
Bioetanol — bu etanolning o‘simlik xomashyosini qayta ishlash orqali olinadigan va bioyoqilg‘i sifatida ishlatiladigan turidir. 2005-yilda jahonda 36,3 mlrd litr bioetanol ishlab chiqarilgan bo‘lib, uning 45 % i Braziliyaga, 44,7 % i esa AQSHga to‘g‘ri kelgan. Etanol Braziliyada asosan shakarqamishdan, AQSHda esa makkajo‘xoridan ishlab chiqariladi. Hozirgi vaqtda shakarqamishdan etanol ishlab chiqarish makkajo‘xoriga qaraganda iqtisodiy jihatdan foydaliroq. AQSH federal hukumati etanol ishlab chiqaruvchilarga soliq imtiyozi (subsidiya emas) sifatida har bir gallon etanol uchun $0,51 gacha chegirma beradi. Braziliya etanoli arzonligining sababi shakarqamish yig‘uvchilarning ish haqi pastligidir.
AQSH 2005-yil avgustida «Energetika siyosati to‘g‘risidagi qonun»ni («Energy Policy Act of 2005») va «Qayta tiklanuvchi yoqilg‘i turlari standarti»ni («Renewable Fuels Standard») qabul qildi. Bu hujjatlar 2012-yilga kelib har yili donli ekinlardan 30 milliard litr etanol va sellulozadan (makkajo‘xori poyasi, guruch somoni, o‘rmon sanoati chiqindilari va boshqalar) 3,8 milliard litr etanol ishlab chiqarishni nazarda tutgan.
Bioetanol ishlab chiqarish uchun xomashyo

Hozirgi vaqtda bioetanolning asosiy qismi makkajo‘xoridan (AQSH) va shakarqamishdan (Braziliya) ishlab chiqariladi. Bioetanol ishlab chiqarish uchun tarkibida ko‘p miqdorda kraxmal yoki shakar saqlaydigan turli qishloq xo‘jaligi ekinlari ham xizmat qilishi mumkin: maniok, kartoshka, qandlavlagi, batat, jo‘xori (sorgo), arpa va boshqalar.
Katta imkoniyatga ega ekinlardan biri — maniok. Maniokni katta miqdorda Xitoy, Nigeriya, Tailand yetishtiradi. Tailandda maniokdan bioetanol ishlab chiqarish tannarxi taxminan $35 — bu har bir neft ekvivalenti barreli uchun hisoblangan xarajatdir.
Shakarqamish yetishtirish uchun eng qulay iqlim Peruda, shuningdek, Karib dengizi havzasi mamlakatlarida mavjud. Katta miqdorda shakarqamish yetishtirish imkoniga ega davlatlar: Indoneziya va Afrikaning ayrim mamlakatlari, masalan, Mozambik.
Etanolni katta miqdorda sellulozadan ham olish mumkin. Buning uchun qishloq va o‘rmon xo‘jaligining turli chiqindilari: bug‘doy somoni, guruch somoni, bagassa (shakarqamishning siqib olingan tolali qoldig‘i), yog‘och qipig‘i va boshqalardan foydalanish mumkin.
Xomashyo sifatida bioetanol ishlab chiqarishda Sosnovskiy borshevigi ham ishlatilishi mumkin. Bir gektar borshevikdan taxminan 25 ming litrgacha bioetanol olish mumkin. Taqqoslash uchun, bir gektar shakarqamishdan 4550 litr, bir gektar qandlavlagidan esa 5060 litr bioetanol ishlab chiqarish mumkin.
Ishlab chiqarish usullari
Bijg‘ish
Etanol olishning qadimdan ma’lum usuli — spirtli bijg‘ish. Bunda tarkibida uglevodlar (uzum, mevalar va boshqalar) bo‘lgan organik mahsulotlar fermentlar, achitqilar va bakteriyalar ta’sirida bijg‘iydi. Xuddi shu tarzda kraxmal, kartoshka, guruch, makkajo‘xori va boshqalar ham qayta ishlanadi. Bu reaksiya ancha murakkab bo‘lib, uning sxemasini quyidagi tenglama bilan ifodalash mumkin:
Bijg‘ish natijasida tarkibida ko‘pi bilan 15 % etanol bo‘lgan eritma hosil bo‘ladi, chunki etanol konsentratsiyasi bundan yuqori bo‘lganda achitqilar odatda nobud bo‘ladi. Shu usulda olingan etanol, odatda, distillash yo‘li bilan tozalanib, konsentratsiyasi oshiriladi.
