
Organik birikmalar, organik moddalar — kimyoviy moddalar sinfi bo‘lib, tarkibida uglerod atomlari boshqa kimyoviy elementlarning atomlari bilan bog‘langan deyarli barcha kimyoviy birikmalarni o‘z ichiga oladi. Ular organik kimyoda o‘rganiladi. Bu fanning rivojlanishining dastlabki bosqichida faqat o‘simlik va hayvonlardan kelib chiqqan uglerod birikmalari organik deb hisoblangan. Ana shu tarixiy sabablar tufayli uglerod saqlovchi ayrim birikmalar an’anaviy ravishda organik moddalarga kiritilmaydi, balki anorganik birikmalar deb qaraladi. Masalan, uglerod monooksidi, uglerod dioksidi, sianovodorod, uglerod disulfidi, metall karbonillari, karbonatlar, sianidlar, rodanidlar. Shartli ravishda, organik birikmalarning tuzilish jihatidan dastlabki namunasi uglevodorodlar deb hisoblanishi mumkin. Organik birikmalar tarkibida uglerod (C) bilan birga ko‘pincha (alohida yoki turli kombinatsiyalarda) vodorod (H), kislorod (O), azot (N), ancha kam hollarda esa oltingugurt (S), fosfor (P), galogenlar (F, Cl, Br, I), bor (B) va ayrim metallar.
Organik birikmalar Yer po‘stida anorganik birikmalarga qaraganda ancha kam uchraydi. Shunga qaramay, ular katta ahamiyatga ega, chunki ular ma’lum bo‘lgan barcha hayot shakllarining Yer yuzidagi hayot faoliyati uchun zarur moddalardir. Ko‘plab organik birikmalar (masalan, tuproq tarkibidagi moddalar) asosiy biogeokimyoviy sikllarda (uglerod aylanishi, azot aylanishi) ishtirok etadi; ular biosfera jarayonlarining boshlang‘ich moddalari (Krebs sikli) va mahsulotlari (fotosintez) bo‘lib, ushbu jarayonlar hajmi 380 mlrd tonnaga baholanadi. Ko‘plab sintetik organik birikmalar uchun asosiy boshlang‘ich xomashyolardan biri (jumladan, uglerod manbai sifatida) neft distillyatlari.
Tarixi
«organik moddalar» atamasi kimyo rivojlanishining dastlabki davrida, vitalistik qarashlar hukmron bo‘lgan paytda paydo bo‘lgan. Bu qarashlar dunyoni jonli va jonsiz qismlarga ajratgan Aristotel va Katta Pliniy an’anasini davom ettirgan. 1807-yilda shved kimyogari Yakob Berselius organizmlardan olinadigan moddalarni organik, ularni o‘rganadigan fanni esa organik kimyo deb atashni taklif qilgan. O‘sha davrda organik moddalarni sintez qilish uchun faqat tirik organizmlarga xos bo‘lgan alohida «hayotiy kuch» (lot. vis vitalis) zarur, shu sababli anorganik moddalardan organik moddalarni sintez qilish mumkin emas, deb hisoblangan. Bu qarashni Fridrix Vyoler — Berseliusning shogirdi — 1829-yilda «mineral» ammoniy sianatdan «organik» karbamidni (mochevinani) sintez qilish orqali rad etgan. Shunga qaramay, moddalarni organik va anorganik turlarga ajratish kimyoviy terminologiyada hozirgacha saqlanib qolgan.
