Kondensatsiyalangan holat fizikasi ( inglizcha condensed matter physics), boshqa nomi kvant makrofizikasi — fizikaning bo‘limibo‘lib, moddaning makroskopik va mikroskopik xossalarini o‘rganadi. Xususan, bu modda tarkibidagi qismlar (atomlar, molekulalar, kvazizarralar) soni nihoyatda ko‘p bo‘lib, ular o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir kuchli bo‘lganida yuzaga keladigan «kondensatsiyalangan» fazalarga taalluqlidir. Kondensatsiyalangan fazalarning eng tanish namunalari atomlarning o‘zaro ta’siri natijasida hosil bo‘ladigan qattiq jismlar va suyuqliklardir. Kondensatsiyalangan muhitlar fizikasi ushbu fazalarning xatti-harakatini tushunish va oldindan bashorat qilishga intiladiva buning uchun fizika qonunlariqo‘llanadi. Bu, jumladan, quyidagi sohalarning qonunlarini o‘z ichiga oladi: kvant mexanikasi, elektromagnetizm va statistik mexanika.
Odatiy qattiq va suyuq fazalardantashqari, quyidagi noodatiy kondensatsiyalangan fazalar ham mavjud: o‘ta o‘tkazuvchan faza (ayrim materiallarda past temperaturada kuzatiladi), ferromagnit va antiferromagnit fazalar (ular elektron spinlari ning tartiblanishi bilan bog‘liq bo‘lib, atomlarning kristall panjaralaridauchraydi) va Boze — Eynshteyn kondensati. So‘nggisi o‘ta sovuq atom tizimlarida aniqlangan. Kondensatsiyalangan holat fizikasini o‘rganish materiallarning turli xossalarini tajribaviy vositalar yordamida o‘lchashnihamda nazariy fizika usullaridan matematik modellar yaratishda foydalanishniva ular orqali tizimlarning fizik xatti-harakatini tushunishni o‘z ichiga oladi.
Fizikaning turli bo‘limlari, masalan, kristallografiya, metallurgiya, elastiklik nazariyasi, magnetizm va boshqalar 1940-yillargacha mustaqil sohalar sifatida qaralgan, keyinchalik esa ular qattiq jismlar fizikasideb atalgan soha doirasida birlashtirilgan. Taxminan 1960-yillarda bu yo‘nalishga suyuqliklarning fizik xossalarini o‘rganish ham qo‘shildi va unga quyidagi nom berildi: kondensatsiyalangan holat fizikasi.
Nomi, maqsadi va vazifalari
Taxminan 1960-yillarda qattiq jismlar fizikasi ning turli bo‘limlari va suyuqliklarning fizik xossalariga bag‘ishlangan yo‘nalishlar umumiy nazariy yondashuvlar keng tarqalgani sababli kondensatsiyalangan muhitlar fizikasining yirik bo‘limiga birlashtirildi. Fizik Filipp Uorren Andersonning so‘zlariga ko‘ra, u AQSHda bu atamani o‘zining Kavendish laboratoriyalaridagi guruh nomini qattiq jismlar nazariyasi dan kondensatsiyalangan holat nazariyasi ga 1967-yilda o‘zgartirgach ommalashtirgan. Yangi nom suyuqliklar va yadro moddasini o‘rganishdagi qiziqishlarni ham qamrab olgan. «Kondensatsiyalangan modda» atamasi Yevropada bundan oldin ham qo‘llanilgan, jumladan, Springer-Verlag tomonidan ingliz, fransuz va nemis tillarida nashr etilgan «Kondensatsiyalangan holat fizikasi» nomli jurnal 1963-yildan chiqdi. 1960–1970-yillarda moliyalashtirish sharoitlari va sovuq urush siyosati ham ayrim fiziklarning «kondensatsiyalangan holat fizikasi» nomini afzal ko‘rishiga ta’sir qildi. Bu atama qattiq jismlar, suyuqliklar va boshqa murakkab moddalarni o‘rganishda yuzaga keladigan ilmiy muammolarning umumiyligini ta’kidlagan. «Qattiq jismlar fizikasi» esa ko‘pincha metallar va yarimo‘tkazgichlarning sanoatda qo‘llanishi bilan bog‘langan. Bell Telephone Laboratories kondensatsiyalangan muhitlar fizikasi bo‘yicha tadqiqot dasturini olib borgan ilk muassasalardan biri edi.