Biologik xomashyodan spirtni sanoat miqyosida ishlab chiqarish
Oziq-ovqat xomashyosidan etil spirtini sanoat miqyosida olishning zamonaviy texnologiyasi quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
- kraxmalli xomashyoni — donni (avvalo, javdar va bug‘doyni), kartoshkani, makkajo‘xorini va boshqalarni tayyorlash hamda maydalash;
- fermentatsiya; jahondagi spirt ishlab chiqaruvchi korxonalarning aksariyatida kraxmalni achitqilar yordamida fermentativ yo‘l bilan spirtgacha parchalash usulidan voz kechilgan. Buning o‘rniga bioinjeneriya usullari bilan olingan rekombinant alfa-amilaza preparatlari — glyukoamilaza va amilosubtilin qo‘llanadi;
- bijg‘igan suyuqlikni rektifikatsiyalash — ajratish kolonnalarida amalga oshiriladi.
Bijg‘itish ishlab chiqarishining chiqindilari — spirt bardasi va sivush moylari. Barda chorva ozuqasi ishlab chiqarishda ishlatiladi.
AQSHdagi eng yirik bioetanol ishlab chiqaruvchi kompaniyalar — «Archer Daniels Midland» va «Cargill».
Gidroliz usulida ishlab chiqarish
Sanoat miqyosida etil spirti sellulozali xomashyodan (yog‘och, somon) olinadi. Xomashyo avval gidrolizlanadi. Natijada hosil bo‘lgan pentozalar va geksozalar aralashmasi spirtli bijg‘itishga yuboriladi. G‘arbiy Yevropa va Amerika mamlakatlarida bu texnologiya keng tarqalmagan. Ammo SSSRda (hozirgi Rossiya hududida) gidroliz usulida ozuqabop achitqilar va etanol ishlab chiqarish sanoati rivojlangan edi.
Etanol yoqilg‘i sifatida

2008-yilda jahondagi motor yoqilg‘isi iste’molining 5,4 % ini etanol tashkil etgan. O‘sha yili dunyoda ishlab chiqarilgan etanolning 89 % i AQSH va Braziliya hissasiga to‘g‘ri kelgan.
Etanol benzinga qaraganda energiya zichligi pastroq bo‘lgan manba hisoblanadi (bu faqat etanol miqdori yuqori aralashmalarga tegishli; quyidagi «Etanolning energiya samaradorligi» bo‘limiga qarang). E85 yoqilg‘isida (85 % etanol va 15 % benzin aralashmasi; «E» harfi inglizcha Ethanol so‘zidan olingan) ishlaydigan avtomobillar bir xil hajmdagi yoqilg‘i bilan oddiy avtomobillar bosib o‘tadigan masofaning taxminan 75 % ini bosib o‘tadi. Oddiy avtomobillarning ichki yonuv dvigatellari E85 da ishlay olmaydi, biroq E10 da yaxshi ishlaydi. Sofga yaqin etanolda faqat «Flex-Fuel» deb ataladigan ko‘p yoqilg‘ili dvigatelga ega avtomobillar ishlay oladi. Bunday avtomobillar oddiy benzinda (shunga qaramay, oz miqdorda etanol qo‘shish talab qilinadi) yoki benzin va etanolning istalgan nisbatdagi aralashmasida ham ishlaydi. Braziliya shakarqamishdan yoqilg‘i sifatida bioetanol ishlab chiqarish va uni qo‘llash bo‘yicha yetakchi hisoblanadi. Braziliyadagi yoqilg‘i quyish shoxobchalarida odatiy benzin sifatida E20 (ba’zan E25) yoki «acool» E100 — etanol azeotropi (96 % C2H5OH va massa bo‘yicha 4 % suv) taklif qilinadi. Etanol benzindan arzonligidan foydalanib, ayrim noinsof yoqilg‘i sotuvchilari E20 ni azeotrop bilan suyultiradi; natijada uning etanol konsentratsiyasi yashirincha 40 % gacha yetishi mumkin. Oddiy avtomobilni «Flex-fuel» tizimiga moslashtirish mumkin, ammo bu iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas.