Organik birikmalar — kimyoviy birikmalarning eng katta sinfi bo‘lib, son jihatidan boshqa barcha sinflardan ancha ustun turadi. Hozirgi vaqtda o‘n millionlab organik moddalar ma’lum, ammo ularning aniq sonini aytish mumkin emas, chunki har kuni ko‘plab yangi birikmalar kashf etiladi. Organik birikmalarning xilma-xilligi uglerodning atomlar zanjirlarini hosil qilishdagi noyob xususiyati bilan bog‘liq. Buning sababi shuki, yuqori barqarorlik (ya’ni katta bog‘ energiyasi) uglerod–uglerod bog‘ining asosiy xossalaridan biridir. Uglerod–uglerod bog‘i oddiy yoki karrali — qo‘sh, uch bog‘ bo‘lishi mumkin. Uglerod–uglerod bog‘ining karraliligi ortishi bilan uning energiyasi, ya’ni barqarorligi ortadi, uzunligi esa kamayadi. Uglerodning eng yuqori valentligi to‘rtga tengligi, shuningdek, karrali bog‘lar hosil qila olishi turli o‘lchamli (chiziqli, tekislikdagi va fazoviy) tuzilmalarni yaratish imkonini beradi.
Tasnifi
Organik birikmalarning asosiy sinflari biologik kelib chiqishga ega bo‘lib, ularga oqsillar, lipidlar, uglevodlar, nuklein kislotalar kiradi; bu birikmalar ugleroddan tashqari, asosan, vodorod, azot, kislorod, oltingugurt va fosfor saqlaydi. Shuning uchun «klassik» organik birikmalar, eng avvalo, vodorod, kislorod, azot va oltingugurt saqlaydi, garchi ugleroddan tashqari organik birikmalar tarkibiga kiruvchi elementlar deyarli istalgan kimyoviy element bo‘lishi mumkin.
Uglerodning boshqa elementlar bilan birikmalari organik birikmalarning alohida sinfini — elementorganik birikmalarni tashkil etadi. Metallorganik birikmalar tarkibida metall–uglerod bog‘i bo‘ladi va ular elementorganik birikmalarning yirik quyi sinfini tashkil etadi.
O‘ziga xos xossalari
Organik birikmalarni kimyoviy birikmalarning boshqa sinflaridan ajratib turadigan bir qancha muhim xususiyatlar mavjud.
- Anorganik birikmalarning aksariyati yuqori haroratda suyuqlanadigan qattiq moddalar bo‘lsa, organik birikmalar odatda gaz, suyuqlik yoki oson suyuqlanadigan qattiq moddalardir.
- Organik birikmalar asosan kovalent bog‘lanishlar orqali tuzilgan, anorganik birikmalar esa ko‘pincha ion bog‘lanishlar orqali tuzilgan bo‘ladi.
- Organik birikmalarni hosil qiluvchi atomlar (avvalo, uglerod atomlari) orasidagi bog‘lanishlarning turlicha topologiyasi izomerlarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Izomerlar tarkibi va molekulyar massasi bir xil, ammo molekulalarining tuzilishi va buning natijasida fizik-kimyoviy xossalari turlicha bo‘lgan birikmalardir. Bu hodisa izomeriya deb ataladi.
- Gomologiya — organik birikmalar qatorlari mavjud bo‘lishi hodisasidir. Bunday qatorlarda yonma-yon ikkita birikmaning (gomologlarning) formulalari bir-biridan doim bir xil gomologik farq — CH2 guruhi bilan farqlanadi. Bir qator fizik-kimyoviy xossalar dastlabki yaqinlashuvda gomologik qator bo‘ylab bir xil yo‘nalishda (simbatno) (matematik tahlilda bog‘liqliklarning o‘xshashlik darajasini ifodalovchi ma’noda) o‘zgaradi. Bu muhim xususiyat materialshunoslikda oldindan belgilangan xossalarga ega moddalarni izlashda qo‘llanadi.
Nomenklaturasi
Organik nomenklatura — organik moddalarni tasniflash va nomlash tizimidir. Hozirgi vaqtda IYUPAK nomenklaturasi keng qo‘llanadi.
Organik birikmalar tasnifi muhim tamoyilga asoslanadi: birikmaning fizik va kimyoviy xossalari dastlabki yaqinlashuvda ikkita asosiy mezon — uglerod skeletining tuzilishi va uning funksional guruhlari bilan belgilanadi.
