinadi.

Quyidagi ehtimoliy afzalliklar mikroskopik suvo‘tlardan foydalanishga xosdir:

  • fitoplanktonning yuqori mahsuldorligi (yiliga 100 t/ga gacha);
  • ishlab chiqarishda na unumdor tuproq, na chuchuk suv ishlatiladi;
  • bu jarayon qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarishi bilan raqobatlashmaydi;
  • jarayonning energiya qaytimi metan olish bosqichida 14 ga, metanol olish bosqichida esa 7 ga yetadi.

Energiya olish nuqtayi nazaridan ushbu biotizim boshqa quyosh energiyasini o‘zgartirish usullariga nisbatan sezilarli iqtisodiy afzalliklarga ega bo‘lishi mumkin.

Biobutanol

Butanol — C4H10O, ya’ni butil spirti. O‘ziga xos hidli rangsiz suyuqlik. Sanoatda kimyoviy xomashyo sifatida keng ishlatiladi, lekin transport yoqilg‘isi sifatida tijorat miqyosida qo‘llanilmaydi. AQSHda yiliga 1,39 milliard litr butanol ishlab chiqariladi. Uning umumiy qiymati taxminan $1,4 milliardni tashkil etadi.

Butanol ishlab chiqarish XX asrning boshida Clostridia acetobutylicum bakteriyasidan foydalanib boshlangan. 50-yillarda neft narxi pasaygani sababli butanol neft mahsulotlaridan ishlab chiqarila boshlandi.

Butanol korroziyaga sabab bo‘lmaydi va uni mavjud infratuzilma orqali tashish mumkin. U an’anaviy yoqilg‘ilar bilan aralashtirilishi mumkin, biroq bu shart emas. Butanolning energiya sig‘imi benzinnikiga yaqin. Butanoldan yoqilg‘i elementlarida va vodorod ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida ham foydalanish mumkin.

Biobutanol ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida shakarqamish, lavlagi, makkajo‘xori, bug‘doy, maniok va kelajakda sellyuloza ishlatilishi mumkin. Biobutanol ishlab chiqarish texnologiyasini DuPont Biofuels kompaniyasi yaratgan. Associated British Foods (ABF), BP va DuPont kompaniyalari Buyuk Britaniyada turli xomashyodan yiliga 20 million litr biobutanol ishlab chiqaradigan zavod qurmoqda.

Dimetil efir

Dimetil efir (DME) — C2H6O.

U ko‘mir, tabiiy gaz va biomassadan ishlab chiqarilishi mumkin. Dimetil efirning katta qismi sellyuloza-qog‘oz sanoati chiqindilaridan olinadi. U kichik bosim ta’sirida suyuqlanadi.

Dimetil efir — ekologik toza yoqilg‘i bo‘lib, unda oltingugurt yo‘q; azot oksidlari miqdori chiqindi gazlarda benzinnikiga qaraganda 90 % kam. Dimetil efirdan foydalanish maxsus filtrlarni talab qilmaydi, biroq yoqilg‘i ta’minoti tizimini (gaz ballon uskunasini o‘rnatish, aralashma hosil bo‘lishini sozlash) va dvigatelning o‘t oldirish tizimini o‘zgartirish zarur. LPG dvigatelli avtomobillarda yoqilg‘i tarkibidagi ulushi 30 % bo‘lsa, qayta jihozlamasdan ham foydalanish mumkin.

2006-yil iyul oyida Xitoyning Rivojlanish va islohotlar milliy komissiyasi (NDRC) (Xitoy) dimetil efirdan yoqilg‘i sifatida foydalanish standartini qabul qildi. Xitoy hukumati uni dizel yoqilg‘isiga muqobil sifatida rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlaydi. Keyingi 5 yilda Xitoy yiliga 5—10 million tonna dimetil efir ishlab chiqarishni rejalashtirmoqda.

Moskva transport va aloqa departamenti shahar hukumatining «Dimetil efir va boshqa muqobil motor yoqilg‘ilaridan foydalanishni kengaytirish to‘g‘risida»gi qarori loyihasini tayyorladi.

Dimetil efirli dvigatellarga ega avtomobillarni quyidagi kompaniyalar ishlab chiqmoqda: KAMAZ, Volvo, Nissan hamda Xitoyning SAIC Motor.

Biodizel

Biodizel — yoqilg‘i bo‘lib, u hayvonlar, o‘simliklar va mikroorganizmlardan olingan yog‘lar hamda ularning eterifikatsiya mahsulotlariga asoslanadi. Biodizel olish uchun o‘simlik yoki hayvon yog‘laridan foydalaniladi. Xomashyo sifatida raps, soya, palma, kokos moyi, boshqa har qanday xom moy yoki oziq-ovqat sanoati chiqindilari ishlatilishi mumkin. Suvo‘tlardan biodizel ishlab chiqarish texnologiyalari ham ishlab chiqilmoqda.