«Kondensatsiyalangan» holat haqidagi tushunchani ancha oldingi manbalarda ham uchratish mumkin. Masalan, 1943-yilda nashr etilgan «Suyuqliklarning kinetik nazariyasi» kitobining kirish qismida Yakov Frenkel shunday taklif bildirgan: «Suyuqliklarning kinetik nazariyasi qattiq jismlar kinetik nazariyasining umumlashtirilgan va kengaytirilgan shakli bo‘lishi kerak. Aslida, ularni kondensatsiyalangan jismlar degan yagona nom ostida birlashtirish to‘g‘riroq bo‘lardi».
O‘rganish mumkin bo‘lgan tizimlar va hodisalarning xilma-xilligi kondensatsiyalangan muhitlar fizikasini zamonaviy fizikaning eng faol sohasiga aylantiradi: amerikalik fiziklarning uchdan biri o‘zini kondensatsiyalangan muhitlar fizikasi mutaxassisi deb hisoblaydi; «Kondensatsiyalangan muhitlar fizikasi bo‘limi» esa Amerika fizika jamiyatining eng katta bo‘linmasidir. Bu soha kimyo, materialshunoslik va nanotexnologiyalarbilan, shuningdek, atom fizikasi va biofizika bilan ham chambarchas bog‘liq. Nazariy fizika ning kondensatsiyalangan holatga oid yo‘nalishi elementar zarralar fizikasi va yadro fizikasining muhim tushuncha va usullaridan foydalanadi. Kondensatsiyalangan holat fizikasida kvazizarralarmuhitning elementar qo‘zg‘alishlari sifatida markaziy o‘rin tutadi. Shuning uchun moddaning kondensatsiyalangan holati ning «berilgan tashqi sharoitlarda hajmi faqat zarralarning o‘zaro ta’sir kuchlari bilan belgilanadigan zarralar majmuasi» degan muqobil ta’rifi ham qo‘llanadi.
Kondensatsiyalangan holat fizikasi qamrovi kengligi uning vazifasi atrofimizdagi butun moddiy olamni izohlash, ya’ni qattiq materiallar va suyuqliklarning tuzilish hamda elektron xossalarini tushuntirish ekanini ko‘rsatadi. Nazariya mikroskopik modellar bilan kondensatsiyalangan muhitlarda o‘rganilayotgan hodisalarning makroskopik namoyon bo‘lishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib berishi zarur. Valter Kon XX asrning 90-yillari oxirida qattiq jismlarning kvant-mexanik hisoblash nazariyasini yaratgan olimlardan biri sifatida shunday degan:
Bu asr davomida kondensatsiyalangan holat fizikasi nihoyatda katta rivojlanishni boshdan kechirdi. Ko‘pincha inqilobiy o‘zgarishlar o‘zaro bog‘liq uch yo‘nalishda yuz berdi: yangi tajribaviy kashfiyotlar va o‘lchash usullari; materiallar tarkibi va atom konfiguratsiyalarini boshqarish; yangi nazariy tushunchalar va usullar. Kondensatsiyalangan holat fizikasining favqulodda xilma-xilligi va ko‘plab o‘zaro aloqalari tufayli bu rivojlanishni qisqa va tushunarli bayon qilish juda qiyin.
Asl matn (inglizcha)Bu asr davomida kondensatsiyalangan holat fizikasi nihoyatda katta rivojlanishni boshdan kechirdi. Ko‘pincha inqilobiy qadamlar o‘zaro chambarchas bog‘langan uch jihatda qo‘yildi: yangi tajribaviy kashfiyotlar va o‘lchash texnikalari; materiallarning tarkibi va atom tuzilishini boshqarish; yangi nazariy tushunchalar va usullar. Bu rivojlanishni qisqa va ravon tasvirlash kondensatsiyalangan holat fizikasining g‘ayrioddiy xilma-xilligi hamda ko‘plab o‘zaro aloqalari sababli nihoyatda qiyin.
Tarix
Klassik fizika

Moddaning kondensatsiyalangan holatini dastlab o‘rgangan olimlardan biri angliyalik kimyogar Gemfri Devibo‘lib, u XIX asrning dastlabki o‘n yilliklarida faoliyat yuritgan. Devi o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan qirqta kimyoviy elementdan yigirma oltitasi metallarga xos xususiyatlarga, jumladan, yaltiroqlik, bolg‘alanuvchanlik hamda yuqori elektr va issiqlik o‘tkazuvchanligiga ega ekanini kuzatdi. Bu esa atom nazariyasi Jon Dalton dagi atomlar olim ta’kidlaganidek bo‘linmas emas, balki ichki tuzilishga ega ekanini ko‘rsatardi. Devi o‘sha davrda gaz deb hisoblangan elementlar, masalan, azot va vodorodtegishli sharoitlarda suyuqlantirilishi va shundan keyin metallar kabi tutishi mumkinligini ham bildirgan.
