Boshqariladigan termoyadro sintezi (BTS) — energiya olish maqsadida yengilroq atom yadrolaridan og‘irroq yadrolarni sintez qilish jarayonidir. Portlovchi termoyadro sintezidan (u termoyadro portlovchi qurilmalarida qo‘llanadi) farqli ravishda, bu jarayon boshqariladi. Boshqariladigan termoyadro sintezi an’anaviy yadro energetikasidan shunisi bilan farq qiladiki, an’anaviy yadro energetikasida parchalanish reaksiyasi qo‘llanadi va unda og‘ir yadrolardan yengilroq yadrolar hosil bo‘ladi. Boshqariladigan termoyadro sintezida foydalanish rejalashtirilgan asosiy yadro reaksiyalari uchun quyidagi izotoplar tanlangan: deyteriy (2H) va tritiy (3H), uzoqroq istiqbolda esa geliy-3 (3He) va bor-11 (11B).
Boshqariladigan termoyadro sintezi bo‘yicha tajribalar odatda ikki katta guruhga ajratiladi: magnit maydon yordamida boshqariladigan termoyadro sintezi va inersial boshqariladigan termoyadro sintezi.
Muammoning tarixi
1946-yilda britaniyalik fiziklar Jorj Pejet Tomson va Mozes Blekmen[ingl.] gazda termoyadro reaksiyasini amalga oshiradigan toroidal qurilmani patentlash uchun ariza topshirdilar. Qurilmada reaksiyaga sabab bo‘luvchi omil — elektromagnit nurlanish bosimi.
1950-yilda boshqariladigan termoyadro sintezi muammosini birinchi bo‘lib Sovet Ittifoqida shakllantirib, unga konstruktiv yechim taklif qilgan sovet fizigi — Oleg Lavrentyev.
Boshqariladigan termoyadro sintezi uchun plazmani magnit tutqichda ushlab turish, bunda tok o‘tkazgichlarini yopiq magnit sirtlar tashqarisiga joylashtirish g‘oyasini 1951-yilda amerikalik fizik L. Spitser ilgari surdi. U bunday tizimlarni stellarator («yulduz moddasidan yasalgan tor») deb nomlashni taklif qildi. Birinchi stellarator uning rahbarligida barpo etilgan maxfiy loyiha — «Matterhorn».
Igor Kurchatov 1956-yilda turli mamlakatlar yadroshunoslarining boshqariladigan termoyadro sintezi muammosini birgalikda hal qilishini taklif etdi. Bu taklif Kurchatovning Buyuk Britaniyaga tashrifi vaqtida, «Haruell» yadro markazida (inglizcha), ilgari surildi.

Plazmani issiqlik jihatidan izolyatsiya qilishda eng katta yutuqlarga tokamaklarda — magnit maydonli toroidal kameralarda erishildi. Ularning g‘oyasini SSSRda A. D. Saxarov va I. Ye. Tamm 1950-yillarning boshida taklif etgan. 1960-yillarning oxiri — 1970-yillarning boshida esa Kurchatov institutida akademik L. A. Artsimovich rahbarligida ilk bor yuqori haroratli termoyadro plazmasi olindi.
30-oktabr 1997-yilda Yevropaning birlashgan JET tokamak-reaktorida, Buyuk Britaniyada o‘tkazilgan tajribalardan birida yadro reaksiyasida ajralib chiqqan quvvat 16 MVt dan oshdi va plazmadagi energiya yo‘qotishlari quvvatiga deyarli tenglashdi. Bu holat «zararsizlik chegarasi» (break-even), ya’ni reaktorning qizigan sohasidagi issiqlik yo‘qotishlari termoyadro sintezi reaksiyasidan olingan energiyaga teng bo‘lishi deb ataldi. Biroq natija atigi bir soniya davom etgan o‘tkinchi impuls rejimida olindi. Ayrim yirik tokamaklarda shunga o‘xshash rejimlar o‘nlab soniya davomida hosil qilingan, lekin ularda issiqlik yo‘qotishlari hali ham olinishi mumkin bo‘lgan energiyadan sezilarli darajada yuqori.
Tadqiqotlarning navbatdagi bosqichi Xalqaro termoyadro eksperimental reaktori (ingl. International Thermonuclear Experimental Reactor, ITER) bo‘lishi kerak. Uning qurilishi 2035-yilda yakunlanishi rejalashtirilgan. Ushbu reaktorda sanoat reaktori uchun yuqori haroratli plazmaning xatti-harakati va konstruksion materiallar o‘rganiladi.