Biobenzin

Rossiyalik olimlar Rossiya Fanlar akademiyasining Yuqori haroratlar birlashgan instituti (OIVT) va Moskva davlat universiteti vakillari mikrosuvo‘tlar biomassasini biobenzinga aylantiradigan qurilmani yaratib, muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazdilar. Olingan yoqilg‘i odatiy benzin bilan aralashtirilib, ikki taktli ichki yonuv dvigatelida sinovdan o‘tkazildi. Yangi ishlanma suvo‘tlar biomassasini quritmasdan, to‘liq holda qayta ishlash imkonini beradi. Ilgari suvo‘tlardan biobenzin olish urinishlarida quritish bosqichi talab etilar edi; bu bosqichning energiya sarfi olinadigan yoqilg‘ining energiya samaradorligidan ham yuqori bo‘lgan. Endilikda ushbu muammo hal qilindi. Tez o‘suvchi mikrosuvo‘tlar quyosh nuri energiyasi va karbonat angidridni oddiy quruqlik o‘simliklariga nisbatan ancha samarali ravishda biomassa hamda kislorodga aylantiradi. Shu sababli aynan ulardan bioyoqilg‘i olish juda istiqbolli.

Uglevodorodlar

Bir qator mikroorganizmlar, masalan, Botryococcus braunii, o‘zida quruq umumiy massasining 40 % igacha uglevodorodlarni to‘plashi mumkin. Ular asosan izoprenoid uglevodorodlardan iborat.

Gazsimon yoqilg‘i

Biogaz

Biogaz — organik chiqindilarni (biomassani) bijg‘itish mahsuloti bo‘lib, metan va karbonat angidriddan iborat gaz aralashmasidir. Biomassaning parchalanishiga bakteriyalar guruhidagi metanogenlar ta’sir ko‘rsatadi.

Biovodorod

Biovodorod — vodorod bo‘lib, u biomassadan termokimyoviy, biokimyoviy yoki boshqa usullar, masalan, suvo‘tlar yordamida olinadi.

Metan

Metan ko‘mir yoki yog‘och kabi uglerodli qattiq yoqilg‘idan olingan sintetik tabiiy gazni turli aralashmalardan tozalashdan so‘ng sintez qilinadi. Ushbu ekzotermik jarayon katalizator ishtirokida 300—450 °C haroratda va 1−5 bar bosimda kechadi. Dunyoda yog‘och chiqindilaridan metan ishlab chiqarishga mo‘ljallangan bir nechta qurilma allaqachon ishga tushirilgan.

Tanqidlar

Bioyoqilg‘i sanoati rivojlanishining tanqidchilari bioyoqilg‘iga talab oshishi qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarini oziq-ovqat ekinlari ekiladigan maydonlarni qisqartirishga va ularni yoqilg‘i ekinlari foydasiga qayta taqsimlashga majbur qilayotganini aytadilar. Masalan, yem-xashak uchun yetishtiriladigan makkajo‘xoridan, etanol tayyorlanganda hosil bo‘ladigan barda (spirt ishlab chiqarish qoldig‘i) chorva mollari va parrandalar uchun omuxta yem ishlab chiqarishda qo‘llanadi. Biodizel soya yoki rapsdan tayyorlanganda qoladigan kunjara ham chorva uchun omuxta yemga ishlatiladi. Demak, bioyoqilg‘i ishlab chiqarish qishloq xo‘jaligi xomashyosini qayta ishlashning yana bir bosqichini yuzaga keltiradi.