1823-yilda Maykl Faradey, o‘sha paytda Devi laboratoriyasida assistent bo‘lib ishlagan olim, xlor ni muvaffaqiyatli suyuqlantirdi va azot, vodorod hamda kisloroddan tashqari barcha ma’lum gazsimon elementlarni suyuqlantirishga kirishdi. Oradan ko‘p o‘tmay, 1869-yilda irlandiyalik kimyogar Tomas Endryus suyuqlikning gazga fazaviy o‘tishi ni o‘rganib, kritik nuqtaatamasini kiritdi. Bu nuqtada gaz va suyuqlikni alohida fazalar sifatida farqlab bo‘lmaydi. Niderlandiyalik fizik Yoxannes van der Vaals esa ancha yuqori temperaturalarda olingan o‘lchovlardan foydalanib kritik holatni bashorat qilish imkonini beruvchi nazariy asosni yaratdi:35–381908-yilga kelib Jeyms Dyuar va Xeyke Kamerling-Onnes vodorod hamda yaqinda kashf etilgan gazni muvaffaqiyatli suyuqlantirdilar, jumladan, geliy.
Pol Drude 1900-yilda metall ichida harakatlanuvchi klassik elektronuchun birinchi nazariy modelni taklif qildi. Drude modeli metallarning xossalarini erkin elektronlar gazi orqali tasvirlab, tajribada kuzatilgan hodisalarni, masalan, Videman — Frans qonuni:27–29ni tushuntira olgan birinchi mikroskopik model bo‘ldi. Biroq Drudening erkin elektronlar modeli muvaffaqiyatlariga qaramay, unda muhim kamchilik mavjud edi: u elektronlarning solishtirma issiqlik sig‘imiga qo‘shadigan hissasini, metallarning magnit xossalarini va past temperaturalarda solishtirma elektr qarshiligining temperaturaga bog‘liqligini to‘g‘ri tushuntira olmasdi:366–368.
1911-yilda, geliy ilk marta suyuqlantirilganidan uch yil o‘tgach, Leyden universitetida ishlagan Onnes simobning o‘ta o‘tkazuvchanligini aniqladi. U ma’lum temperaturadan pastda simobning solishtirma elektr qarshiligi yo‘qolishini kuzatdi. Bu hodisa o‘sha davrning yetakchi nazariy fiziklarini hayratga soldi va bir necha o‘n yil davomida izohsiz qoldi. Albert Eynshteyn 1922-yilda o‘sha davrdagi o‘ta o‘tkazuvchanlik nazariyalari haqida: «Murakkab tizimlar kvant mexanikasini chuqur bilmasligimiz sababli, biz bu noaniq g‘oyalardan yaxlit nazariya yaratishdan hali juda yiroqmiz», degan.
Kvant mexanikasining paydo bo‘lishi
Drudening klassik modeli Volfgang Pauli, Arnold Zommerfeld, Feliks Blox va boshqa fiziklar tomonidan to‘ldirildi. Pauli metallardagi erkin elektronlar maxsus kvant statistikasiga bo‘ysunishini angladi. Bu — Fermi — Dirak statistikasideb ataladi. Bu g‘oyadan foydalanib, u elektron gazining paramagnetizmi nazariyasini 1926-yilda yaratdi. Ko‘p o‘tmay Zommerfeld erkin elektronlar modeliga Fermi — Dirak statistikasini kiritib, issiqlik sig‘imini aniqroq tushuntirdi. Ikki yil o‘tgach Blox elektronning davriy panjaradagi harakatini tasvirlash uchun kvant mexanikasi dan foydalandi:366–368Kristall tuzilmalar matematikasi Ogüst Brave, Yevgraf Fyodorov va boshqa olimlar tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, kristallarni ularning simmetriya guruhlaribo‘yicha tasniflashda qo‘llanildi. Kristall tuzilmalari jadvallari esa «Kristallografiya bo‘yicha xalqaro jadvallar» to‘plamlariga asos bo‘ldi. Ushbu to‘plamlar ilk bor 1935-yilda nashr etilgan. Energiya zonalari tuzilishini hisoblash usuli ilk bor 1930-yilda yangi materiallar xossalarini bashorat qilish uchun qo‘llandi, 1947-yilda esa Jon Bardin, Uolter Bratteyn va Uilyam Shokli birinchi yarimo‘tkazgichli tranzistorni yaratishdi. Bu elektronika sohasidagi inqilobning boshlanishidan darak berdi.