Tokamaklarga muqobil tajriba yo‘nalishlaridan biri plazmani ushlab turuvchi ochiq tutqichlar (probkotronlar) hisoblanadi. Uzoq vaqt bunday qurilmalarda plazma harorati juda past bo‘lishi muqarrar va ular faqat plazmaning fundamental xususiyatlarini o‘rganish hamda ITER uchun yordamchi tajribalarni o‘tkazishga xizmat qiladi, deb hisoblangan. Biroq 2010-yillarda Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo‘limining Yadro fizikasi instituti olimlari GDL (gazodinamik tutqich) qurilmasida plazmani qizdirish haroratini sezilarli oshirishga muvaffaq bo‘ldi va 2016-yilda uni rekord 10 million daraja (Selsiy shkalasi bo‘yicha) haroratgacha qizdirdilar. Plazmani ushlab turish vaqti millisoniyalarni tashkil etdi. Bu natija mazkur prinsip asosida 20—30 yil ichida termoyadro reaktorini yaratish loyihasini jiddiy ko‘rib chiqish imkonini berdi.
Yuqorida bayon etilgan magnit maydon yordamida boshqariladigan termoyadro sintezidan tashqari, muammoni hal qilishning yana bir usuli — inersial boshqariladigan termoyadro sintezi mavjud. Uning mohiyati termoyadro yoqilg‘isini shunchalik tez va bir tekis qizdirishdan iboratki, hosil bo‘lgan plazma tarqalib ketmasdan avval reaksiyaga kirishishga ulguradi. Demak, bu prinsipga asoslangan reaktor impulsli bo‘ladi. 2009-yilda AQSHda inersial termoyadro sintezi tadqiqotlari doirasida Milliy lazer termoyadro reaksiyalari majmuasida (NIF) lazerlarning sinov ishga tushirilishi amalga oshirildi. 5-dekabr 2022-yilda ushbu qurilmada o‘tkazilgan tajribada olimlar tarixda ilk bor termoyadro sintezi reaksiyasidan musbat energiya chiqishiga erishdilar: taxminan 3,15 megajoul energiya olindi. Bu lazerlar nishonga yo‘naltirgan 2,05 megajoul energiyadan ko‘p edi. Biroq bu faqat ajralgan energiya nishonga bevosita uzatilgan energiyadan oshganini bildiradi; lazer tizimini quvvatlantirish uchun 400 megajouldan ortiq energiya sarflandi, ya’ni tajribada qurilmaning foydali ish koeffitsiyenti 1 % dan kam bo‘ldi.
Termoyadro sintezini elektromagnit nurlanish bosimi ta’sirida ham, rentgen qurilmasi yordamida hosil qilish mumkin. Boshqariladigan termoyadro sintezi sohasidagi bunday tajribalar Z-mashina deb ataluvchi qurilmada, Sandia milliy laboratoriyalarida (AQSH) o‘tkaziladi. Bunday qurilmaning dastlabki prototipi 1980-yilda yaratilgan, keyinchalik takomillashtirilgan.
Natijalarning yaxshilanish xronologiyasi
| Yil | Magnit maydon induksiyasi, Tl | Eng yuqori harorat elektron plazmasi | Ushlab turish vaqti 100 mln K da, s | Ushlab turish vaqti, s | Reaksiyaning shartli quvvati (mln K × s) | Tok kuchi, A |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2003 | 390 | 500 kA | ||||
| 2009 | 400 | 4000 | ||||
| 2016 | 5100 | |||||
| 2018 | 1,5 | |||||
| 2019 | 8 | |||||
| 2020 | 150 mln | 24 | ||||
| 2021 | 160 mln | 101 | 1056 | 73 920 | ||
| 2023 | 403 | |||||
| 2025 | 1066 | 1337 | 106 600 | |||
Jarayon fizikasi

Atom yadrolari ikki xil nuklonlardan — protonlar va neytronlardan tashkil topgan. Ularni birga ushlab turuvchi kuch kuchli o‘zaro ta’sir deb ataladi. Bunda har bir nuklonning qolgan nuklonlar bilan bog‘lanish energiyasi yadrodagi nuklonlarning umumiy soniga bog‘liq bo‘lib, grafikda ko‘rsatilgan. Grafikdan ko‘rinishicha, yengil yadrolarda nuklonlar soni ko‘payishi bilan bog‘lanish energiyasi ortadi, og‘ir yadrolarda esa kamayadi. Yengil yadrolarga nuklonlar qo‘shilsa yoki og‘ir atomlardan nuklonlar ajratib olinsa, bog‘lanish energiyasidagi bu farq reaksiyani amalga oshirishga sarflangan energiya va ajralib chiqqan zarralarning kinetik energiyasi o‘rtasidagi farq ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.
