Dizel yoqilg‘isi — dizel dvigatelida ichki yonuv uchun ishlatiladigan suyuq yoqilg‘idir. Odatda bu atama kerosin-gazoyl fraksiyalaridan tayyorlanadigan yoqilg‘ini bildiradi. Bu fraksiyalar to‘g‘ridan to‘g‘ri haydash orqali neftdan olinadi.
Og‘zaki tildagi «solyarka» nomi nemischa Solaröl — «Solaröl» («quyosh moyi») atamasidan kelib chiqqan bo‘lib, u qo‘ng‘ir ko‘mirni qayta ishlashda olinadigan mahsulotdir. Bu fraksiya sarg‘ish rangi tufayli shunday atalgan. «Solaröl» ishlab chiqarilgani haqida birinchi marta 1846-yilda qayd etilgan. Qo‘ng‘ir ko‘mir qazib olingan Ashersleben shahri yaqinida joylashgan «Gyoler va Ko» kompaniyasi qo‘ng‘ir ko‘mirni chala kuydirish bo‘yicha dastlabki sinovlarni o‘tkazgan. Bu jarayonda qatron va Solaröl olingan. Sovet neftni qayta ishlash sanoati «Solyar moyi GOST 1666-42 va GOST 1666-51».
Qo‘llanilishi
Dizel yoqilg‘isining asosiy iste’molchilari — temiryo‘l transporti (teplovozlar, avtomotrisalar, dizel poyezdlar), yuk tashuvchi avtotransport, qurilish texnikasi, avtobuslar, suv transporti, harbiy texnika, dizel elektr stansiyalari, qishloq xo‘jaligi texnikasi, shuningdek, yengil dizel avtomobillardir. Dizel dvigatellaridan tashqari, qoldiq dizel yoqilg‘isi (solyar moyi) ko‘pincha qozonxona yoqilg‘isi sifatida, teriga shimdirishda, metallarni mexanik va termik ishlov berishda moylash-sovitish vositalari hamda toblash suyuqliklari tarkibida ishlatiladi[manba 37 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Yoqilg‘ining asosiy xususiyatlari
Dizel yoqilg‘isi ikki turga ajratiladi: tez aylanuvchi dvigatellar uchun past qovushqoqlikka ega distillyat yoqilg‘i va sekin aylanuvchi (traktor, kema, statsionar va boshqa) dvigatellar uchun yuqori qovushqoqlikli qoldiq yoqilg‘i. Distillyat yoqilg‘i gidrotozalangan to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan kerosin-gazoyl fraksiyalaridan hamda 20% gacha gazoyllardan katalitik kreking va kokslash jarayonlari mahsulotlaridan iborat. Sekin aylanuvchi dvigatellar uchun qovushqoq yoqilg‘i mazutlarning kerosin-gazoyl fraksiyalari bilan aralashmasidir. Yonish issiqligi dizel yoqilg‘isi uchun o‘rtacha 42 624 kJ/kg (10 180 kkal/kg).
Umuman olganda, dizel dvigatellarida ishlatiladigan dizel yoqilg‘isi quyidagi davlatlararo standart talablariga javob berishi kerak: GOST 32511-2013[≡] (EN 590:2009). Uni qo‘llash 1-yanvar 2015-yildan majburiy hisoblanadi.
Tez aylanuvchi dizel va gaz turbinali dvigatellarda, shuningdek, quruqlik va kema texnikasida ishlatiladigan hamda eksportga mo‘ljallangan dizel yoqilg‘isi quyidagi davlatlararo standart talablariga javob berishi kerak: GOST 305-2013 «Dizel yoqilg‘isi. Texnik shartlar»[≡] (bu standart GOST 305-82[≡] o‘rniga joriy etilgan va 1-yanvar 2015-yildan majburiy qo‘llanadi).
Tarkibida 2000 mg/kg oltingugurt bo‘lgan dizel yoqilg‘isini GOST 305—2013 «Dizel yoqilg‘isi. Texnik shartlar» standartiga muvofiq 1-yanvar 2015-yildan boshlab umumiy foydalanishdagi avtomobillarga yoqilg‘i quyish shoxobchalari orqali sotish taqiqlanadi (1-bo‘lim, «Qo‘llanish sohasi»).
Dizel yoqilg‘isi sifatini baholash uchun namuna quyidagi standart asosida olinadi: GOST 2517-2012 «Neft va neft mahsulotlari»[≡].