Bioetanol ishlab chiqarish tanqidchilari shakarqamish plantatsiyalari uchun ko‘pincha tropik o‘rmonlar kesilishini ta’kidlaydi. Biroq shakarqamish plantatsiyalari daraxt kesuvchilarning birlamchi maqsadi emas. Tropik o‘rmonlar yog‘och olish uchun noqonuniy kesiladi. Noqonuniy daraxt kesuvchilar hududni tark etganidan so‘ng, chorvadorlar u yerdan mol boqish uchun foydalanadi. 3–4 yildan keyin bu hududda chorva boqish to‘xtatiladi va yerga soya hamda boshqa ekinlar ekiladi.
AQSHda makkajo‘xoridan etanol ishlab chiqarish Braziliyadagi shakarqamishdan ishlab chiqarishga qaraganda 5–6 baravar kam samarali. So‘nggi paytlarda AQSHning janubiy shtatlarida sellulozali etanol ishlab chiqarish uchun shirin jo‘xori (sorgo) ekish boshlandi.
Rossiyada
2004-yilda Rossiya Federatsiyasida spirtli motor yoqilg‘ilari («benzanollar») uchun GOST R 52201-2004 standarti qabul qilindi. Unga ko‘ra, etanol miqdori 5–10 % bo‘lishi belgilangan. 2006-yildan «Etil spirti, alkogolli va spirt saqlovchi mahsulotlarni ishlab chiqarish hamda ularning muomalasini davlat tomonidan tartibga solish to‘g‘risida»gi qonunga, shuningdek, Rossiya Federatsiyasi Soliq kodeksining «Aksizlar» bobiga kiritilgan o‘zgartirishlar kuchga kirdi. O‘zgartirishlarga ko‘ra, tarkibida 1,5 % dan ortiq spirt bo‘lgan benzin spirt saqlovchi mahsulot sifatida tan olinadi. Bu esa uni ishlab chiqarish va sotish uchun litsenziya olishni, shuningdek, soliq organlarining maxsus nazoratidan o‘tishni talab etadi.
2018-yilda bioetanol ishlab chiqarish va uning muomalasini tartibga soluvchi qonun qabul qilindi. Qonunning maqsadi etil spirti qo‘shib tayyorlangan avtomobil benzinini ishlab chiqarish va sotishni etil spirti ishlab chiqarish hamda uning muomalasini davlat tomonidan tartibga solishga oid 2006-yilgi qonun ta’siridan chiqarish edi.
2023-yilda mamlakatda qariyb 120 ming tonna bioetanol ishlab chiqarildi.
2023-yilda bioyoqilg‘i ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risida qonun qabul qilindi. Unda soliq imtiyozlari va subsidiyalar nazarda tutilgan. Bundan tashqari, mamlakatning bir qancha hududlarida transport va energetika tarmoqlariga bioyoqilg‘ini joriy etish bo‘yicha tajriba loyihalari amalga oshirilmoqda.
Etanolga GOST 32513-2013 standarti (motor yoqilg‘isi sifatida qo‘llanadigan qo‘rg‘oshinsiz avtomobil benzini markalarini belgilaydi) va GOST 33872-2016 standarti (o‘simlik xomashyosidan denaturatsiyalovchi moddalar qo‘shish orqali olingan denaturatsiyalangan yoqilg‘i etanoliga qo‘yiladigan talab va me’yorlarni belgilaydi) tatbiq etiladi.
Etanolli yoqilg‘i aralashmalari

- E5, E7, E10 — tarkibida etanol miqdori kam bo‘lgan aralashmalar (mos ravishda massa bo‘yicha 5, 7 va 10 %). Ular hozir eng keng tarqalgan yoqilg‘i aralashmalaridir. Bunda etanol qo‘shilishi benzinning bir qismini almashtirib, uni tejash bilan birga zararli kislorodli qo‘shimcha — MTBE ni ishlatmaslikka ham imkon beradi.
