Vodorod energetikasi — shakllanib borayotgan, muayyan sohaga ixtisoslashgan energetika tarmog‘i bo‘lib, unda vodorod energiya tashuvchisi sifatida ishlatiladi. Bu soha vodorodni ishlab chiqarish, saqlash, tashish hamda undan termokimyoviy (gorelkalar, gaz turbinali qurilmalar va ichki yonuv dvigatellarida yoqish) va elektrokimyoviy (yoqilg‘i elementlarida oksidlash) jarayonlar orqali energiya olish bosqichlarini qamrab oladi. Vodorod energetikasining istiqbollari vodorodning ekologik xavfsizligi (yonish yoki oksidlanishning yagona mahsuloti — suv), nihoyatda yuqori yonish issiqligi (143 MJ/kg, 29—30 MJ/kg esa shartli uglerod tarkibli yoqilg‘i uchun xos), yuqori issiqlik o‘tkazuvchanligi, past qovushqoqligi (quvurlar orqali tashish qulayligini ta’minlaydi), xomashyo zaxiralarining deyarli cheklanmaganligi (H2 ni suvdan olish nazarda tutilganda) bilan belgilanadi.
Vodorod ishlab chiqarish
2025-yilda dunyoda vodorod ishlab chiqarishning yalpi hajmi yiliga 100 mln tonnadan oshdi, biroq uning 1 % dan kamrog‘i energetikada iste’mol qilinadi. Elektr energiyasi bozorida vodorod va ammiakning umumiy ishlab chiqarishdagi ulushi 0,01 % dan oshmaydi, bu 520 MVtni tashkil etadi. Vodorodning qariyb 65 % i tabiiy gazdan, 20 % i ko‘mirdan olinadi, qolgan qismi esa asosan kimyo sanoatidagi boshqa jarayonlarning qo‘shimcha mahsuloti sifatida ishlab chiqariladi. Bular, xususan, neft mahsulotlarini termik krekinglash va katalitik reforming qilish, xlor-ishqor ishlab chiqarishida natriy xlorid eritmasini elektroliz qilish va boshqa jarayonlardir. Qazilma yoqilg‘iga bunday yuqori darajada bog‘liqlik uglerodli chiqindilarning sezilarli miqdorda ajralishiga olib keladi va vodoroddan to‘laqonli ekologik toza energiya tashuvchisi sifatida foydalanish imkoniyatini shubha ostiga qo‘yadi. Shu bilan birga, energiya ishlab chiqarishda qazilma xomashyoni vodorod bilan almashtirish maqsadida uni an’anaviy usullar bilan olish ham iqtisodiy jihatdan foydasiz. Shunday qilib, vodorodni energetikada qo‘llash imkoniyatlari ekologik toza transportning ayrim turlaridagi tor ixtisoslashgan foydalanish bilan cheklanadi. Kam uglerod iziga ega ekologik toza texnologiyalar yordamida ishlab chiqarilgan vodoroddan foydalanishni kengaytirish ekologiyalashtirish ssenariylari, masalan, issiqxona gazlari chiqindilarining nol darajasiga o‘tish faol amalga oshirilgan taqdirdagina mumkin.
Hozirgi ilmiy-texnik adabiyotlarda vodorodni ranglar bilan belgilash asosidagi tasnif keng qo‘llanadi. Bunda vodorodni ishlab chiqarish usuli, xomashyo va energiya manbalari hamda uglerod izi hisobga olinadi. Bu tasnif milliy yoki xalqaro standart maqomiga ega emas. Unga ko‘ra vodorod quyidagi toifalarga bo‘linadi:
- «kulrang», «qora », «jigarrang» — qazilma xomashyodan, asosan tabiiy gaz yoki ko‘mirdan ishlab chiqariladi; jarayonda hosil bo‘lgan karbonat angidrid tutib qolinmaydi va odatiy texnologik jarayonlarda atmosferaga chiqariladi;
- «ko‘k» — tabiiy gazdan ishlab chiqariladi; bunda karbonat angidrid tutib olinadi va to‘planadi hamda maxsus omborlarda saqlanadi;
- «pushti», «qizil», «binafsharang» — suvni elektroliz yoki termoliz qilish orqali olinadi; bunda foydalaniladigan elektr yoki issiqlik energiyasi atom elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi;
- «yashil» — suvni elektroliz qilish usulida, qayta tiklanuvchi manbalar energiyasidan foydalanib ishlab chiqariladi.