Qovushqoqlik va suv miqdori
Dizel yoqilg‘isining qishki va yozgi turlari farqlanadi. Ularning asosiy farqi filtrlanishning chegaraviy haroratida (ASTM D6371, GOST 22254-92), shuningdek, yoqilg‘i standartlarida belgilangan xiralashish va qotish haroratlaridadir (ASTM D97, ASTM D2500, GOST 20287-91). Qishki yoqilg‘ini ishlab chiqarish qimmatroq, biroq yozgi yoqilg‘ini, masalan, −10 °C da oldindan isitmasdan ishlatishning iloji yo‘q. Yana bir muammo — dizel yoqilg‘isida suv miqdorining ortiqligidir. Suvning zichligi nisbatan yuqori bo‘lgani uchun u saqlash paytida yoqilg‘idan ajralib, idish tubida to‘planadi. Yoqilg‘i magistralidagi suv tiqini dvigatel ishini butunlay to‘xtatadi. Davlatlararo standart GOST 305—2013 «Dizel yoqilg‘isi. Texnik shartlar» kinematik qovushqoqlikni 20 °C haroratda yozgi navlar uchun 3,0—6,0 sSt, qishki navlar uchun 1,8—5,0 sSt, arktik navlar uchun 1,5—4,0 sSt oralig‘ida belgilaydi. Standart barcha turdagi yoqilg‘ida suv bo‘lmasligini ham talab qiladi.
Alangalanish xususiyati
Dizel yoqilg‘isining asosiy ko‘rsatkichi — setan soni (L‑45). Setan soni yoqilg‘ining yonish kamerasida alangalanish qobiliyatini bildiradi. U setanning α‑metilnaftalin bilan aralashmasidagi hajmiy ulushiga teng bo‘lib, bu aralashma standart sharoitlarda ASTM D613 bo‘yicha sinovdan o‘tkazilgan yoqilg‘i bilan bir xil alangalanish xususiyatiga ega bo‘ladi. Chaqnash harorati ASTM D93 bo‘yicha aniqlanadi. Dizel yoqilg‘isi uchun u kamida 55 °C bo‘lishi kerak (GOST 32511-2013).Haydash harorati ASTM D86 bo‘yicha aniqlanadi va dizel yoqilg‘isi uchun 200 °C dan past hamda 350 °C dan yuqori bo‘lmasligi kerak.
Oltingugurt miqdori
So‘nggi vaqtlarda ko‘plab mamlakatlarda atrof-muhitni muhofaza qilish maqsadida oltingugurt miqdori qat’iy me’yorlanmoqda. Bu yerda oltingugurt deganda elementar oltingugurtning o‘zi emas, balki oltingugurtli birikmalar — merkaptanlar (R‑SH), sulfidlar (R‑S‑R), disulfidlar (R‑S‑S‑R), tiofenlar, tiofanlar va boshqalar nazarda tutiladi; R — uglevodorod radikali. Neft tarkibidagi oltingugurt miqdori 0,15 % (Sibirning yengil nefti) va 1,5 % (Urals nefti) dan 5—7 % gacha (og‘ir bitumli neftlar) bo‘ladi. Ayrim qoldiq yoqilg‘ilarda ruxsat etilgan miqdor 3 % gacha, kema yoqilg‘isida esa 1 % gacha. Yevropa va Kaliforniya shtatining so‘nggi me’yorlariga ko‘ra, dizel yoqilg‘isidagi oltingugurtning ruxsat etilgan miqdori 0,001 % (10 ppm) dan oshmasligi kerak. Dizel yoqilg‘isidagi oltingugurtni kamaytirish odatda uning moylash xususiyatlarini pasaytiradi. Shu sababli tarkibida oltingugurt juda kam bo‘lgan dizel yoqilg‘isiga moylovchi qo‘shimchalar qo‘shilishi shart.
BMT tomonidan qabul qilingan tizim bo‘yicha tartib raqami: 1202, sinfi — 3.
Fizik xossalari
Rossiyada GOST 305-82* bilan tartibga solinadi:

Yozgi dizel yoqilg‘isi: Zichligi: ko‘pi bilan 860 kg/m³. Chaqnash harorati: 62 °C. Qotish harorati: −10 °C. To‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan, gidrotozalangan hamda ikkilamchi kelib chiqishga ega uglevodorod fraksiyalarni aralashtirish orqali olinadi; ularning qaynab ajralish harorati 180—360 °C. Qaynashning oxirgi harorati ko‘tarilishi forsunkalarda kokslanish va tutun hosil bo‘lishini kuchaytiradi. Dizel yoqilg‘isi suvda yomon eriydi va u bilan reaksiyaga kirishmaydi. Metallarga nisbatan agressiv emas. Zaharli. Yozgi dizel yoqilg‘isi sarg‘ish-yashil tusga ega.