  • Minnesota universiteti iqtisodchilarining hisob-kitoblariga ko‘ra, bioyoqilg‘i ishlab chiqarish avj olishi oqibatida sayyoradagi ochlikdan aziyat chekayotganlar soni 2025-yilga borib 1,2 milliard kishiga yetadi.
  • BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) 2005-yilgi hisobotida bioyoqilg‘i iste’molining o‘sishi qishloq va o‘rmon xo‘jaligi faoliyatini diversifikatsiya qilishga, oziq-ovqat xavfsizligini yaxshilashga hamda iqtisodiy rivojlanishga yordam berishi mumkinligini ta’kidlagan. Bioyoqilg‘i ishlab chiqarish rivojlanayotgan mamlakatlarda yangi ish o‘rinlari yaratishi va ularning neft importiga qaramligini kamaytirishi mumkin. Bundan tashqari, u hozircha foydalanilmayotgan yerlarni xo‘jalik muomalasiga kiritish imkonini beradi. Masalan, Mozambikda qishloq xo‘jaligi uchun yaroqli bo‘lishi mumkin bo‘lgan 63,5 million gektar yerning atigi 4,3 million gektaridan foydalaniladi.
  • 2007-yilga kelib AQSHda etanol ishlab chiqaradigan 110 ta rektifikatsiya zavodi ishlagan va yana 73 tasi qurilayotgan edi. 2008-yil oxiriga borib AQSHda etanol ishlab chiqarish quvvati yiliga 11,4 milliard. gallonga yetishi kerak edi. Jorj Bush 2008-yilda xalqqa murojaatida 2017-yilga borib bioetanol ishlab chiqarishni yiliga 35 milliard gallongacha oshirishga chaqirgan.
  • «Bosh qo‘mondon mulohazalari» (28.03.2007) asarida Fidel Kastro Rus AQSH prezidenti Jorj Bushni tanqid qilib, shunday yozgan: «U Amerikaning yirik avtomobil ishlab chiqaruvchilari bilan uchrashuvdan so‘ng oziq-ovqatdan yoqilg‘i ishlab chiqarish haqidagi o‘zining shaytoniy g‘oyasini ilgari surdi… Imperiya rahbari Qo‘shma Shtatlar makkajo‘xoridan xomashyo sifatida foydalanib, dunyodagi eng yirik etanol ishlab chiqaruvchiga aylanganidan maqtandi». Keyin Kastro raqamlar va dalillarga tayanib, bu yondashuv uchinchi dunyo mamlakatlarida oziq-ovqat ta’minoti muammolarini kuchaytirishini ko‘rsatgan; bu mamlakatlarning aholisi allaqachon ko‘pincha to‘yib ovqatlanmaydi.
  • Indoneziya va Malayziyada palma plantatsiyalari yaratish uchun tropik o‘rmonlarning ancha katta qismi kesib tashlandi. Xuddi shu holat Borneo va Sumatra orollarida ham sodir bo‘lgan. Bunga dizel yoqilg‘isining muqobili sifatidagi biodizelni ishlab chiqarish poygasi sabab bo‘ldi (raps moyidan yoqilg‘i sifatida sof holda ham foydalanish mumkin). Muqobil yoqilg‘ini yarim texnik moyli ekinlardan ishlab chiqarish uchun aynan past tannarx va kam energiya sarfi muhimdir.

Bioyoqilg‘i iqlim muammosini hal etish vositasi sifatida

Ishlab chiqarishni keng ko‘lamga yoyish imkoniyatlari

Bioenergetika ko‘pincha qazilma yoqilg‘ining keng ko‘lamda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan «uglerod jihatidan neytral» muqobili sifatida ko‘riladi. Masalan, Xalqaro energetika agentligi 2050-yilga kelib bioenergetika birlamchi energiyaning 20 % dan ortig‘ini ta’minlashi mumkin deb hisoblaydi. BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi doiraviy konvensiyasi kotibiyati hisobotida bioenergetika salohiyati yiliga 800 ekzajoul (EJ/yil) deb baholanadi. Bu dunyoning hozirgi energiya iste’molidan ancha yuqori. Hozir insoniyat yiliga taxminan 12 milliard tonna o‘simlik biomassasidan foydalanadi (shu bilan quruqlik ekotizimlari uchun mavjud biomassa hajmini 23,8 % ga kamaytiradi), uning kimyoviy energiyasi esa atigi 230 EJ ni tashkil etadi. 2015-yilda umumiy energiya sig‘imi 60 EJ bo‘lgan bioyoqilg‘i ishlab chiqarilgan, bu birlamchi energiyaga bo‘lgan ehtiyojning 10 % iga teng. Qishloq va o‘rmon xo‘jaligining hozirgi usullari sayyorada biomassa ishlab chiqarishning umumiy hajmini oshirmaydi, balki uni tabiiy ekotizimlardan inson ehtiyojlari tomon qayta taqsimlaydi. Energiya ehtiyojining 20—50 % ini bioyoqilg‘i hisobiga qoplash uchun qishloq xo‘jaligi yerlaridan olinadigan biomassa miqdorini 2—3 baravar oshirish kerak bo‘ladi. Bunga qo‘shimcha ravishda o‘sib borayotgan aholini oziq-ovqat bilan ta’minlash ham zarur. Vaholanki, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining hozirgi darajasidayoq cho‘l va muzliklar bilan qoplanmagan quruqlik yuzasining 75 % iga ta’sir ko‘rsatilmoqda. Bu ekotizimlarga haddan tashqari bosim tushishiga va CO2ning katta miqdorda chiqarilishiga olib keladi. Shu sababli kelajakda qo‘shimcha biomassani katta miqdorda olish imkoniyati juda muammoli masaladir.