Yadrodagi protonlar elektr zaryadiga ega, shuning uchun ular o‘zaro Kulon itarilishini boshdan kechiradi. Yadro ichida bu itarilishni nuklonlarni birga ushlab turuvchi kuchli o‘zaro ta’sir muvozanatlashtiradi. Ammo kuchli o‘zaro ta’sirning ta’sir masofasi Kulon itarilishinikidan ancha qisqa. Shu sababli ikki yadroni birlashtirish uchun avvalo ularni Kulon itarilishini yenggan holda bir-biriga yaqinlashtirish kerak. Buning bir qancha usullari ma’lum. Yulduzlar qa’rida bu vazifani gravitatsiya kuchlari, tezlatkichlarda esa tezlashtirilgan yadrolar yoki elementar zarralarning kinetik energiyasi bajaradi. Termoyadro reaktorlarida va termoyadro qurolida esa atom yadrolarining issiqlik harakati energiyasidan foydalaniladi.
Reaksiya turlari
Sintez reaksiyasi quyidagicha kechadi: nisbatan yengil ikki yoki undan ortiq atom yadrosi issiqlik harakati natijasida shunchalik yaqinlashadiki, qisqa masofada ta’sir qiluvchi kuchli o‘zaro ta’sir shu masofalarda ustunlikka erishib, bir xil zaryadlangan yadrolar orasidagi Kulon itarish kuchlarini yengadi. Natijada boshqa, og‘irroq elementlarning yadrolari hosil bo‘ladi. Nuklonlar tizimi massasining bir qismini yo‘qotadi; bu massa bog‘lanish energiyasiga mos keladi. Mashhur E=mc² formulaga ko‘ra, yangi yadro hosil bo‘lganda kuchli o‘zaro ta’sirning katta miqdordagi energiyasi ajraladi.
Aniqlanishicha, ikki izotop — deyteriy va tritiy aralashmasida sintez reaksiyasini boshlash uchun ketadigan energiya reaksiyada ajraladigan energiyadan kamroqdir[manba 1337 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Ammo deyteriy va tritiy (D-T) aralashmasi sintez tadqiqotlarining ko‘pchiligida ishlatilsa-da, u yagona istiqbolli yoqilg‘i emas. Boshqa aralashmalarni ishlab chiqarish osonroq bo‘lishi, ular ishtirokidagi reaksiyani ishonchliroq boshqarish mumkinligi yoki, eng muhimi, ulardan kamroq neytronlar ajralishi mumkin. «Neytronsiz» deb ataluvchi reaksiyalar ayniqsa katta qiziqish uyg‘otadi. Chunki bunday yoqilg‘idan sanoatda muvaffaqiyatli foydalanish reaktor materiali va konstruksiyasining uzoq muddatli radioaktiv ifloslanishini bartaraf etadi. Bu esa jamoatchilik munosabatiga ijobiy ta’sir qilishi va reaktorni ekspluatatsiya qilish xarajatlarini, ayniqsa uni foydalanishdan chiqarish hamda utilizatsiya qilishga ketadigan sarflarni sezilarli kamaytirishi mumkin.
Deyteriy + tritiy reaksiyasi (D-T yoqilg‘isi)

Eng past haroratda amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan reaksiya — deyteriy + tritiy:
Ikki yadro — deyteriy va tritiy yadrolari birlashib, quyidagilarni hosil qiladi: geliy yadrosi (alfa-zarracha) va yuqori energiyali neytron.
Bunday reaksiyada katta miqdorda energiya ajraladi.
Deyteriy + geliy-3 reaksiyasi
Quyidagi reaksiyani amalga oshirish ancha qiyin, hatto imkoniyatlar chegarasiga yaqin: deyteriy + geliy-3
Uni amalga oshirish sharoitlari ancha murakkab. Bundan tashqari, geliy-3 noyob va nihoyatda qimmat izotopdir. Hozircha sanoat miqyosida ishlab chiqarilmaydi[aniqlashtirish kerak]. Ammo uni tritiydan olish mumkin; tritiy esa atom elektr stansiyalarida hosil qilinadi. Uni Oyda qazib olish ham mumkin.
Termoyadro reaksiyasining murakkabligini uch omil ko‘paytmasi — nTτ (zichlik, harorat va ushlab turish vaqtining ko‘paytmasi) orqali ifodalash mumkin. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha D-3He reaksiyasini amalga oshirish D-T reaksiyasiga nisbatan taxminan 100 marta qiyin.
Deyteriy yadrolari orasidagi reaksiya (D-D, bir xil yoqilg‘i)
Shuningdek, deyteriy yadrolari o‘rtasidagi reaksiyalar ham mumkin. Ular quyidagi izotop ishtirokidagi reaksiyaga qaraganda biroz qiyinroq kechadi — geliy-3:
D-D plazmasida asosiy reaksiyadan tashqari, quyidagilar ham sodir bo‘ladi:
Bu reaksiyalar deyteriy + geliy-3 reaksiyasi bilan bir vaqtda sekin kechadi. Ularda hosil bo‘lgan tritiy va geliy-3 katta ehtimol bilan darhol deyteriy bilan reaksiyaga kirishadi.