- E85 — 85 % etanol va 15 % benzin. Asosan Braziliya va AQSHda, kamroq darajada esa boshqa davlatlarda tarqalgan «Flex-Fuel» avtomobillari uchun standart yoqilg‘i. Energiya zichligi pastroq bo‘lgani sababli benzindan arzonroq sotiladi.
- ED95 — tarkibida 95 % etanol va 5 % yoqilg‘i qo‘shimchasi bo‘lgan aralashma. «Scania» kompaniyasi 95 % etanolda ishlaydigan avtobus uchun dizel dvigatelini ishlab chiqishni o‘tgan asrning 80-yillari o‘rtalarida boshlagan. 95 % etanolda ishlaydigan dvigatelli shahar avtobuslarini sinovdan o‘tkazish uchun «BEST» nomli dastur ishlab chiqilgan («BioEthanol for Sustainable Transport»).
- E100 — nomiga ko‘ra 100 % etanol. Biroq etanol gigroskopik, ya’ni namlikni yutuvchi modda bo‘lgani sababli uni qoldiq suvsiz holatda olish va qo‘llash iqtisodiy jihatdan foydasiz. Shu sababli E100 deganda, odatda, etanolning standart azeotrop aralashmasi (96 % C2H5OH va massa bo‘yicha 4 % suv; hajm bo‘yicha 96,5 % etanol va 3,5 % suv) tushuniladi. Oddiy distillash orqali etanolning bundan yuqori konsentratsiyasini olish mumkin emas.
Turli mamlakatlar va avtomobillarda yoqilg‘i sifatida ishlatiladigan etanol va benzin aralashmalarining turlari haqida batafsil ma’lumot quyidagi maqolada keltirilgan: «Etanolli yoqilg‘i aralashmalari» [inglizcha].
Etanolning energiya samaradorligi
2007-yil dekabrida Shimoliy Dakota universiteti va Minnesota avtomobil tadqiqotlari markazi (MnCAR) avtomobil transportida bioetanoldan foydalanishning energiya samaradorligi bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot natijalarini e’lon qildi. Unda oddiy avtomobillar ham, «Flex-fuel» dvigatelli avtomobillar ham qatnashdi. Tadqiqotda tarkibida 2 % dan 85 % gacha etanol bo‘lgan benzin aralashmalari o‘rganildi.
Oddiy avtomobillar uchun eng maqbul aralashma E30. Benzinga nisbatan yoqilg‘i sarfi 1 % ga kamaydi. Bunday natija quyidagi avtomobillarda olindi: «Toyota Camry» va «Ford Fusion».
Ko‘p yoqilg‘ili «Flex-fuel» avtomobillari uchun eng maqbul aralashma E20. Benzinga nisbatan yoqilg‘i sarfi 15 % ga kamaydi. Natija quyidagi avtomobilda qayd etildi: «flex-fuel» turidagi «Chevrolet Impala».
Etanol ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligi
O‘zining 2006-yilgi hisobotida AQSH Qishloq xo‘jaligi departamenti (USDA) shuni ma’lum qilganki, bioetanol ishlab chiqarish tannarxi AQSHda bir litr uchun taxminan 0,3 $, Braziliyada 0,19–0,2 $, Yevropada esa 0,5 $ ni tashkil etadi. 2008-yil boshida etanolning 1 litri bozor narxi AQSHda 0,43 $ (benzin — 0,55 $), Braziliyada 0,4 $, Yevropada esa 0,72 $ (benzin — 1,5 $) edi.
Braziliyada shakarqamish bagassasi elektr stansiyalarida yoqilg‘i sifatida ishlatiladi. Bu shakarqamishdan ishlab chiqariladigan etanolning energiya balansini 8 gacha oshirish imkonini beradi.