Bioenergetikaning «uglerod neytralligi»

Bioenergetika «uglerod jihatidan neytral» degan qarash keng tarqalgan. Unga ko‘ra, o‘simliklardan energiya olish atmosferaga qo‘shimcha CO2 chiqarilishiga olib kelmaydi. Olimlar bu qarashni tanqid qilishadi, lekin u Yevropa Ittifoqining rasmiy hujjatlarida uchraydi. Xususan, 2020-yilga kelib bioenergetika ulushini 20 % gacha, transport bioyoqilg‘isi ulushini esa 10 % gacha oshirish haqidagi direktiva aynan shu qarashga asoslangan. Shu bilan birga, bu fikrni shubha ostiga qo‘yadigan ilmiy dalillar tobora ko‘paymoqda. Bioyoqilg‘i olish uchun o‘simlik yetishtirilsa, tabiiy holda atmosferadan uglerodni yuta oladigan boshqa o‘simliklar o‘sadigan yerlar bo‘shatilishi kerak. Bundan tashqari, bioyoqilg‘i ishlab chiqarishning ko‘plab texnologik bosqichlari ham CO2 chiqishiga sabab bo‘ladi. Uskunalar ishlashi, tashish, xomashyoni kimyoviy qayta ishlash va tuproq qoplamining buzilishi muqarrar ravishda atmosferaga CO2 chiqishi bilan kechadi. Natijaviy balans ayrim hollarda qazilma yoqilg‘ilarni yoqishga qaraganda ham yomonroq bo‘lishi mumkin. Bioenergetikaning boshqa bir yo‘li qishloq xo‘jaligi, yog‘ochni qayta ishlash va boshqa sohalarning chiqindilaridan energiya olishni nazarda tutadi. Bunda chiqindilar tabiiy muhitdan olib chiqiladi. Holbuki, ular tabiiy ravishda chiriganda tarkibidagi uglerod odatda tuproqqa o‘tishi mumkin edi. Buning o‘rniga chiqindilar yoqiladi va uglerod atmosferaga chiqariladi.

Bioenergetika texnologiyalarini butun hayotiy sikl bo‘yicha kompleks baholash natijalari juda farq qiladi. Bu yerda yerdan foydalanishdagi bevosita va bilvosita o‘zgarishlar, qo‘shimcha mahsulotlar (masalan, chorva yemi) olish imkoniyati, o‘g‘it ishlab chiqarishdan chiqadigan azot(I) oksidining issiqxona gaziga xos ta’siri va boshqa omillar hisobga olingan-olinmaganiga bog‘liq. Farrell va hammualliflar (2006) ma’lumotiga ko‘ra, don ekinlaridan tayyorlangan bioyoqilg‘ining chiqindilari odatiy benzinnikidan 13 % kam. AQSH Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi tadqiqotida 30 yillik vaqt oralig‘i olinganda don xomashyosidan tayyorlangan biodizel odatiy yoqilg‘iga nisbatan qabul qilingan farazlarga qarab chiqindilarni 26 % kamaytirishi yoki 34 % oshirishi mumkinligi ko‘rsatilgan.

«Uglerod qarzi»

Elektr energetikasida biomassadan foydalanish «uglerod neytralligi» bilan bog‘liq transport bioyoqilg‘isiga xos bo‘lmagan yana bir muammoni keltirib chiqaradi. Odatda bu yog‘ochni yoqishdir. Yog‘och yonganida CO2 bevosita atmosferaga chiqadi, uning atmosferadan qayta yutilishi esa yangi daraxtlar o‘sishi davomida o‘nlab, hatto yuzlab yil vaqt oladi. Bu vaqt tafovuti odatda «uglerod qarzi» deb ataladi; Yevropa o‘rmonlari uchun u ikki yuz yilga yetadi. Shu sababli yog‘ochdan bioyoqilg‘i sifatida foydalanish qisqa va o‘rta muddatda «uglerod neytralligi»ni ta’minlay olmaydi. Iqlim modellashtirish natijalari esa chiqindilarni tezda kamaytirish zarurligini ko‘rsatadi. O‘g‘itlar va sanoat agrotexnikasining boshqa usullaridan foydalanib, tez o‘suvchi daraxtlarni yetishtirish tabiiy o‘rmonlarning uglerod zaxirasi ancha kichik bo‘lgan plantatsiyalar bilan almashtirilishiga olib keladi. Bunday plantatsiyalar tashkil etilishi biologik xilma-xillikning kamayishi, tuproqning holdan toyishi va don ekinlari monokulturalarining kengayishi oqibatlariga o‘xshash boshqa ekologik muammolarni keltirib chiqaradi.