Boshqa reaksiya turlari
Reaksiyalarning ayrim boshqa turlari ham mavjud. Yoqilg‘i tanlovi ko‘plab omillarga: uning mavjudligi va arzonligi, energiya chiqishi, termoyadro sintezi uchun zarur sharoitlarni (birinchi navbatda, haroratni) hosil qilish qulayligi, reaktorning zarur konstruktiv xususiyatlari va hokazolarga bog‘liq.
«Neytronsiz» reaksiyalar
«Neytronsiz» reaksiyalar eng istiqbolli hisoblanadi. Sababi, termoyadro sintezida hosil bo‘ladigan neytronlar oqimi (masalan, deyteriy-tritiy reaksiyasida) energiyaning katta qismini olib ketadi va reaktor konstruksiyasida induksiyalangan radioaktivlikni vujudga keltiradi. Deyteriy + geliy-3 reaksiyasi neytronlar hosil bo‘lmagani uchun ham istiqbolli hisoblanadi. Biroq deyteriy-deyteriy reaksiyasida tritiy paydo bo‘lib, u deyteriy bilan reaksiyaga kirishishi mumkin. Shu sababli hozirgacha mutlaqo «neytronsiz» termoyadro sinteziga erishilmagan.
Oddiy vodoroddagi reaksiyalar
Proton-proton sintez reaksiyalari, yulduzlarda kechishiga qaramay, istiqbolli termoyadro yoqilg‘isi sifatida ko‘rilmaydi. Proton-proton reaksiyalari kuchsiz o‘zaro ta’sir va neytrino nurlanishi bilan kechadi. Shu bois sezilarli energiya olish uchun astronomik o‘lchamdagi reaktor zarur bo‘ladi.
- p + p → ²D + e+ + νe + 0.42 Мэв
Shartlar

Boshqariladigan termoyadro sintezi ikki shart bir vaqtda bajarilganda amalga oshishi mumkin:
- Yadrolarning to‘qnashish tezligi quyidagi plazma haroratiga mos kelishi kerak:
- T > 108 K (D-T reaksiyasi uchun).
- Quyidagi Louson mezoniga rioya etish:
- nτ > 1014 sm−3·s (D-T reaksiyasi uchun),
bu yerda n — yuqori haroratli plazma zichligi, τ — tizimda plazmani ushlab turish vaqti.
Termoyadro reaksiyasining kechish tezligi asosan shu ikki mezonning qiymatiga bog‘liq.
Boshqariladigan termoyadro sintezi hozircha sanoat miqyosida amalga oshirilmagan. Bunga erishish yo‘lidagi eng murakkab vazifa plazmani reaktor devorlaridan ajratib turishdir.
Hozir Xalqaro eksperimental termoyadro reaktori (ITER) qurilishi boshlang‘ich bosqichda.
Reaktorlar konstruksiyasi

Boshqariladigan termoyadro sintezining hozirda (2017-yil holatiga ko‘ra) ishlab chiqilishi davom etayotgan ikkita asosiy sxemasi mavjud:
- Kvazistatsionar tizimlar. Ularda plazma nisbatan past bosim va yuqori haroratda magnit maydon yordamida qizdiriladi va ushlab turiladi. Buning uchun tokamaklar, stellaratorlar (torsatronlar) va ko‘zguli tutqichlar shaklidagi reaktorlar qo‘llanadi. Ular magnit maydon konfiguratsiyasi bilan farqlanadi. Kvazistatsionar reaktorlarga tokamak tuzilishidagi ITER reaktori kiradi.
- Impulsli tizimlar. Bunday tizimlarda boshqariladigan termoyadro sintezi deyteriy va tritiy saqlagan kichik nishonlarni juda kuchli lazer nurlari yoki yuqori energiyali zarralar (ionlar, elektronlar) dastasi bilan qisqa muddat qizdirish orqali amalga oshiriladi. Bunday nurlantirish birin-ketin termoyadro mikroportlashlarini yuzaga keltiradi.
Termoyadro reaktorlarining birinchi turi ikkinchisiga qaraganda ancha chuqur o‘rganilgan va yaxshiroq ishlab chiqilgan.
Xususan, Yadro fizikasida, termoyadro sintezi tadqiqotlarida plazmani muayyan hajmda ushlab turish uchun magnit tutqich — plazmaning termoyadro reaktori qismlariga tegishiga yo‘l qo‘ymaydigan qurilma ishlatiladi. Magnit tutqich, birinchi navbatda, issiqlik izolyatori vazifasini bajaradi. Plazmani ushlab turish prinsipi zaryadlangan zarralarning magnit maydon bilan o‘zaro ta’siriga, ya’ni magnit kuch chiziqlari bo‘ylab spiral shaklida aylanishiga asoslanadi. Ammo magnitlangan plazma juda beqaror bo‘ladi. Zaryadlangan zarralar to‘qnashuvlar natijasida magnit maydonni tark etishga intiladi.