Etanoldan yoqilg‘i sifatida foydalanishning ekologik jihatlari
Bioetanoldan yoqilg‘i sifatida foydalanish karbonat angidrid chiqindilarini kamaytirishi mumkin. Karbonat angidrid esa issiqxona gazi hisoblanadi. Bioetanol qo‘llanganda karbonat angidrid chiqindilarining qanchaga kamayishi o‘simlik xomashyosiga, iqlim mintaqasiga va xomashyoni yetishtirish, tashish hamda qayta ishlash xarajatlariga bog‘liq. Chunki bu jarayonlarda qazilma yoqilg‘ilar ishlatiladi (agrotexnik ishlar, donni saqlashga qo‘yishda quritish, tuproq unumdorligini tiklash uchun o‘g‘itlar tayyorlash, spirtni rektifikatsiyalash va chiqindilarni qayta ishlash). Don xomashyosidan etanol ishlab chiqarishda CO2 chiqindilarining kamayishi 2007-yil holatiga ko‘ra AQSHda o‘rtacha 19 % bo‘lgan. Spirt ishlab chiqarish korxonalarini modernizatsiya qilib, ularni faqat tabiiy gazga o‘tkazish orqali karbonat angidrid chiqindilarini 28–32 % ga kamaytirish mumkinligi taxmin qilinadi. CO2 chiqindilarini eng ko‘p kamaytirish uchun sellulozali chiqindilardan (masalan, o‘rmon sanoati chiqindilaridan — 52 %) etanol ishlab chiqarishda ham selluloza manbai, ham yoqilg‘i sifatida foydalanish mumkin. Nazariy jihatdan chiqindilarni eng ko‘p, ya’ni 82 % ga kamaytirishga tariq Panicum virgatum sellulozali biomassasidan etanol ishlab chiqarish orqali erishish mumkin, ammo 2011-yil holatiga ko‘ra bunday korxonalar mavjud bo‘lmagan.
Bozorbop qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan, ayniqsa dondan bioetanol ishlab chiqarishning asosiy muammosi yem-xashak va oziq-ovqat ekinlari uchun ajratilgan yer ulushining kamayishi hamda buning oqibatida oziq-ovqat narxlarining oshishidir. Masalan, AQSH Kongressi Byudjet qo‘mitasi hisob-kitoblariga ko‘ra, 2008-yilda oziq-ovqat narxlari oshishining 35 % i donning etanol ishlab chiqarishda ko‘proq ishlatilishi bilan bog‘liq bo‘lgan.
Etanol tarkibidagi kislorod yoqilg‘i uglevodorodlarining to‘laroq yonishini ta’minlaydi. Benzin tarkibida 10 % etanol bo‘lsa, aerozol zarrachalari chiqindilarini 50 % gacha, CO chiqindilarini esa 30 % ga kamaytirish mumkin.
2006-yilda etanoldan AQSHda foydalanish issiqxona gazlari chiqindilarini taxminan 8 mln tonnaga (CO2 ekvivalentida) kamaytirish imkonini berdi. Bu qariyb 1,21 mln avtomobilning yillik chiqindilariga teng.
Bioetanolda ishlaydigan avtomobillar
- «Mikrojoul»
- Koenigsegg CCXR
- Saab Aero-X
- Saab 9-3 (dvigateli «BioPower»)
- Ford Focus va Ford C-MAX Flexifuel
- Zenvo ST1 (Zenvo)
- Bentley Continental Supersports
2007-yil boshida avtomobillarning 15 % i Braziliyada flex-fuel dvigatellari bilan jihozlangan edi.
2007-yilda Braziliyada 2 millionta yangi bioyoqilg‘ili avtomobil sotilgan, bu mamlakatdagi yangi avtomobillar bozorining 85,6 % ini tashkil etgan. 2003-yilda Braziliyada 48 mingta bioyoqilg‘ili avtomobil sotilgan, bu avtomobil bozorining 4 % iga teng bo‘lgan.
So‘nggi paytlarda «Flexifuel» dvigatellari keng tarqaldi. Ularning ishlab chiqaruvchisi — «Ford». 2007-yilda Yevropada qariyb 17500 ta «Flexifuel» avtomobili sotilgan.
Havolalar
- Suyuq bioyoqilg‘i texnologiyasi
- Green Car Congress
- Bioyoqilg‘i nima uchun kerak?
- (bioetanolga spirt sifatida aksiz solig‘i solinadi)
- Shimoliy Dakota universiteti Energetika va atrof-muhit tadqiqotlari markazi (EERC) hamda Minnesota avtomobil tadqiqotlari markazi (MnCAR) tomonidan o‘tkazilgan yoqilg‘i sarfi tadqiqoti
- Germaniya E10 ga to‘liq o‘tishga tayyor emas