«Yashil» vodorodning tannarxi har bir kilogramm uchun qariyb 10 dollarni tashkil etadi (bu Milliy energetika xavfsizligi jamg‘armasi rahbarining fikricha, «mutlaqo rentabel emas»); «ko‘k» va «sariq» vodorod «yashil» vodoroddan bir necha baravar arzon — kilogrammi 2 dollardan boshlanadi.
Vodorod yoki energiya tashuvchisining ilmiy asoslangan tasnifi ISO standartlariga uyg‘unlashtirilgan milliy standartlarda belgilangan: GOST R ISO 14687-1-2012; GOST R 55466-2013; GOST ISO 14687-3-2016.
Vodorod yoqilg‘isi quyidagi tur va navlarga bo‘linadi:
a) I tur (A, B, C, D va E navlar): gazsimon vodorod va vodorod asosidagi yoqilg‘i.
b) II tur (C va D navlar): suyuq vodorod.
c) III tur: bo‘tqasimon vodorod (шугообразный водород).
Hozirgi vaqtda Rosstandart amaldagi milliy standartlar tizimini ISO 14687:2019 «Hydrogen fuel quality — Product specification» («Vodorod yoqilg‘isi sifati — mahsulot spetsifikatsiyasi») standartiga uyg‘unlashtirish maqsadida yangilash ishlarini olib bormoqda.
Shu munosabat bilan vodorod yoqilg‘isi (energiya tashuvchisi) tasnifidan umumqabul qilingan huquqiy me’yorlarga muvofiq foydalanish tavsiya etiladi.
Hozirda vodorodni sanoat miqyosida ishlab chiqarishning ko‘plab usullari mavjud: Vodorodni chiqindi, etanol, metallurgiya shlagi, biomassa va boshqa manbalardan olish texnologiyalari ishlab chiqilgan.
Tabiiy gaz / metan / metanolni bug‘ bilan konversiyalash
Bug‘ bilan konversiyalash tabiiy gaz / metan — 2015-yil holatiga ko‘ra, AQSHdagi jami vodorodning taxminan 90—95 % i shu usulda ishlab chiqarilgan. Suv bug‘i 700—1000 °C haroratda bosim ostida metan bilan katalizator ishtirokida aralashtiriladi. Jarayon tannarxi — bir kilogramm vodorod uchun 2–5 dollar.
Ko‘mirni gazlashtirish
Vodorod olishning eng qadimgi usuli. Ko‘mir suv bug‘i bilan 800—1300 °C haroratda, havo kirmaydigan sharoitda qizdiriladi. Birinchi gaz generatori Buyuk Britaniyada XIX asrning 40-yillarda qurilgan. Jarayon tannarxi — bir kilogramm vodorod uchun 2—2,5 dollar.
Atom energiyasidan foydalanish
Vodorod ishlab chiqarish uchun atom energiyasidan turli jarayonlarda foydalanish mumkin[aniqlashtirish kerak]: kimyoviy jarayonlar, suv elektrolizi, yuqori haroratli elektroliz. Jarayon tannarxi — bir kilogramm vodorod uchun 2,33 dollar.
Suvni elektroliz qilish
Teskari reaksiya yoqilg‘i elementida sodir bo‘ladi. Jarayon tannarxi — bir kilogramm vodorod uchun 6–7 dollar.