Qishki dizel yoqilg‘isi: Zichligi: ko‘pi bilan 840 kg/m³. Chaqnash harorati: 40 °C. Qotish harorati: −35 °C. To‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan, gidrotozalangan va ikkilamchi kelib chiqishga ega, 180—340 °C da qaynab ajraladigan uglevodorod fraksiyalarini aralashtirish orqali olinadi. Qishki dizel yoqilg‘isini yozgi yoqilg‘iga depressor qo‘shimcha qo‘shish orqali ham olish mumkin. Bu qo‘shimcha yoqilg‘ining qotish haroratini pasaytiradi, lekin filtrlanishning chegaraviy haroratini juda kam o‘zgartiradi. Oddiy, sanoatga xos bo‘lmagan usulda yozgi dizel yoqilg‘isiga 20 % gacha kerosin TS‑1 yoki KO qo‘shiladi; bunda foydalanish xususiyatlari deyarli o‘zgarmaydi. Ko‘proq mehnat talab qiladigan usul — sovuqda muzlatib ajratish, ya’ni yozgi yoqilg‘ini manfiy haroratda sovitishdir. Bunda suyuq fraksiya qishki yoqilg‘i sifatida ishlatiladi, ajralgan cho‘kma esa yozgi (iliq) davrda qo‘llanadi.
Arktik dizel yoqilg‘isi: Zichligi: ko‘pi bilan 830 kg/m³. Chaqnash harorati: 35 °C. Qotish harorati: −55 °C. To‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan, gidrotozalangan va ikkilamchi kelib chiqishga ega, 180—320 °C da qaynab ajraladigan uglevodorod fraksiyalarini aralashtirish orqali olinadi. Arktik yoqilg‘ining qaynash chegaralari taxminan kerosin fraksiyalarining qaynash chegaralariga mos keladi. Shu bois bu yoqilg‘i mohiyatan og‘irlashtirilgan kerosindir. Biroq sof kerosinning setan soni past (35—40), moylash xususiyatlari esa yetarli emas (bu yuqori bosimli yoqilg‘i nasosining kuchli yeyilishiga olib keladi). Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun arktik yoqilg‘iga setan sonini oshiruvchi qo‘shimchalar va moylash xususiyatlarini yaxshilash uchun mineral motor moyi qo‘shiladi. Arktik dizel yoqilg‘isini olishning qimmatroq usuli — yozgi dizel yoqilg‘isini parafinsizlantirish jarayonidan o‘tkazishdir.
Fraksion tarkibi
Dizel yoqilg‘isining fraksion tarkibi maxsus qurilmada 100 ml yoqilg‘ini qizdirish orqali aniqlanadi (GOST 2177-82). Bug‘lar sovitiladi, hosil bo‘lgan kondensat miqdori o‘lchov silindrida qayd etiladi. Haydash jarayonida yoqilg‘ining 50 % va 96 % qismi qaynab ajraladigan haroratlar muhim hisoblanadi. 50 % qismi qaynab ajraladigan harorat yoqilg‘ining dvigatelni ishga tushirish xususiyatlarini, 96 % qismi qaynab ajraladigan harorat esa qurum hosil qilishga moyilligini va to‘liq yonish darajasini tavsiflaydi.
Dizel yoqilg‘isi tarkibida yengil uglevodorodlar ko‘p bo‘lsa, yonish jarayoni buziladi (tirsakli valning burilish burchagi har bir gradusiga to‘g‘ri keladigan bosim keskin ortadi). Qaynash harorati yuqori bo‘lgan og‘ir yoqilg‘i purkalganda yirikroq tomchilar hosil qiladi, yonuvchi aralashmaning sifati yomonlashadi va yoqilg‘i sarfi oshadi. Yoqilg‘i haddan tashqari og‘irlashsa, forsunkalarning purkagichlarida kokslanish keskin kuchayadi, silindr-porshen guruhi hududida qurum miqdori ortadi.
Dvigatellarni qishda ishlatishda 140—340 °C oralig‘ida, yozda esa 170—360 °C oralig‘ida qaynab ajraladigan yoqilg‘i qo‘llanadi. Dizel yoqilg‘isining bunday fraksion tarkibi yoqilg‘i ta’minoti tizimi to‘g‘ri sozlanganda uning to‘liq yonishini hamda zamonaviy tez aylanuvchi dizel dvigatellarining ravon ishlashini ta’minlaydi.
Xavfsizlik
Dizel yoqilg‘isi — zaharli modda. Yuqori konsentratsiyalarda dizel yoqilg‘isi narkotik va umumiy zaharlovchi ta’sir ko‘rsatadi, shikastlanmagan teri orqali ham organizmga kiradi. Bug‘lari va changi nafasga olinganda zaharlanishga sabab bo‘ladi.
Tavsiya etilgan yo‘l qo‘yiladigan eng yuqori konsentratsiya ish hududi havosida 300 mg/m³ ni tashkil etadi (uglerod hisobida).
Amaldagi GOST 12.1.007-76 ga muvofiq, dizel yoqilg‘isi inson organizmiga ta’siri bo‘yicha zaharli, kam xavfli modda hisoblanadi va xavflilikning 4-sinfiga kiradi.