Radiatsiyaviy xavfsizlik
Termoyadro reaktori yadro reaktoriga nisbatan radiatsiyaviy jihatdan ancha xavfsiz. Avvalo, undagi radioaktiv moddalarning miqdori nisbatan kam. Har qanday avariyada ajralib chiqishi mumkin bo‘lgan energiya ham kam bo‘lib, reaktorning vayron bo‘lishiga olib kelmaydi. Reaktor tuzilishida radioaktiv moddalarning tarqalishiga to‘sqinlik qiluvchi bir qancha tabiiy to‘siqlar ham mavjud. Masalan, vakuum kamerasi va kriostat qobig‘i germetik bo‘lishi shart, aks holda reaktor umuman ishlay olmaydi. Shunga qaramay, ITER loyihalashtirilganda ham oddiy ishlash paytida, ham ehtimoliy avariyalarda radiatsiyaviy xavfsizlikka katta e’tibor qaratilgan.
Radioaktiv ifloslanishning bir nechta ehtimoliy manbalari mavjud:
- vodorodning radioaktiv izotopi — tritiy;
- qurilma materiallari nurlantirilishi natijasida radioaktivlik hosil qiluvchi neytronlar;
- birinchi devorda plazma ta’sirida hosil bo‘ladigan radioaktiv chang;
- sovitish tizimida paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan korroziyaning radioaktiv mahsulotlari.
Tritiy va chang vakuum kamerasi hamda kriostatdan tashqariga chiqib ketgan taqdirda ularning tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun maxsus ventilyatsiya tizimi zarur. U reaktor binosida pasaytirilgan bosimni saqlashi kerak. Shunda binodan havo faqat ventilyatsiya filtrlari orqali chiqishi mumkin.
Reaktor, masalan, ITER qurilishida imkon qadar yadro energetikasida oldin sinovdan o‘tgan materiallardan foydalaniladi. Bu induksiyalangan radioaktivlikni nisbatan kam darajada ushlab turadi. Xususan, sovitish tizimlari ishlamay qolgan taqdirda ham tabiiy konveksiya vakuum kamerasi va boshqa konstruksiya elementlarini sovitish uchun yetarli bo‘ladi.
Hisob-kitoblarga ko‘ra[manba 1337 kundan beri ko‘rsatilmagan], hatto avariya yuz berganda ham radioaktiv chiqindilar aholi uchun xavf tug‘dirmaydi va evakuatsiya zaruratini keltirib chiqarmaydi.
Yoqilg‘i sikli
Birinchi avlod reaktorlari, ehtimol, deyteriy va tritiy aralashmasida ishlaydi. Reaksiya davomida hosil bo‘ladigan neytronlar reaktor himoya qatlami tomonidan yutiladi, ajralgan issiqlik esa issiqlik tashuvchini issiqlik almashgichda qizdirishga sarflanadi. Bu energiya, o‘z navbatida, generatorni aylantirish uchun ishlatiladi.
- .
- .
Reaksiya 6Li bilan bo‘ladigan reaksiya ekzotermik bo‘lib, reaktor uchun oz miqdorda energiya ajratadi. 7Li bilan reaksiya esa endotermik, biroq neytronlarni iste’mol qilmaydi. Boshqa elementlar bilan reaksiyada yo‘qotilgan neytronlar o‘rnini qoplash uchun kamida ayrim 7Li reaksiyalari zarur. Reaktor konstruksiyalarining aksariyatida litiyning tabiiy izotop aralashmalari qo‘llanadi.
Bu yoqilg‘ining bir nechta kamchiligi bor:
- Reaksiyada katta miqdorda neytronlar hosil bo‘ladi. Bu neytronlarning faollashtiruvchi (radioaktiv qiluvchi) ta’siriga reaktor va issiqlik almashgich ham uchraydi. D-T reaksiyasidagi neytron nurlanishi shunchalik kuchliki, bunday yoqilg‘ida ishlaydigan hozirgi kungacha eng yirik JET reaktorida dastlabki sinovlar seriyasidan keyin radioaktivlik shu qadar ortdiki, yillik sinovlar siklini yakunlash uchun masofadan xizmat ko‘rsatadigan robotlashtirilgan tizim ishlab chiqishga to‘g‘ri keldi.
- Radioaktiv tritiyning ehtimoliy sizib chiqishidan himoya choralari talab etiladi.
- Sintez energiyasining atigi 20 % ga yaqini zaryadlangan zarralar shaklida ajraladi (qolgani — neytronlar), bu esa sintez energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantirish imkoniyatini cheklaydi.