Biomassadan vodorod olish
Biomassadan vodorod termokimyoviy yoki biokimyoviy usulda olinadi. Termokimyoviy usulda biomassa kislorod kiritilmasdan 500—800 °C gacha (yog‘och chiqindilari uchun) qizdiriladi. Bu ko‘mirni gazlashtirish haroratidan ancha past. Natijada H2, CO va CH4.
ajraladi. Jarayon tannarxi — bir kilogramm vodorod uchun 5–7 dollar.
Biokimyoviy azotni fiksatsiyalash jarayonida vodorod ishlab chiqaradigan turli bakteriyalar mavjud, masalan, Rodobacter speriodes.
Ishlab chiqarish va yetkazib berish infratuzilmasi
Vodorodni yetkazib berish va saqlash infratuzilmasini qurish orqali uning narxini pasaytirish mumkin. AQSHda 750 kilometr, Yevropada esa 1500 kilometr vodorod quvur tizimlari ishlaydi. Quvurlar 10—20 bar bosim ostida ishlaydi va diametri 25—30 sm bo‘lgan po‘lat quvurlardan yasalgan.
Eng qadimgi vodorod quvuri Germaniyaning Rur hududida joylashgan: uzunligi 210 kilometr bo‘lgan quvur vodorod ishlab chiqaruvchi va iste’mol qiluvchi 18 ta korxonani bog‘laydi; quvur 50 yildan ortiq vaqtdan beri ishlamoqda. Eng uzun, 400 kilometrli quvur Fransiya va Belgiya.
Kichik o‘zgartirishlardan so‘ng vodorodni mavjud tabiiy gaz quvurlari orqali uzatish mumkin.[manba 3810 kundan beri ko‘rsatilmagan] (qarang, masalan, Shimoliy oqim — 2).
Hozirgi vaqtda vodorod asosan benzin ishlab chiqarish texnologik jarayonlarida va ammiak ishlab chiqarishda qo‘llanadi.
Tarix
- 2008-yil
Statsionar qo‘llanishlar: 2008-yil iyunida Matsushita Electric Industrial Co Ltd (Panasonic) kompaniyasi Yaponiyada vodorod yoqilg‘i elementlari ishlab chiqarishni boshladi. Kompaniya 2015-yilgacha vodorod yoqilg‘i elementlariga asoslangan 200 mingta maishiy energiya tizimini sotishni rejalashtirgan edi. Sentyabr oyida Koreyaning POSCO kompaniyasi vodorod yoqilg‘i elementlariga asoslangan statsionar energetika qurilmalarini ishlab chiqaruvchi zavod qurilishini yakunladi. Zavodning yillik quvvati — 50 MVtlik uskunalar.
Mobil qo‘llanishlar: 2008-yil oktabr oyida Germaniyaning Smart Fuel Cell AG kompaniyasi tomonidan avtouylar uchun ishlab chiqarilgan DMFC qurilmalarining savdosi 10 000 donaga yetdi. Qurilmalar quvvati 0,6 kVtdan 1,6 kVtgacha. Yoqilg‘i sifatida metanol ishlatiladi. Metanol solingan kanistralar Yevropadagi 800 ta do‘konda sotiladi.
Transport: Quvvati 20 kVt bo‘lgan vodorod yoqilg‘i elementlariga asoslangan bort elektr ta’minoti qurilmasining dastlabki parvoz sinovlarini Airbus kompaniyasi 2008-yil fevralda o‘tkazdi. Sinov samolyoti — Airbus A320.
2008-yil martda STS-123 ekspeditsiyasi vaqtida Endeavour shattlidagi UTC Power kompaniyasi ishlab chiqargan yoqilg‘i elementlarining koinotdagi umumiy ishlash muddati 100 ming soatdan oshdi. Vodorod yoqilg‘i elementlari shattllar bortida 1981-yildan.