Organik birikmalarning uglerod skeleti tuzilishiga qarab, ularni asiklik va siklik turlarga bo‘lish mumkin. Asiklik birikmalar to‘yingan va to‘yinmagan turlarga ajratiladi. Siklik birikmalar esa karbosiklik (alisiklik va aromatik) hamda geterosiklik turlarga ajratiladi.
- Organik birikmalar
- Uglevodorodlar
- Uglevodorodlarning funksional hosilalari:
Alifatik birikmalar
Alifatik birikmalar — tuzilishida aromatik tizimlar bo‘lmagan organik moddalardir.
Uglevodorodlar — Alkanlar — Alkenlar — Diyenlar yoki Alkadiyenlar — Alkinlar — Galogenuglevodorodlar — Spirtlar — Tiollar — Oddiy efirlar — Aldegidlar — Ketonlar — Karbon kislotalar — Murakkab efirlar — Uglevodlar yoki shakarlar — Naftenlar — Amidlar — Aminlar — Lipidlar — Nitrillar
Aromatik birikmalar
Aromatik birikmalar yoki arenlar — tuzilishida bitta yoki bir nechta aromatik halqali tizim bo‘lgan organik moddalardir (qarang: Aromatiklik).
Benzol — Toluol — Ksilol — Anilin — Fenol — Asetofenon — Benzonitril — Galogenarenlar — Naftalin — Antratsen — Fenantren — Benzpiren — Koronen — Azulen — Bifenil — Ionol
Geterosiklik birikmalar
Geterosiklik birikmalar — molekulalarida kamida bitta halqa bo‘lib, unda bir yoki bir nechta geteroatom bo‘ladi.
Polimerlar
Polimerlar moddalarning alohida turi bo‘lib, ular yuqori molekulyar birikmalar deb ham ataladi. Ularning tuzilishida odatda kichik o‘lchamli ko‘plab bo‘g‘inlar (birikmalar) bo‘ladi. Bu bo‘g‘inlar bir xil bo‘lsa, bunday modda gomopolimer deb ataladi. Polimerlar makromolekulalar — juda katta o‘lchamli va massali molekulalardan iborat moddalar sinfiga kiradi. Polimerlar organik (polietilen, polipropilen, pleksiglas va hokazo) yoki anorganik (silikon); sintetik (polivinilxlorid) yoki tabiiy (selluloza, kraxmal).
Tuzilishini tahlil qilish
Hozirgi vaqtda organik birikmalarni tavsiflashning bir necha usuli mavjud:
- Kristallografiya (rentgenostrukturaviy tahlil) — eng aniq usul, biroq yuqori aniqlikdagi natija olish uchun yetarli o‘lchamga ega sifatli kristall talab etiladi. Shu sababli bu usul hozircha unchalik keng qo‘llanmaydi.
- Element tahlili — molekuladagi elementlarning miqdorini aniqlash uchun qo‘llanadigan destruktiv usul.
- Infraqizil spektroskopiya (IQ): asosan, muayyan funksional guruhlarning mavjudligi yoki yo‘qligini aniqlash uchun ishlatiladi.
- Mass-spektrometriya: moddalarning molekulyar massalarini va ularning fragmentlarga parchalanish yo‘llarini aniqlash uchun ishlatiladi.
- Yadro magnit rezonansi spektroskopiyasi YMR.
- Ultrabinafsha spektroskopiya (UB): to‘yinmagan birikmalarni aniqlash hamda to‘yinmagan birikmalarning karrali va aromatik bog‘lari tizimida konjugatsiya (tutashish) darajasini baholash uchun ishlatiladi.
Adabiyotlar
- Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / I. L. Knunyans tahriri ostida. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1992. — J. 3. — 639 b. — ISBN 5-85270-039-8.