Ekotizimlar uchun oqibatlar

Tadqiqot natijalari Science jurnalida chop etilgan. Unga ko‘ra, qazilma yoqilg‘idan chiqadigan CO2 uchun to‘lov joriy etilib, bioyoqilg‘i chiqindilari hisobga olinmasa, biomassaga talab ortadi. Natijada 2065-yilga borib deyarli barcha saqlanib qolgan tabiiy o‘rmonlar, o‘tloqlar va boshqa ekotizimlarning katta qismi bioyoqilg‘i plantatsiyalariga aylantirilishi mumkin. Hozirning o‘zida bioyoqilg‘i olish uchun o‘rmonlar kesilmoqda. Pelletlarga talabning oshishi xalqaro savdoni (eng avvalo Yevropaga yetkazib berishni) kengaytirmoqda va butun dunyodagi o‘rmonlarga tahdid solmoqda. Masalan, Buyuk Britaniyaning elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi Drax (inglizcha) kompaniyasi o‘zining 4 GVt quvvatining yarmini bioyoqilg‘i hisobiga ta’minlamoqchi. Buning uchun yiliga 20 million tonna yog‘och import qilish kerak bo‘ladi. Bu Buyuk Britaniyaning o‘zida tayyorlanadigan yog‘och hajmidan ikki baravar ko‘p.

Bioyoqilg‘ining energetik rentabelligi

Bioyoqilg‘ining birlamchi energiya manbai bo‘la olishi uning energetik rentabelligiga, ya’ni olingan foydali energiyaning sarflangan energiyaga nisbatiga bog‘liq. Don etanolining energiya balansi Farrell va hammualliflar (2006) ishida ko‘rib chiqilgan. Mualliflar bu yoqilg‘idan olinadigan energiya uni ishlab chiqarishga sarflangan energiyadan sezilarli darajada yuqori degan xulosaga kelgan. Boshqa tomondan, Pimentel va Patrek energiya sarfi olinadigan energiyadan 29 % ko‘p ekanini isbotlashga harakat qilgan.

Bu tafovut asosan qo‘shimcha mahsulotlarning ahamiyatini baholash bilan bog‘liq: optimistik baholarga ko‘ra, ularni chorva yemi sifatida ishlatish va shu tariqa soya yetishtirishga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirish mumkin.

Jeyson Xill, Erik Nelson, Devid Tilman, Stiven Polaski va Duglas Tiffani baholashicha, etanol uni ishlab chiqarishga sarflangan energiyadan 25% ko‘proq, soyadan olingan biodizel esa 93% ko‘proq energiya beradi.

Makkajo‘xori donidan olinadigan etanolning sof energiya balansi (SEB) kichik bo‘lib, uni ishlab chiqarish uchun zarur energiyadan taxminan 25% ko‘p energiyani ta’minlaydi. Bu sof energiya balansining deyarli barchasi etanolning o‘zida ishlab chiqarish uchun sarflangan energiyadan ko‘proq energiya borligi bilan emas, balki chorva yemi sifatida foydalaniladigan quruq barda — qo‘shimcha mahsulotning energetik hissasi bilan bog‘liq.

Oziq-ovqat xavfsizligiga ta’siri

Ko‘p yillik urinishlar va katta investitsiyalarga qaramay, suvo‘tlardan yoqilg‘i ishlab chiqarish laboratoriya bosqichidan chiqmagan. Shu sababli bioyoqilg‘i uchun qishloq xo‘jaligi yerlarini ajratish talab etiladi. Xalqaro energetika agentligi (IEA)ning 2007-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, yiliga 1 EJ transport bioyoqilg‘isi energiyasini ishlab chiqarish uchun 14 million gektar qishloq xo‘jaligi yeri kerak bo‘ladi. Demak, transport yoqilg‘isining 1 % ini ishlab chiqarish qishloq xo‘jaligi yerlarining 1 % ini talab qiladi.

Tarqalishi

Tadqiqot markazi Worldwatch Institute (inglizcha) baholashicha, 2007-yilda dunyoda 54 milliard litr bioyoqilg‘i ishlab chiqarilgan. Bu suyuq yoqilg‘ining jahon miqyosidagi iste’molining 1,5 % ini tashkil etgan. Etanol ishlab chiqarish hajmi 46 milliard litrga yetgan. AQSH va Braziliya jahon etanolining 95 % ini ishlab chiqaradi.