3-aprelda 2008-yili Boeing kompaniyasi vodorod yoqilg‘i elementlariga asoslangan kuch qurilmasi o‘rnatilgan yengil, ikki o‘rinli Dimona samolyotining parvoz sinovlarini o‘tkazdi.
Avtomobillar: Mercedes kompaniyasi 2008-yil martida vodorod yoqilg‘i elementlariga asoslangan kuch qurilmasi o‘rnatilgan B-Class avtomobilining qishki sinovlarini yakunladi.
Shanxaydagi Shanghai Volkswagen Automotive Company kompaniyasi Pekin Olimpiya o‘yinlari uchun vodorod yoqilg‘i elementlariga asoslangan kuch qurilmasi o‘rnatilgan 20 ta yengil avtomobil yetkazib berdi.
2008-yil avgustida AQSHda vodorodda ishlaydigan avtomobillarning namoyish yurishi bo‘lib o‘tdi. BMW, Daimler, General Motors, Honda, Nissan, Toyota, Hyundai va Volkswagen kompaniyalarining avtomobillari 13 kunda 7000 km masofani bosib o‘tdi.
Honda kompaniyasi lizing asosida avtomobillar sotishni Honda FCX Clarity AQSHda 2008-yil yozida, Yaponiyada esa 2008-yil noyabrida boshladi.
Rivojlantirish dasturlari
Vodorod texnologiyalarini rivojlantirishdagi yutuqlar vodoroddan foydalanish qurilmalar ish ko‘rsatkichlarini sifat jihatdan yangi darajaga olib chiqishini ko‘rsatdi. Texnik-iqtisodiy tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, vodorod ikkilamchi energiya tashuvchisi bo‘lishiga qaramay, undan foydalanish ko‘p hollarda iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq. Shu bois bu sohadagi ishlar ko‘plab, ayniqsa sanoati rivojlangan mamlakatlarda ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi va davlat tuzilmalari hamda xususiy kapital tomonidan tobora ko‘proq qo‘llab-quvvatlanmoqda. Vodorodga ko‘p yillar, hatto o‘nlab yillar davomida jiddiy e’tibor qaratgan sanoqli davlatlar — Yaponiya, AQSH, Germaniya, Buyuk Britaniya va Janubiy Koreya yetakchilik qilmoqda. Ularga asta-sekin Xitoy.
yetib olmoqda. 2017-yil yanvarda Toyota Motor Corp. va Air Liquide kompaniyalari tashabbusi bilan Vodorod texnologiyalari xalqaro kengashi (Hydrogen Councilinglizcha) tashkil etildi. Uning tarkibiga avtomobilsozlik va energetika sohalaridagi jahon miqyosidagi qariyb 30 ta konsern, firma va kompaniya, jumladan, Audi, BMW, Daimler, Honda, Hyundai, Shell hamda Total kirdi. Kengashning asosiy maqsadi — vodoroddan foydalanish imkoniyatlari bo‘yicha ilmiy ma’ruzalar shaklida baholovchi tavsiyalar tayyorlash.
Yevropa Ittifoqi
Yangi Yevropa energetik tizimining asosiy tarkibiy qismiga Yevropa komissiyasi tomonidan qabul qilingan «Yashil kurs» (Green New Deal) aylandi. Unda qayta tiklanuvchi energiya manbalari va dekarbonizatsiyalangan gazlarga, avvalo vodorodga alohida e’tibor qaratilgan. Bundan tashqari, «Iqlim jihatidan neytral Yevropa uchun vodorod strategiyasi» 2050-yilgacha investitsiyalar hajmini quyidagicha belgilaydi: «yashil» vodorodga taxminan 180 milliarddan 470 milliardgacha yevro «yashil» vodorodga yo‘naltiriladi, 3—18 milliard yevro esa qazilma yoqilg‘ini.