- Tritiy tabiatda mavjud bo‘lmagani uchun D-T reaksiyasidan foydalanish litiy zaxiralariga bog‘liq. Bu zaxiralar deyteriy zaxiralaridan ancha kam. Litiy-6 dan neytronlar bilan nurlantirish orqali quyidagi sxema bo‘yicha tritiy olinadi: .
Nazariy jihatdan yuqoridagi kamchiliklardan xoli boshqa yoqilg‘i turlari ham bor. Biroq ulardan foydalanishga fundamental fizik cheklov to‘sqinlik qiladi. Sintez reaksiyasidan yetarli energiya olish uchun ma’lum vaqt davomida sintez haroratida (108 K) yetarlicha zich plazmani ushlab turish zarur. Sintezning bu asosiy xususiyati plazma zichligi n bilan qizdirilgan plazmani ushlab turish vaqti τ ning ko‘paytmasi orqali ifodalanadi. Muvozanat nuqtasiga erishish uchun shu ko‘paytma kerak. nτ qiymati yoqilg‘i turiga bog‘liq bo‘lib, plazma haroratining funksiyasidir. Barcha yoqilg‘i turlari orasida deyteriy-tritiy aralashmasi eng kichik nτ qiymatini (kamida bir tartibga past) va eng past reaksiya haroratini (kamida 5 marta past) talab qiladi.
Sintez reaksiyasi sanoat miqyosida elektr energiyasi manbai sifatida
Ko‘plab tadqiqotchilar sintez energiyasini uzoq muddatli istiqbolda «tabiiy» energiya manbai deb hisoblaydi. Elektr energiyasi olish uchun termoyadro reaktorlaridan tijoriy foydalanish tarafdorlari quyidagi dalillarni keltiradi:
- yoqilg‘i zaxiralarining deyarli tuganmasligi (vodorod);
- yoqilg‘ini dunyoning istalgan sohilida dengiz suvidan olish mumkin. Bu bir mamlakat yoki davlatlar guruhining yoqilg‘i resurslarini monopollashtirishiga yo‘l qo‘ymaydi. Biroq bu afzallik faqat tritiy ishlatilmaydigan reaksiyalarga tegishli;
- reaksiya quvvatining avariyaviy portlashsimon oshib ketishi ehtimoli juda pastligi;
- yonish mahsulotlarining hosil bo‘lmasligi;
- yadro portlovchi qurilmalarini ishlab chiqarishda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan materiallarga ehtiyoj yo‘qligi tufayli qo‘poruvchilik va terrorizm xavfining bartaraf etilishi;
- yadro reaktorlariga nisbatan hosil bo‘ladigan radioaktiv chiqindilarning yarim yemirilish davri qisqa bo‘lishi.
An’anaviy manbalarga nisbatan elektr energiyasining tannarxi
Tanqidchilar umumiy ehtiyoj uchun elektr energiyasi ishlab chiqarishda yadro sintezining iqtisodiy samaradorligi masalasi hali ochiq qolayotganini ta’kidlaydi. Buyuk Britaniya parlamentining Fan va texnika byurosi buyurtmasiga ko‘ra o‘tkazilgan o‘sha tadqiqotda termoyadro reaktoridan foydalanib elektr energiyasi ishlab chiqarish tannarxi, ehtimol, an’anaviy energiya manbalari tannarxi oralig‘ining yuqori qismida bo‘lishi aytiladi. Ko‘p narsa kelajakda mavjud bo‘ladigan texnologiya, bozor tuzilishi va tartibga solinishiga bog‘liq. Elektr energiyasining narxi foydalanish samaradorligi, ekspluatatsiya muddati va reaktorni utilizatsiya qilish xarajatlariga bevosita bog‘liq..
Tijoriy yadro sintezi energiyasining mavjudlik istiqboli
Keng tarqalgan nekbinlikka (1950-yillardagi dastlabki tadqiqotlardan buyon) qaramay, yadro sintezi jarayonlari haqidagi bugungi bilim, texnologik imkoniyatlar va sintezdan amalda foydalanish o‘rtasidagi jiddiy to‘siqlar hali yengilmagan. Termoyadro sintezi yordamida elektr energiyasi ishlab chiqarish qanchalik iqtisodiy foydali bo‘lishi ham noaniq. Tadqiqotlarda izchil yutuqlarga erishilayotgan bo‘lsa-da, olimlar doim yangi muammolarga duch kelmoqda. Masalan, an’anaviy yadro reaktorlaridagidan kuchliroq bo‘lishi taxmin qilinayotgan neytron bombardimoni taxminlarga ko‘ra an’anaviy yadro reaktorlaridagiga nisbatan 100 marta kuchli bo‘ladi. Unga bardosh beradigan material ishlab chiqish kerak. Muammo shundaki, energiya oshishi bilan neytronlarning atom yadrolari bilan o‘zaro ta’sir kesimi proton va neytronlar soniga bog‘liq bo‘lmay qoladi va atom yadrosi kesimiga yaqinlashadi. 14 MeV energiyali neytronlar uchun o‘zaro ta’sir kesimi yetarlicha kichik izotop mavjud emas. Shu bois D-T va D-D reaktorlari konstruksiyalarini tez-tez almashtirishga to‘g‘ri keladi. Bu iqtisodiy samaradorlikni shunchalik pasaytiradiki, zamonaviy materiallardan tayyorlangan ushbu ikki xil reaktor konstruksiyalari narxi ularda ishlab chiqariladigan energiya qiymatidan oshib ketadi.