2010-yilda jahonda suyuq bioyoqilg‘i ishlab chiqarish 105 milliard litrgacha oshdi, bu avtomobil transporti yoqilg‘isining dunyo bo‘yicha iste’molining 2,7 % iga teng. 2010-yilda 86 milliard litr etanol va 19 milliard litr biodizel ishlab chiqarildi. Jahon etanol ishlab chiqarishida AQSH va Braziliyaning ulushi 90 % gacha kamaydi.

AQSHda donning uchdan bir qismidan ko‘prog‘i, Yevropada rapsning yarmidan ko‘prog‘i, Braziliyada esa shakarqamishning deyarli yarmi bioyoqilg‘i ishlab chiqarishga sarflanadi (Bureau va hammualliflar, 2010).

Yevropada bioyoqilg‘i

Yevropa komissiyasi 2020-yilga kelib transport vositalarining kamida 10 % ida muqobil energiya manbalaridan foydalanish vazifasini qo‘ydi. Shuningdek, 2010-yil uchun 5,75 % lik oraliq maqsad belgilangan.

2007-yil noyabr oyida Buyuk Britaniyada Qayta tiklanuvchi yoqilg‘i agentligi (inglizcha  Renewable Fuels Agency) tashkil etildi. Agentlik qayta tiklanuvchi yoqilg‘idan foydalanishga doir talablarning joriy qilinishini nazorat qilishi kerak edi. Qo‘mitaga Atrof-muhit agentligining sobiq ijrochi direktori Ed Gallaxer (Ed Gallaher) rais etib tayinlandi.

2008-yil davomida bioyoqilg‘ining iqtisodiy va amaliy jihatdan yaroqliligi borasidagi bahslar Gallaxer boshchiligidagi komissiyani masalani yana bir bor keng qamrovda o‘rganishga undadi. Bioyoqilg‘idan foydalanishning oziq-ovqat ishlab chiqarish, yetishtiriladigan ekinlar xilma-xilligi, oziq-ovqat narxlari va qishloq xo‘jaligi yerlari maydoniga bilvosita ta’siri o‘rganildi. Hisobotda bioyoqilg‘ini joriy etish sur’atini yiliga 0,5 % gacha sekinlashtirish taklif qilindi. Shunga ko‘ra, 5 foizlik maqsadga dastlab taklif qilingandan uch yil keyin, ya’ni 2013/2014-yildan oldin erishilmasligi kerak edi. Bundan tashqari, keyingi joriy etish jarayonida kompaniyalar ikkinchi avlod yoqilg‘isiga mo‘ljallangan eng yangi texnologiyalardan foydalanishi majburiy talab etib belgilanishi lozim edi.

2011-yil 1-apreldan boshlab Shvetsiyaning 300 dan ortiq yoqilg‘i quyish shoxobchasida yangi dizel yoqilg‘isini xarid qilish mumkin bo‘ldi. Shvetsiya dunyoda ilk bor avtomobillarni shved qarag‘aylari moyidan ishlab chiqarilgan ekodizel bilan to‘ldirish mumkin bo‘lgan mamlakatga aylandi. «Bu o‘rmonning ko‘plab qimmatli tarkibiy qismlaridan qanday foydalanish mumkinligini hamda bizning “yashil oltinimiz” ko‘proq ish o‘rinlari va yaxshiroq iqlim yaratishi mumkinligini ko‘rsatadigan yaxshi misoldir», — dedi mamlakat qishloq xo‘jaligi vaziri Eskil Erlandsson (Eskil Erlandsson).

2013-yil 8-martda bioyoqilg‘ida ilk tijorat transatlantik aviaqatnovi amalga oshirildi. KLM aviakompaniyasining Boeing-777-200 samolyoti Amsterdam — Nyu-York yo‘nalishida parvoz qildi.

Finlyandiyada yog‘och yoqilg‘isi energiya iste’molining qariyb 25 % ini ta’minlaydi va asosiy energiya manbai hisoblanadi. Uning ulushi muntazam oshib bormoqda.

Hozirda Belgiyada dunyodagi eng yirik issiqlik elektr stansiyasi — Bee Power Gent qurilmoqda. U yog‘och payrahasida ishlaydi. Elektr quvvati 215 MVt, issiqlik quvvati esa 100 MVt107 bo‘lib, 450 000 xonadonni elektr energiyasi bilan ta’minlaydi.