qayta ishlashga sarflanadi. Hozirgi energetika kun tartibida vodorod eksporti va importi bo‘yicha to‘laqonli global bozorning endigina shakllanayotgani muhim holatdir. Hozir tarkibida vodorod energetikasi bo‘yicha ilmiy tadqiqot dasturlari va amaliy ishlanmalar bilan bevosita shug‘ullanuvchi bo‘linmalari bo‘lmagan transmilliy energetika korporatsiyalarini topish qiyin. Ayniqsa, Yevropadagi eng ulkan maqsadli vodorod strategiyalaridan biri — Germaniya strategiyasi — uning 2024—2030-yillarga mo‘ljallangan ikkinchi bosqichi muvaffaqiyatli amalga oshirilgan taqdirda ham Germaniya G‘arb bozoridagi «yashil» vodorodning eng yirik importchilaridan biri bo‘lib qolishini nazarda tutadi. Bu esa Berlin tomonidan 2030-yilgacha umumiy quvvati 5 GVtgacha bo‘lgan «yashil» vodorod ishlab chiqarish qurilmalarini ishga tushirish va 2040-yilgacha yana shuncha quvvatni qo‘shish rejalari e’lon qilinganiga qaramay shunday bo‘ladi.
8-iyul 2020-yilda Yevropa Ittifoqi 2050-yilgacha vodorod energetikasini rivojlantirish strategiyasini qabul qildi. Karbonat angidrid chiqindilarini kamaytirish maqsadida dasturda vodorodni elektroliz usuli bilan, quyosh va shamol kabi qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan olingan elektr energiyasi yordamida suvdan ishlab chiqarishga ustuvorlik beriladi. Dastlabki 5 yil, ya’ni 2020-yildan 2024-yilgacha, umumiy quvvati 6 GVt bo‘lgan elektrolizyorlarni ishga tushirib, yiliga 1 million tonna vodorod olish rejalashtirilgan. Keyin 2030-yilgacha elektrolizyorlar quvvati 40 GVtgacha, vodorod ishlab chiqarish hajmi esa yiliga 10 million tonnagacha oshirilishi ko‘zda tutilgan. Shuningdek, 2050-yilgacha qayta tiklanuvchi energiya manbalari hisobiga vodorod ishlab chiqarish tannarxini kilogrammiga 1 dollargacha tushirish rejalashtirilgan.
Mintaqashunosmutaxassis Rinat Rezvanov fikricha, qayta tiklanuvchi energiya asosida vodorod ishlab chiqarish uchun Yevropa Ittifoqining Skandinaviya mamlakatlari, Shimoliy va Boltiq dengizlari akvatoriyalari, shuningdek, Janubiy Yevropa kabi mintaqalari eng istiqbolli hisoblanadi. Shimoliy Yevropaning asosiy ixtisoslashuvi vodorod ishlab chiqarishda gidroenergetika texnologiyalaridan (Skandinaviya mamlakatlarida) yoki shamol energiyasidan (suv hududlaridagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari majmualarida) foydalanishdir. Janubiy Yevropa (O‘rta yer dengizi mamlakatlari) quyosh energiyasiga boy. Shu o‘rinda 2020-yil iyun oyida Marokash va Germaniya o‘rtasida Marokashda birinchi «yashil» vodorod zavodini qurish to‘g‘risida imzolangan bitimga e’tibor qaratish lozim. 2012-yildan buyon davom etayotgan qo‘shma energetika sherikligi (PAREMA) doirasida amalga oshirilayotgan loyiha Power-to-X texnologiyasi asosida quyosh energiyasini aylantirish bo‘yicha sanoat yechimlarini rivojlantirishga qaratilgan.
- 2021-yil
15-dekabr 2021-yilda Yevropa Ittifoqi iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish maqsadida tabiiy gazdan voz kechish va 2050-yilgacha qazilma yoqilg‘ining katta qismini toza energiya manbalari bilan almashtirish rejalarini e’lon qildi.