D-He sintezi paytidagi qo‘shimcha D-D reaksiyalari (3 %) iqtisodiy jihatdan samarali reaktor konstruksiyasini yaratishni qiyinlashtiradi, garchi hozirgi texnologiyalar bilan buni amalga oshirish mumkin bo‘lsa ham.
Tadqiqotlarning quyidagi bosqichlari farqlanadi:
- Muvozanat yoki «zararsizlik chegarasi» rejimi (ingl. Break-even): sintezda ajraladigan umumiy energiya reaksiyani boshlash va davom ettirishga sarflanadigan jami energiyaga teng. Bu nisbat quyidagi belgi bilan ifodalanadi: Q.
- Yonuvchi plazma (ingl. Burning plasma): oraliq bosqich bo‘lib, bunda reaksiyani tashqi qizdirish emas, asosan reaksiyaning o‘zida hosil bo‘ladigan alfa-zarralar ta’minlaydi. Q ≈ 5. Hozirgacha (2012-yil) erishilmagan.
- O‘z-o‘zidan alangalanish (ingl. Ignition): barqaror, o‘zini o‘zi ta’minlaydigan reaksiya. Buning uchun Q qiymati yuqori bo‘lishi kerak. Hozirgacha erishilmagan.

Tadqiqotlarning navbatdagi bosqichi Xalqaro termoyadro eksperimental reaktori (ingl. International Thermonuclear Experimental Reactor, ITER) bo‘lishi kerak. Unda yuqori haroratli plazmaning (yonuvchi plazma, Q ~ 30) xatti-harakati va sanoat reaktori uchun konstruksion materiallar o‘rganilishi rejalashtirilgan.
Tadqiqotlarning yakuniy bosqichi DEMO — sanoat reaktori prototipi bo‘lib, unda o‘z-o‘zidan alangalanish holatiga erishish va yangi materiallarning amaliy yaroqliligini namoyish etish rejalashtirilgan. DEMO bosqichini tugatish haqidagi eng optimistik taxmin — 30 yil. DEMO dan keyin tijoriy termoyadro reaktorlarini (shartli ravishda TYaES — termoyadro elektr stansiyalari deb ataladi) loyihalash va qurish boshlanishi mumkin. TYaES qurilishi 2045-yildan oldin boshlanmaydi.
Mavjud tokamaklar
Dunyoda jami 300 ga yaqin tokamak qurilgan. Quyida ularning eng yiriklari keltiriladi.
- SSSR va Rossiya:
- T-2 — amalda ishlagan birinchi qurilma.
- T-4 — T-3 ning kattalashtirilgan varianti.
- T-7 — dunyoda ilk bor nisbatan yirik magnit tizimda o‘ta o‘tkazuvchan niobiy-titan qotishmasidan tayyorlangan va suyuq geliy bilan sovitiladigan solenoid ishlatilgan noyob qurilma. T-7 ning asosiy vazifasi bajarildi: termoyadro energetikasi uchun keyingi avlod o‘ta o‘tkazuvchan solenoidlarini yaratishga zamin tayyorlandi.
- T-10 va PLT — jahon termoyadro tadqiqotlarining navbatdagi bosqichi. Ularning o‘lchami, quvvati va ushlab turish koeffitsiyenti deyarli bir xil. Natijalar ham bir xil: ikkala reaktorda ham termoyadro sintezi uchun zarur haroratga erishilgan, Louson mezoni bo‘yicha tafovut esa atigi ikki yuz baravar.
- T-15 — 3,6 Tl magnit maydon hosil qiladigan o‘ta o‘tkazuvchan solenoidga ega zamonaviy reaktor.
- Globus-M — 1999-yilda yaratilgan Rossiyadagi birinchi sferik tokamak.
- Globus-M2 — 2018-yilda ishga tushirilgan yangi avlod sferik tokamagi.