Rossiyada bioyoqilg‘i

Rosstat ma’lumotlariga ko‘ra, 2010-yilda Rossiyaning o‘simlik kelib chiqishidagi yoqilg‘i (jumladan, somon, kunjara, yog‘och payrahasi va yog‘och) eksporti 2,7 million tonnadan oshgan. Rossiya Yevropa bozoriga yoqilg‘i pelletlarini eksport qiluvchi uchta yirik mamlakatdan biridir. Rossiyada ishlab chiqarilgan bioyoqilg‘ining atigi 20 % ga yaqini mamlakat ichida iste’mol qilinadi.

Rossiyada biogaz ishlab chiqarishning ehtimoliy salohiyati yiliga 72 milliard m³ gacha yetadi. Biogazdan elektr energiyasi ishlab chiqarishning ehtimoliy hajmi 151 200 GVt, issiqlik energiyasi esa 169 344 GVt deb baholanadi.

2012—2013-yillarda Rossiyaning 27 ta hududida 50 dan ortiq biogaz elektr stansiyasini ishga tushirish rejalashtirilgan. Har bir stansiyaning o‘rnatilgan quvvati 350 kVt dan 10 MVt gacha bo‘ladi. Stansiyalarning jami quvvati 120 MVt dan oshadi. Loyihalarning umumiy qiymati baholash mezonlariga ko‘ra 58,5 milliard rubldan 75,8 milliard rublgacha bo‘ladi. Ushbu loyihani «GazEnergoStroy» korporatsiyalar guruhi va «BioGazEnergoStroy» korporatsiyasi amalga oshirmoqda.

Osiyoda bioyoqilg‘i

Janubiy Koreyada bioyoqilg‘i

2024-yilda Hyundai Oilbank kompaniyasi bioyoqilg‘i ishlab chiqaradigan zavod qurdi. Zavod xomashyo sifatida palma moyining yog‘ kislotalari distillyatlaridan foydalanadi.

2025-yilda Janubiy Koreyaning LG Chem kimyo kompaniyasi va Italiyaning Enilive kompaniyasi (Eni tarkibidagi tuzilma) Sosan shahridagi LG Chem — Daesan neft-kimyo majmuasida qayta tiklanuvchi dizel yoqilg‘isi va ekologik toza aviatsiya yoqilg‘isi ishlab chiqaradigan birinchi zavod qurilishini boshladi.

Ishlarni 2027-yilgacha yakunlash rejalashtirilgan.

Korxona yiliga taxminan 400 ming tonna ekologik toza biogen xomashyo (o‘simlik moyi va boshqa qoldiq materiallar)ni qayta ishlashi kutilmoqda.