Rejaning asosiy g‘oyasi — tabiiy gazni vodorod bilan almashtirish. Vodorod olish texnologiyalari mavjud, ammo ular juda qimmat. Yevropa Ittifoqi infratuzilmaga sarmoya kiritish va davlat ko‘magi hisobiga vodorod yoqilg‘i elementlarini ishlab chiqarishni hamda qayta tiklanuvchi manbalardan vodorod olishni arzonlashtirish va rentabel qilishga umid qilmoqda.
Janubiy Koreya
Savdo, sanoat va iqtisodiyot vazirligi (Janubiy Koreya) 2005-yilda 2040-yilgacha vodorod iqtisodiyotini barpo etish rejasini qabul qildi. Maqsad — yoqilg‘i elementlari yordamida jami iste’mol qilinadigan energiyaning 22 % ini va xususiy sektor iste’mol qiladigan elektr energiyasining 23 % ini ishlab chiqarish.
Aynan 2010-yildan boshlab Janubiy Koreya hukumati vodorod yoqilg‘i elementlariga asoslangan statsionar energetika qurilmasini xarid qiluvchiga uning narxining 80 % ini subsidiyalashi belgilangan. 2013-yildan 2016-yilgacha narxning 50 % i, 2017-yildan 2020-yilgacha — 30 %.
AQSH
AQSH har yili[qachon?] taxminan 11 million tonna vodorod ishlab chiqaradi. Bu taxminan 35—40 million avtomobilning bir yillik ehtiyojiga yetadi.[manba 3810 kundan beri ko‘rsatilmagan].
8-avgust 2005-yilda AQSH Senati «2005-yilgi energetika siyosati to‘g‘risidagi qonun»ni qabul qildi. Qonun turli vodorod loyihalariga 3 milliard dollardan ortiq, elektr energiyasi va vodorod ishlab chiqaradigan yangi qurilmalar uchun 1,25 milliard dollar ajratilishini nazarda tutadi. Bu qurilmalar — atom reaktorlari bo‘lib, ular elektr energiyasi va vodorod ishlab chiqaradi.
AQSH Energetika vazirligi (DOE) 2006-yil yanvarda vodorod energetikasini rivojlantirishning «Roadmap on Manufacturing R&D for the Hydrogen Economy» («Vodorod iqtisodiyoti uchun ishlab chiqarish va ilmiy-tadqiqot ishlarini rivojlantirish yo‘l xaritasi») rejasini qabul qildi. Arxiv nusxasi 14-avgust 2007-yildagi, Wayback Machine Arxiv nusxasi 17-aprel 2007-yildagi, Wayback Machine.
Rejada quyidagilar ko‘zda tutilgan:
- 2010-yilgacha — vodorodning bozorga dastlabki kirib borishi;
- 2015-yilgacha — tijorat uchun mavjud bo‘lishi;
- 2025-yilgacha — vodorod energetikasini amalda joriy etish.
2024-yil sentyabrda Abu-Dabi milliy neft kompaniyasi ADNOC va AQSHning neft-gaz korporatsiyasi ExxonMobil AQSHda dunyodagi eng yirik kam uglerodli («ko‘k» — yuqoriga qarang) vodorod ishlab chiqarish zavodini qurish bo‘yicha hamkorlik shartnomasini imzoladi. 2029-yilda foydalanishga topshirilgach, zavod bir sutkada qariyb 28,3 mln m3 vodorod ishlab chiqaradi, ishlab chiqarish jarayonida ajraladigan karbonat angidridning 98 % igacha qismini tutib qoladi va qo‘shimcha ravishda yiliga 1 mln tonnadan ortiq kam uglerodli ammiak ishlab chiqaradi.
