Majburiy tebranishlar

Majburiy tebranishlar — tebranishlar, ular tashqi davriy kuchlar ta’sirida sodir bo‘ladi.

Avtotebranishlar majburiy tebranishlardan shunisi bilan farq qiladiki, ikkinchilari davriy tashqi ta’sir natijasida yuzaga keladi va shu ta’sirning chastotasi bilan sodir bo‘ladi, avtotebranishlarning yuzaga kelishi va ularning chastotasi esa avtotebranish tizimining ichki xususiyatlari bilan belgilanadi.

Majburiy tebranishlarning eng sodda va mazmunli misolini garmonik ossillyator hamda quyidagi qonun bo‘yicha o‘zgaruvchi majburlovchi kuchni ko‘rib chiqish orqali olish mumkin: F(t)=F0cos⁡(Ωt).

Majburiy tebranishlar — garmonik ossillyator misolida

Konservativ garmonik ossillyator

Nyutonning ikkinchi qonuni bunday ossillyator uchun quyidagicha yoziladi: ma=−kx+F0cos⁡(Ωt). Quyidagi belgilashlarni kiritsak: ω02=km,Φ0=F0m hamda tezlanishni koordinataning vaqt bo‘yicha ikkinchi hosilasi bilan almashtirsak, quyidagi oddiy differensial tenglama hosil bo‘ladi:

x¨+ω02x=Φ0cos⁡(Ωt)

Bu tenglamaning yechimi bir jinsli tenglamaning umumiy yechimi va bir jinsli bo‘lmagan tenglamaning xususiy yechimi yig‘indisidan iborat. Bir jinsli tenglamaning umumiy yechimi avval shu yerda topilgan bo‘lib, quyidagicha yoziladi:

x(t)=Asin⁡(ω0t+φ),

bu yerda A,φ — boshlang‘ich shartlar asosida aniqlanadigan ixtiyoriy doimiylar.

Xususiy yechimni topamiz. Buning uchun tenglamaga quyidagi ko‘rinishdagi yechimni qo‘yamiz: x(t)=Bcos⁡(Ωt) va doimiy uchun quyidagi qiymatni olamiz:

B=Φ0ω02−Ω2

Shunda yakuniy yechim quyidagicha yoziladi:

x(t)=Asin⁡(ω0t+φ)+Φ0ω02−Ω2cos⁡(Ωt)
Tashqi ta’sirning turli chastotalari va so‘nish koeffitsiyentlarida rezonans hodisasi

Yechimdan ko‘rinadiki, majburlovchi kuch chastotasi erkin tebranishlar chastotasiga teng bo‘lganda bu yechim yaroqsiz bo‘ladi — rezonans yuzaga keladi, ya’ni amplituda vaqt o‘tishi bilan chiziqli tarzda «cheksiz» ortadi. Matematik analiz kursidan ma’lumki, bu holda yechimni quyidagi ko‘rinishda izlash kerak: x(t)=t(Acos⁡(Ωt)+Bsin⁡(Ωt)). Ushbu faraziy yechim (ansatz)ni differensial tenglamaga qo‘ysak, quyidagini olamiz:

A=0B=Φ02Ω

Demak, rezonansdagi tebranishlar quyidagi munosabat bilan ifodalanadi:

x(t)=Φ02Ωtsin⁡(Ωt)

So‘nuvchi garmonik ossillyator

Nyutonning ikkinchi qonuni:

ma=−kx−αv+F0cos⁡(Ωt).

Yangi belgilashlar:

ω02=km,Φ0=F0m,ζ=α2km

Differensial tenglama:

x¨+2ζω0x˙+ω02x=Φ0cos⁡(Ωt)

Yechim bir jinsli tenglama yechimi va bir jinsli bo‘lmagan tenglamaning xususiy yechimi yig‘indisi sifatida topiladi. Bir jinsli tenglama tahlili shu yerda keltirilgan. Endi xususiy yechimni topib, tahlil qilamiz.

Majburlovchi kuchni quyidagicha yozamiz: Φ0cos⁡Ωt=Φ0Ree−iΩt, bu holda yechimni ham quyidagi ko‘rinishda izlaymiz: x(t)=Re(Ae−iΩt), bunda A∈ℂ. Ushbu yechimni tenglamaga qo‘yib, quyidagi koeffitsiyentni aniqlaymiz — A:

A=Φ0ω02−Ω2−2iζΩω0=Φ0(ω02−Ω2+2iζΩω0)(ω02−Ω2)2+4ζ2Ω2ω02=|A|e−iφ

bu yerda |A|=Φ0(ω02−Ω2)2+4ζ2Ω2ω02,φ=−arctan⁡2ζΩω0ω02−Ω2

To‘liq yechim ikkita tebranish yig‘indisidan iborat: so‘nuvchi garmonik tebranish chastotasi — ωd, majburlovchi kuch ta’siridagi tebranish chastotasi esa — Ω:

x(t)=e−ζω0t(c1cos⁡(ωdt)+c2sin⁡(ωdt))+Re[Φ0(ω02−Ω2+2iζΩω0)(ω02−Ω2)2+4ζ2Ω2ω02e−iΩt],

bu yerda ωd=ω01−ζ2 — so‘nuvchi tebranishlarning xususiy chastotasi.

Doimiylar c1 va c2 har bir holatda boshlang‘ich shartlar asosida aniqlanadi: {x(0)=x0x˙(0)=v0

Bu holda ishqalanishsiz ossillyatordan farqli o‘laroq, rezonans paytidagi tebranishlar amplitudasi chekli qiymatga ega bo‘ladi.

Agar barqarorlashgan jarayonni, ya’ni vaqtning ω0ζt≫1 bo‘lgan holatini ko‘rsak, bir jinsli tenglama yechimi nolga intiladi va faqat xususiy yechim qoladi:

x(t→∞)=Φ0(ω02−Ω2)cos⁡Ωt+2ζΩsin⁡Ωt(ω02−Ω2)2+4ζ2Ω2=Φ0(ω02−Ω2)2+4ζ2ω02Ω2cos⁡(Ωt+φ)

Bu yetarlicha vaqt o‘tganidan keyin tizim boshlang‘ich shartlarni «unutishi», tebranishlar xususiyati esa faqat majburlovchi kuchga bog‘liq bo‘lishini anglatadi.

Majburlovchi kuch F(t)=F0cos⁡(Ωt)=mΦ0cos⁡(Ωt) tomonidan dt  vaqt ichida bajarilgan ish Fdx , quvvat esa P=Fdxdt.

Barqarorlashgan majburiy tebranishlarda quyidagilarni hisobga olsak,

x=|A|cos⁡(Ωt+φ)⇒x˙=−|A|Ωsin⁡(Ωt+φ)

u holda bir davr, ya’ni T=2πΩ uchun o‘rtacha quvvat:

P=Ω2π∫0TmΦ0cos⁡Ωt(−|A|Ωsin⁡(Ωt+φ))dt=|A|2mζω0Ω2

Bir davrda bajarilgan ish

W=PT=2π|A|2mζω0Ω

Adabiyotlar