1879-yilda Edvin Gerbert Xollo‘sha paytda Jons Hopkins universitetidaishlab yurganida, o‘tkazgichda elektr tokiga ham, tokka perpendikulyar magnit maydonga ham ko‘ndalang yo‘nalishda kuchlanish paydo bo‘lishini aniqladi. O‘tkazgichdagi zaryad tashuvchilar tabiatidan kelib chiqadigan bu hodisa Xoll effektideb nomlandi. Biroq u paytda hodisaga to‘liq izoh berilmadi, chunki elektronning tajribaviy kashf etilishiga hali 18 yil bor edi. Kvant mexanikasi paydo bo‘lgach, Lev Landau 1930-yilda Landau kvantlanishi nazariyasini ishlab chiqib, kvant Xoll effektining nazariy izohiga asos soldi. Bu effekt yarim asr keyin kashf etildi:458–460.
Magnetizm moddaning xossasi sifatida Xitoyda miloddan avvalgi 4000-yildan beri ma’lum bo‘lgan:1–2 Ammo magnetizm bo‘yicha ilk zamonaviy tadqiqotlar faqat XIX asrda Faradey, Maksvell va boshqa olimlar elektrodinamikani rivojlantirgach boshlandi. U materiallarni magnit maydonga munosabatiga qarab ferromagnit, paramagnit va diamagnit xillarga ajratishni ham o‘z ichiga olardi. Pyer Kyuri magnitlanganlikning temperaturaga bog‘liqligini o‘rgandi va ferromagnit materiallardagi uning nomi bilan atalgan nuqtaviy fazaviy o‘tish ni kashf etdi. 1906-yilda Pyer Veys ferromagnitlarning asosiy xossalarini tushuntirish uchun magnit domenlari:9tushunchasini kiritdi. Magnetizmni mikroskopik darajada tavsiflashga birinchi urinish Vilgelm Lens va Ernst Izing tomonidan Izing modeliyordamida amalga oshirildi. Bu model magnit materiallar davriy panjarada joylashgan spinlardan iborat bo‘lib, ular birgalikda magnitlanish hosil qilishini tasvirlaydi. Izing modelining aniq yechimlari bir o‘lchamda spontan magnitlanish yuzaga kelmasligini, biroq ko‘p o‘lchamli panjaralarda bunday holat mumkinligini ko‘rsatdi. Keyingi tadqiqotlar, xususan Bloxning spin to‘lqinlari va Neel ning antiferromagnetizmbo‘yicha ishlari magnitli axborot tashuvchilar xotirasi uchun yangi magnit materiallarni ishlab chiqishga olib keldi:36–38,g48.
Zamonaviy ko‘p jismli fizika

Zommerfeld modeli va ferromagnetizmning spin modellari 1930-yillarda kvant mexanikasi kondensatsiyalangan holat muammolariga muvaffaqiyatli qo‘llanganini ko‘rsatdi. Shunga qaramay, bir qancha masalalar, jumladan, o‘ta o‘tkazuvchanlik va Kondo effektini tavsiflash ochiq qolgan edi. Ikkinchi jahon urushi dan so‘ng kvant maydon nazariyasining bir qancha g‘oyalari kondensatsiyalangan holat muammolariga tatbiq etildi. Jumladan, qattiq jismlardagi kvazizarralardeb ataladigan jamoaviy qo‘zg‘alish modlari aniqlandi. Rossiyalik fizik Lev Landau o‘zi yaratgan Fermi suyuqligi nazariyasig‘oyasidan foydalandi. Bu nazariyada o‘zaro ta’sirlashuvchi fermion tizimlarning past energiyali xossalari Landau kvazizarralari orqali ifodalangan. Landau uzluksiz fazaviy o‘tishlar uchun o‘rtacha maydon nazariyasi ni ham ishlab chiqdi. Unda tartibli fazalar simmetriyaning spontan buzilishisifatida tavsiflanadi. Nazariya tartibli fazalarni farqlash uchun tartib parametritushunchasini ham kiritdi. Nihoyat, 1965-yilda Jon Bardin, Leon Kuper va Jon Shriffer o‘ta o‘tkazuvchanlikning BKS nazariyasi ni ishlab chiqdilar. U panjara fononlari vositasida qarama-qarshi yo‘nalgan spinli ikki elektron o‘rtasidagi istalgancha kuchsiz tortishish ham Kuper jufti.