Rossiya
1941-yilda Leningradni himoya qilgan havo hujumidan mudofaa qo‘shinlari, safidagi texnik-leytenant Boris Shelish Ulug‘ Vatan urushi davrida to‘siq aerostatlaridan chiqqan «ishlatilgan» vodorodni avtomobil dvigatellari, xususan GAZ-AA uchun yoqilg‘i sifatida ishlatishni taklif qildi. Bir yarim tonnalik yuk mashinalari havo hujumidan mudofaa postlarida transport va energiya ta’minoti vositasi sifatida qo‘llanilgan: GAZ-AA dvigateli harakatga keltiradigan chig‘ir aerostatlarni ko‘tarish va tushirish imkonini bergan. Bu taklif 1941-1944-yillarda qamal ostidagi Leningradda joriy etilgan va 400 ta vodorod bilan ishlovchi havo hujumidan mudofaa posti jihozlangan.
1979-yilda NAMI xodimlaridan iborat ijodiy guruh tomonidan vodorod va benzinda ishlaydigan RAF mikroavtobusining tajriba namunasi ishlab chiqildi va sinovdan o‘tkazildi.
1980-yillarning oxiri — 90-yillarning boshlarida suyuq vodorodda ishlaydigan aviatsiya reaktiv dvigateli sinovdan o‘tkazildi. U o‘rnatilgan samolyot — Tu-154.
2003-yilda Vodorod energetikasi milliy assotsiatsiyasi (NP NAVE) tashkil etildi; 2004-yilda afsonaviy «vodorod leytenanti»ning o‘g‘li P. B. Shelish assotsiatsiya prezidenti etib saylandi.
2003-yilda «Norilsk nikel» kompaniyasi va Rossiya Fanlar akademiyasi vodorod energetikasi sohasida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish bo‘yicha kelishuv imzoladi; «Norilsk nikel» tadqiqotlarga 40 mln dollar sarmoya kiritdi. 2006-yilda «Norilsk nikel» vodorod energetikasi bilan bog‘liq ishlanmalar bo‘yicha yetakchilardan biri bo‘lgan AQSH innovatsion kompaniyasi Plug Powerning nazorat aksiyalar paketini sotib oldi; kompaniya vodorod qurilmalarini ishlab chiqishga 70 mln dollar sarfladi. 2008-yilda «Norilsk nikel» loyihani moliyalashtirishni to‘xtatdi.
2021-yil aprel oyida Rossiyaning 2024-yilgacha vodorod energetikasini rivojlantirish konsepsiyasi haqida ma’lum bo‘ldi. Unda mamlakat jahon bozoriga 7,9 milliondan 33,4 million tonnagacha ekologik toza vodorod turlarini yetkazib berish, vodorod eksportidan yiliga 23,6 milliarddan 100,2 milliard dollargacha daromad olish va 2030-yilgacha ushbu bozorning 20 % ini egallash niyatida ekani aytiladi (ammo vodorod energiya tashuvchilari bozori hozircha mavjud emas). «Vodorod klasteri» Saxalinda tashkil etilishi rejalashtirilgan..
Boshqa mamlakatlar
Hindistonda Vodorod energetikasi bo‘yicha Hindiston milliy qo‘mitasi tashkil etilgan. 2005-yilda qo‘mita «Vodorod energetikasi milliy rejasi»ni ishlab chiqdi. Unda 250 milliard rupiy (taxminan 5,6 milliard dollar) miqdorida investitsiya kiritish 2020-yilgacha ko‘zda tutilgan. Shundan 10 milliard rupiy tadqiqotlar va namoyish loyihalariga, 240 milliard rupiy esa vodorodni ishlab chiqarish, tashish va saqlash infratuzilmasini qurishga ajratilishi belgilangan. Reja bo‘yicha 2020-yilgacha mamlakat yo‘llarida vodorodda ishlaydigan 1 millionta transport vositasi harakatlanishi ko‘zda tutilgan. Shuningdek, 2020-yilgacha umumiy quvvati 1000 MVt bo‘lgan vodorod elektr stansiyalari qurilishi rejalashtirilgan.