«Tashlab ketilgan» yerlar va bioyoqilg‘i ishlab chiqarish

Keng tarqalgan qarashga ko‘ra, bioyoqilg‘idan foydalanishning salbiy oqibatlarini uning xomashyosini «tashlandiq» yoki «tashlab ketilgan» deb ataladigan yerlarda yetishtirish orqali oldini olish mumkin. Masalan, Buyuk Britaniya Qirollik jamiyati o‘z hisobotida ishlab chiqarishni «biologik xilma-xilligi past bo‘lgan chekka yerlarga yoki tashlab ketilgan yerlarga» ko‘chirishga qaratilgan siyosiy qarorlarni qabul qilishga chaqiradi. Campbell va hammualliflar (2008) tadqiqotida 385—472 million gektar yerdan foydalanilgan taqdirda tashlab ketilgan yerlarda bioenergiya ishlab chiqarishning global salohiyati birlamchi energiyaga bo‘lgan hozirgi talabning 8 % idan kam deb baholangan. Bu yerlarning hosildorligi yiliga bir gektardan 4,3 tonna deb qabul qilingan, bu avvalgi baholardan (yiliga bir gektardan 10 tonnagacha) ancha past. Bioyoqilg‘i olishga yaroqli «tashlab ketilgan» qishloq xo‘jaligi yerlarini aniqlash uslubiga Field va hammualliflar (2008) tadqiqoti misol bo‘la oladi. Unga ko‘ra, bunday yerlar 386 million gektarni tashkil etadi. 1700-yildan buyon qachondir qishloq xo‘jaligi ekinlari yetishtirilgan, ammo sun’iy yo‘ldosh suratlariga ko‘ra hozir ekin ekilmaydigan har qanday yerda o‘rmon yoki aholi punkti bo‘lmasa, u «tashlab ketilgan» deb hisoblanadi. Bunda mahalliy aholining bu yerlardan yaylov, terimchilik, tomorqachilik va boshqa maqsadlarda foydalanishi umuman baholanmagan. Bioyoqilg‘i ishlab chiqarish salohiyatiga bag‘ishlangan o‘n yettita tadqiqot sharhi muallifi Goeran Berndes ta’kidlaganidek, «aslida qishloq aholisi tirikchiligining asosini tashkil etadigan yerlar ko‘pincha tashlab ketilgan yerlar qatoriga kiritiladi». Bioyoqilg‘i ishlab chiqarish haqida yozadigan ayrim mualliflar bundan ham ilgarilab, «yetarlicha foydalanilmayotgan yerlar» tushunchasini joriy etib, Lotin Amerikasi, Afrika va Osiyodagi keng yaylov hududlarini ham ushbu toifaga qo‘shadi. Bunda shu yerlarda intensiv dehqonchilikka o‘tish ularning hozirgi aholisiga foyda keltiradi, ajdodlarining ko‘p avlodlik tajribasi asosida shakllangan hozirgi turmush tarzi esa bundan keyin mavjud bo‘lish huquqiga ega emas, degan faraz yashirincha qabul qilinadi. An’anaviy turmush tarzini himoya qiluvchilar bunday qarashni insoniyatning madaniy xilma-xilligiga tajovuz va mahalliy jamoalar huquqlariga hurmatsizlik deb tanqid qiladi. Ular ekologik jihatdan barqaror hayot kechirish imkonini beradigan an’anaviy bilimlar va amaliyotlarning ham katta ahamiyatga ega ekanini ta’kidlaydi. Xalqaro yer koalitsiyasi (International Lands Coalition) ma’lumotlariga ko‘ra, hozir dunyodagi yerlarni egallab olish holatlarining 42 % i bioyoqilg‘i ishlab chiqarish maqsadida yuz bermoqda. Ishlab chiqaruvchilar Global Janubdagi yuz millionlab gektar yerlarni «tashlab ketilgan» va «o‘zlashtirish uchun mavjud» toifasiga kiritishga moyil. Ular bu yerlarda yuz millionlab odamlar yashab, tirikchilik qilayotganini e’tibordan chetda qoldiradi. Biologik xilma-xillikka yetkaziladigan zarar ham ko‘pincha hisobga olinmaydi. Bunday yerlarni egallashga ularning ko‘pincha qishloq jamoalarining umumiy mulki ekani, jamoalarning mulk huquqi mahalliy urf-odatlarga asoslanib, qonun hujjatlarida rasmiylashtirilmagani yordam beradi. Ishlab chiqarish usullarining katta sarmoya talab qilishi va mahalliy jamoalar ularga sust jalb etilishi sabab yangi ish o‘rinlarining mahalliy aholi uchun foydasi ko‘pincha kichik bo‘ladi. Bundan tashqari, ijara haqi va ish haqi darajasi bitim tomonlarining kuchlar nisbatiga qarab belgilanadi. Ustunlik esa, odatda, transmilliy agrobiznes tomonida bo‘ladi. Colchester (2011) palma moyi ishlab chiqarishda amalda majburiy mehnat qo‘llanishini ko‘rsatgan. Yana bir muammo — yer topshirish sharti sifatida mahalliy jamoalarga va’da qilingan ish o‘rinlarining ko‘pincha bir necha yildan so‘ng yo‘q qilinishidir (Ravanera va Gorra, 2011). Umuman olganda, qishloq aholisining yirik agrobiznesga bir tomonlama qaramligi ularning manfaatiga mos emas. Braziliyada ko‘chib kelgan fermerlarning «yer egasisiz, o‘zimiz uchun ishlash» istagi Amazonka o‘rmonlarining yo‘q qilinishidagi muhim omil sifatida ko‘rsatiladi (dos Santos va hammualliflar, 2011).

Standartlar

1-yanvar 2009-yildan boshlab Rossiyada GOST R 52808-2007 «Noan’anaviy texnologiyalar. Biochiqindilar energetikasi. Atamalar va ta’riflar» standarti kuchga kirdi. Standartni joriy etish haqidagi 424-st-sonli buyruq Rossiya texnik jihatdan tartibga solish agentligi tomonidan tasdiqlangan. Buyruqning sanasi — 27-dekabr 2007-yil.

Standart M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetining geografiya fakulteti qayta tiklanuvchi energiya manbalari laboratoriyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Unda bioyoqilg‘i sohasining, ayniqsa suyuq va gazsimon yoqilg‘ilarga oid asosiy tushuncha va atamalari belgilangan.

Yevropada 2010-yil 1-yanvardan bioyoqilg‘i uchun yagona standart amal qiladi — EN-PLUS.

Adabiyotlar

Havolalar