- Qozog‘iston:
- Qozog‘iston materialshunoslik tokamagi (KMT) — energetik yuklamalari ITER va kelajakdagi energetik termoyadro reaktorlarinikiga yaqin sharoitda materiallarni o‘rganish va sinashga mo‘ljallangan eksperimental termoyadro qurilmasi. KTM quriladigan joy — Kurchatov.
- Liviya:
- TM-4A
- Yevropa Ittifoqi va Buyuk Britaniya:
- Joint European Torus — dunyodagi eng yirik ishlayotgan tokamak bo‘lib, uni Yevratom tashkiloti Buyuk Britaniyada yaratgan. Unda qo‘shma qizdirish usuli qo‘llanadi: 20 MVt — neytral zarralarni kiritish, 32 MVt — ion-siklotron rezonansi. Natijada Louson mezoni alangalanish darajasidan atigi 4—5 marta past.
- Tore Supra[ingl.] — o‘ta o‘tkazuvchan g‘altaklarga ega (1,8 K haroratda ishlaydigan), dunyodagi eng yirik tokamaklardan biri. U quyidagi tadqiqot markazida joylashgan: Kadarash (Fransiya).
- AQSH:
- Test Fusion Tokamak Reactor[ingl.] (TFTR) — Prinston universitetidagi, AQSHning eng yirik tokamagi. Qo‘shimcha qizdirish uchun tez neytral zarralardan foydalanadi. Unda yuqori natijaga erishilgan: haqiqiy termoyadro haroratidagi Louson mezoni alangalanish chegarasidan atigi 5,5 marta past bo‘lgan. 1997-yilda yopilgan.
- National Spherical Torus Experiment[ingl.] (NSTX) — hozirda Prinston universitetida ishlayotgan sferik tokamak (sferomak). Undagi dastlabki plazma TFTR yopilganidan ikki yil keyin, 1999-yilda olingan.
- Alcator C-Mod[ingl.] — AQSHdagi eng yirik uchta tokamakdan biri (qolgan ikkitasi — NSTX va DIII-D). Alcator C-Mod dunyodagi eng yuqori magnit maydon va plazma bosimi bilan ajralib turadi. 1993-yildan beri ishlaydi.
- DIII-D[ingl.] — General Atomics kompaniyasida, San-Diyegoda yaratilgan va ishlatiladi.
- Yaponiya:
- Xitoy:
- EAST (Experimental Advanced Superconducting Tokamak, xitoycha 先进超导托卡马克实验装置) — Xefey shahridagi Anxoy provinsiyasida joylashgan eksperimental o‘ta o‘tkazuvchan tokamak. 2006-yilda ishga tushirilgan. U Xitoy Fanlar akademiyasining Plazma fizikasi institutiga tegishli va xalqaro ITER loyihasi bilan hamkorlik qiladi. 2007-yilda bu reaktorda sarflangan va olingan energiya nisbatiga ko‘ra dunyodagi birinchi «zararsiz» termoyadro sintezi amalga oshirilgan[manbada yo‘q].
Adabiyotlar
- Ye. P. Velixov; S. V. Mirnov: . Boshqariladigan termoyadro sintezi marraga yaqinlashmoqda (PDF). Troitsk innovatsion va termoyadro tadqiqotlari instituti. «Kurchatov instituti» Rossiya ilmiy markazi.. ac.ru. — Muammoning ommabop bayoni. Murojaat qilingan sana: 8-avgust 2007-yil. Asl nusxadan arxivlangan 4-yanvar 2007-yil.
- Artsimovich L. A. Boshqariladigan termoyadro reaksiyalari. — M.: Fizmatlit, 1961. — 467 b.
- Lukyanov S. Yu. «Qaynoq plazma va boshqariladigan yadro sintezi». «Nauka», Moskva, 1975.
- Xegler M., Kristiansen M. Boshqariladigan termoyadro sinteziga kirish. — M., Mir, 1980. — 230 b.
Havolalar
- AQSHda termoyadro sintezi bo‘yicha ulkan tajriba o‘tkaziladi — NIF haqidagi maqola // h-tech-news.ru, 31.03.2009 /veb-arxiv/
- K. Lluellin-Smit. Termoyadro energetikasi sari — 17-may 2009-yilda FIANda o‘qilgan ma’ruza materiallari // elementy.ru
- Semyonov I. Kelajak energetikasi: boshqariladigan termoyadro sintezi. ITER termoyadro reaktori nima va uni yaratish nega bunchalik muhim? — 2008-yilda FIANda o‘qilgan ilmiy-ommabop ma’ruza // elementy.ru
- Yevropa va Amerika olimlari energiya samaradorligi bo‘yicha barcha mavjud muqobillaridan bir tartibga ustun yangi termoyadro yoqilg‘isi turini hamkorlikda ishlab chiqdilar // Ommabop mexanika, 29-avgust 2017-yil