Islandiya 2050-yilgacha vodorod iqtisodiyotini barpo etishni rejalashtirmoqda.
Janubiy Afrika Respublikasi hukumati 2008-yilda vodorod strategiyasini qabul qildi. JAR 2020-yilgacha vodorod yoqilg‘i elementlari uchun katalizatorlar jahon bozorining 25 % ini egallashni rejalashtirgan.
Yaponiya hukumati 2022-yil budjetida vodorod ekotizimini ekologik toza elektr energiyasi manbasi sifatida rivojlantirish uchun kamida 800 mln dollar ajratdi. Bu mablag‘ning qariyb 290 mln dollari vodorod yoqilg‘i elementlarida ishlaydigan transportni xarid qilishni subsidiyalash va yonilg‘i quyish stansiyalarini qurishga sarflanishi ko‘zda tutilgan.Yaponlar dastlab vodorodni qo‘ng‘ir ko‘mirdan Avstraliyada olingan xomashyodan ishlab chiqarishni, keyin esa uni maxsus tankerlar orqali dengiz yo‘li bilan Yaponiyaga tashishni mo‘ljallamoqda.
Tanqid
Agar vodorod energiyasini iste’mol qiluvchilar va uni uzatish vositalari 100 % foydali ish koeffitsiyentini yoki energiya tashuvchining yopiq aylanish siklini ta’minlay olmasa, vodorod energetikasining keng tarqalishi gazning yuqori uchuvchanligi tufayli Yer atmosferasining yuqori qatlamlaridan vodorodning kosmik fazoga tarqalishi hajmini oshirishi va natijada sayyora gidrosferasining qaytarib bo‘lmas darajada kamayishi xavfini keltirib chiqarishi mumkin.[manba 1709 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Adabiyotlar
- Kimyo ensiklopediyasi / I. L. Knunyans tahririda — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1988. — Jild 1: Abl-Dar. — 623 bet.
- Xalqaro energetika agentligi. 2026-yilgi global vodorod sharhi (Global Hydrogen Review) (inglizcha). — Xalqaro energetika agentligi, 2026. — 267 bet.
- Rifkin J. Agar neft tugasa... Jahon energetika inqilobiga kim boshchilik qiladi? = The Hidrogen Economy: The Creation of the World-Wide Energy Web and the Redistribution of Power on Earth. — Moskva Sekret firmi, 2006. — 416 bet. — 3000 nusxa. — ISBN 5-98888-004-5.
- Kozlov S. I. Vodorod energetikasi: hozirgi holati, muammolari va istiqbollari. — Moskva: Gazprom VNIIGAZ, 2009. — 520 bet. -ISBN 5-89754-062-4;
- Kuzik B. N., Yakovets Yu. V. Rossiya: vodorod energetikasiga o‘tish strategiyasi. — Moskva: Iqtisodiy strategiyalar instituti, 2007. — 400 bet. — ISBN 978-5-93618-110-8;
Havolalar
- Vodorod energetikasi milliy assotsiatsiyasi (NP NAVE) Arxiv nusxasi 4-avgust 2009-yildagi, Wayback Machine
- Davlatlarni kam uglerodli texnologiyalarni tanlashga nima majbur qilmoqda? Arxiv nusxasi 17-aprel 2020-yildagi, Wayback Machine // Nezavisimaya gazeta, 13.04.2020
- Dunyo neft va gazga yangi muqobil topdi Arxiv nusxasi 18-aprel 2021-yildagi, Wayback Machine // hi-tech.mail.ru, 18-aprel 2021-yil
- Vodorod puldan ham qimmat. Arzon kreditlar toza energetikaga yordam beradimi? Arxiv nusxasi 29-aprel 2021-yildagi, Wayback Machine // RG, 28.04.2021
- «Vodorod» xalqaro ilmiy-axborot portali /veb-arxiv/
- h2.smtu.ru — vodorod haqidagi ilmiy-axborot portali /veb-arxiv/