Dizel yoqilg‘isi va solyarka o‘rtasidagi farqlar
Dizel yoqilg‘isi parafinli, naftenli va aromatik uglevodorodlar hamda ularning hosilalari aralashmasidan iborat. Ularning o‘rtacha molekulyar massasi 120—230 atom massa birligi bilan ifodalanadi. Tarkibidagi komponentlar 170—380 °C gacha qizdirilganda qaynab ajralishga moyil. Keyin dizel yoqilg‘isi tozalanadi va unga muayyan qo‘shimchalar qo‘shiladi. Tayyor mahsulotning qovushqoqligi taxminan 2—4,5 mm²/s ni tashkil etadi. Solyarka — neftni to‘g‘ridan to‘g‘ri haydash natijasida olinadigan solyar moyidir.
Solyarkadan faqat ayrim turdagi dizel dvigatellarida yoqilg‘i sifatida foydalanish mumkin. Uning qovushqoqligi 5—9 mm²/s. Qaynash harorati taxminan 240—400 °C ni tashkil etadi. Bunday yoqilg‘i past aylanishli, sekin ishlaydigan dizel dvigatellariga mos keladi. Ular teplovozlar, kemalar va traktorlarga o‘rnatiladi. Dizel yoqilg‘isida uglevodorodlar miqdori ko‘proq bo‘ladi, qaynash harorati va qovushqoqligi esa pastroq. Mexanik plunjerli nasoslarga ega dizel dvigatellarida solyarkaning tarkibida oltingugurt bo‘lishi talab etiladi. Oltingugurtsiz solyarka plunjer juftligining yeyilishini kuchaytiradi.
An’anaviy dizel yoqilg‘isiga muqobillar
Biodizel
Biodizel — yog‘ kislotalarining metil efirlari aralashmasi bo‘lib, fizik va kimyoviy xossalariga ko‘ra neftdan olinadigan dizel fraksiyasiga o‘xshaydi. Biodizelning setan soni kamida 51 (oddiy dizel yoqilg‘isida 42—45), chaqnash harorati 150 °C dan yuqori va moylash xususiyatlari yaxshi. Asosiy kamchiligi — bakteriyalar ta’sirida parchalanishi sababli ishlab chiqarilganidan keyingi saqlash muddati 3 oydan oshmaydi. Ayni paytda bu xususiyat uning eng muhim afzalliklaridan ham biridir: biodizel to‘kilgan taqdirda atrof-muhitga zarar yetkazmasdan butunlay biologik parchalanadi.
U qayta eterifikatsiyalash reaksiyasi orqali olinadi. Bunda o‘simlik moylari (raps, soya, palma) tarkibidagi yog‘ kislotalari va metil spirti 10:1 nisbatda, natriy metilat katalizatori ishtirokida reaksiyaga kirishadi. Reaksiya aralashtirgichli idishda moy va spirtni 20—25 °C odatiy haroratda aralashtirish davomida sodir bo‘ladi. Qo‘shimcha mahsulot — glitserin bo‘lib, u keyin yuvish kolonnasida suv yordamida ajratib olinadi.
Rossiyada ishlab chiqarish, eksport va ichki iste’mol
Rossiya Energetika vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, Rossiyada 2013-yil dizel yoqilg‘isi ishlab chiqarish hajmi 72,6 mln tonnani tashkil etgan (+4,6 %, 2012-yilga nisbatan).
| Ishlab chiqarish | 2011 | 2012 | 2013 |
|---|---|---|---|
| mln tonna | 70,9 | 69,4 | 72,6 |
Dizel yoqilg‘isi neft va gazdan keyin Rossiya eksportida qiymat jihatidan uchinchi o‘rinni egallagan.
| Eksport | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| mln tonna | 33,8 | 36,1 | 35,7 | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q | 39,6 | 41,4 | 43,0 |
| mlrd AQSH dollari | 16,2 | 20,2 | 21,4 | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q | ma’lumot yo‘q |
Adabiyotlar
- Tijorat neft mahsulotlari, ularning xossalari va qo‘llanilishi. Ma’lumotnoma, N. G. Puchkov tahriri ostida, Moskva, 1971;
- Neft mahsulotlari. Ma’lumotnoma, B. V. Losikov tahriri ostida, Moskva, 1966.
Havolalar
- GOST R 52368-2005 «YEVRO dizel yoqilg‘isi. Texnik shartlar». Murojaat qilingan sana: 31-may 2013-yil. Arxivlangan 22-yanvar 2021-yilda.
- «Avtomobil va aviatsiya benzini, dizel va kema yoqilg‘isi, reaktiv dvigatellar yoqilg‘isi hamda o‘txona mazutiga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risida»gi texnik reglament. Murojaat qilingan sana: 31-may 2013-yil. Arxivlangan 6-may 2021-yilda.