Majburiy tebranishlar — tebranishlar, ular tashqi davriy kuchlar ta’sirida sodir bo‘ladi.
Avtotebranishlar majburiy tebranishlardan shunisi bilan farq qiladiki, ikkinchilari davriy tashqi ta’sir natijasida yuzaga keladi va shu ta’sirning chastotasi bilan sodir bo‘ladi, avtotebranishlarning yuzaga kelishi va ularning chastotasi esa avtotebranish tizimining ichki xususiyatlari bilan belgilanadi.
Majburiy tebranishlarning eng sodda va mazmunli misolini garmonik ossillyator hamda quyidagi qonun bo‘yicha o‘zgaruvchi majburlovchi kuchni ko‘rib chiqish orqali olish mumkin: .
Majburiy tebranishlar — garmonik ossillyator misolida
Konservativ garmonik ossillyator
Nyutonning ikkinchi qonuni bunday ossillyator uchun quyidagicha yoziladi: . Quyidagi belgilashlarni kiritsak: hamda tezlanishni koordinataning vaqt bo‘yicha ikkinchi hosilasi bilan almashtirsak, quyidagi oddiy differensial tenglama hosil bo‘ladi:
Bu tenglamaning yechimi bir jinsli tenglamaning umumiy yechimi va bir jinsli bo‘lmagan tenglamaning xususiy yechimi yig‘indisidan iborat. Bir jinsli tenglamaning umumiy yechimi avval shu yerda topilgan bo‘lib, quyidagicha yoziladi:
- ,
bu yerda — boshlang‘ich shartlar asosida aniqlanadigan ixtiyoriy doimiylar.
Xususiy yechimni topamiz. Buning uchun tenglamaga quyidagi ko‘rinishdagi yechimni qo‘yamiz: va doimiy uchun quyidagi qiymatni olamiz:
Shunda yakuniy yechim quyidagicha yoziladi:
Yechimdan ko‘rinadiki, majburlovchi kuch chastotasi erkin tebranishlar chastotasiga teng bo‘lganda bu yechim yaroqsiz bo‘ladi — rezonans yuzaga keladi, ya’ni amplituda vaqt o‘tishi bilan chiziqli tarzda «cheksiz» ortadi. Matematik analiz kursidan ma’lumki, bu holda yechimni quyidagi ko‘rinishda izlash kerak: . Ushbu faraziy yechim (ansatz)ni differensial tenglamaga qo‘ysak, quyidagini olamiz:
Demak, rezonansdagi tebranishlar quyidagi munosabat bilan ifodalanadi:
So‘nuvchi garmonik ossillyator
Nyutonning ikkinchi qonuni:
- .
Yangi belgilashlar:
Differensial tenglama:
Yechim bir jinsli tenglama yechimi va bir jinsli bo‘lmagan tenglamaning xususiy yechimi yig‘indisi sifatida topiladi. Bir jinsli tenglama tahlili shu yerda keltirilgan. Endi xususiy yechimni topib, tahlil qilamiz.
Majburlovchi kuchni quyidagicha yozamiz: , bu holda yechimni ham quyidagi ko‘rinishda izlaymiz: , bunda . Ushbu yechimni tenglamaga qo‘yib, quyidagi koeffitsiyentni aniqlaymiz — :
bu yerda
To‘liq yechim ikkita tebranish yig‘indisidan iborat: so‘nuvchi garmonik tebranish chastotasi — , majburlovchi kuch ta’siridagi tebranish chastotasi esa — :
- ,
bu yerda — so‘nuvchi tebranishlarning xususiy chastotasi.
Doimiylar va har bir holatda boshlang‘ich shartlar asosida aniqlanadi:
Bu holda ishqalanishsiz ossillyatordan farqli o‘laroq, rezonans paytidagi tebranishlar amplitudasi chekli qiymatga ega bo‘ladi.
Agar barqarorlashgan jarayonni, ya’ni vaqtning bo‘lgan holatini ko‘rsak, bir jinsli tenglama yechimi nolga intiladi va faqat xususiy yechim qoladi:
Bu yetarlicha vaqt o‘tganidan keyin tizim boshlang‘ich shartlarni «unutishi», tebranishlar xususiyati esa faqat majburlovchi kuchga bog‘liq bo‘lishini anglatadi.
Majburlovchi kuch tomonidan vaqt ichida bajarilgan ish , quvvat esa .
Barqarorlashgan majburiy tebranishlarda quyidagilarni hisobga olsak,
u holda bir davr, ya’ni uchun o‘rtacha quvvat:
Bir davrda bajarilgan ish
Adabiyotlar
- Butikov Ye. I. Chiziqli ossillyatorning xususiy tebranishlari. O‘quv qo‘llanma. Arxiv nusxasi: 11-mart, 2012-yil.
- Rabinovich M. I., Trubetskov D. I. Tebranishlar va to‘lqinlar nazariyasiga kirish.