Fazaviy o‘tish va parametrlarning kritik holatdagi xatti-harakatini o‘rganish, ya’ni kritik hodisalar1960-yillarda asosiy tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan. Leo Kadanov, Benjamin Vidom va Maykl Fisher quyidagi g‘oyalarni rivojlantirdilar: kritik ko‘rsatkichlar hamda Vidom masshtablash g‘oyalarini rivojlantirdilar. Bu g‘oyalar Kenneth G. Uilson tomonidan 1972-yilda renormallashtirish guruhi formalizmi doirasida, kvant maydon nazariyasi kontekstida birlashtirildi. Renormallashtirish guruhi Kadanov mexanizmi deb ataluvchi yondashuvga asoslanadi. Unga ko‘ra, fazaviy o‘tish nuqtasi yaqinidagi makroskopik namuna xossalarini bir-biriga «elementar» mikroskopik masshtab (masalan, kristall panjara doimiysi) o‘lchamini o‘zgartirish va shu bilan birga o‘zaro ta’sir konstantalarini mos ravishda o‘zgartirish orqali bog‘langan turli mikroskopik modellar ketma-ketligi yordamida bir xil darajada tavsiflash mumkin.
Kvant Xoll effekti kashf etildi Klaus fon Klitsing 1980-yilda. U ikki o‘lchamli o‘tkazuvchi tizimdagi Xoll o‘tkazuvchanligi fundamental doimiyning butun sonli karrasiga teng ekanini aniqlagan (rasmga qarang). Bu effekt tizim o‘lchami yoki aralashmalar mavjudligi kabi parametrlarga bog‘liq emas. 1981-yilda Robert Laflin Xoll platosining kutilmagan darajadagi aniqligini tushuntiruvchi nazariyani taklif qildi. Unga ko‘ra, Xoll o‘tkazuvchanligini Chern soni:69, 74deb ataluvchi topologik invariant orqali tavsiflash mumkin. Oradan ko‘p o‘tmay, 1982-yilda Xorst Shtyormer va Daniel Tsui kuzatdilar: kasrli kvant Xoll effekti, bunda o‘tkazuvchanlik fundamental doimiyning ratsional sonli karrasiga teng bo‘lgan Laflin 1983-yilda bu Xoll holatlaridagi kvazizarralarning o‘zaro ta’siri natijasi ekanini tushundi va variatsion usulyordamida yechim topdi. Keyinchalik u Laflin to‘lqin funksiyasi deb nomlandi.
1986-yilda Karl Myuller va Yoxannes Bednors birinchi yuqori temperaturali o‘ta o‘tkazgich ni — 50 kelvingacha bo‘lgan temperaturalarda o‘ta o‘tkazuvchanlik ko‘rsatadigan materialni kashf etdilar. Yuqori temperaturali o‘ta o‘tkazgichlar elektronlararo o‘zaro ta’sir muhim rol o‘ynaydigan kuchli korrelyatsiyalangan materiallar ekani ma’lum bo‘ldi.
Nazariya
Kondensatsiyalangan muhitlar nazariy fizikasi modda holatlarining xossalarini tushuntirish uchun nazariy modellardan foydalanadi. Qattiq jismlarning elektron xossalarini o‘rganishga mo‘ljallangan modellar, masalan, Drude modeli, zonalar nazariyasi va zichlik funksionali nazariyasishular jumlasidandir. Shuningdek, fazaviy o‘tishlarfizikasini o‘rganish uchun Ginzburg — Landau nazariyasi, kritik ko‘rsatkichlar hamda kvant maydon nazariyasi va renormallashtirish guruhining matematik usullaridan foydalanishga asoslangan modellar ishlab chiqilgan. Zamonaviy nazariy tadqiqotlarda elektron tuzilmaning sonli hisoblashlari va quyidagi hodisalarni tushuntiruvchi matematik vositalar qo‘llaniladi: yuqori temperaturali o‘ta o‘tkazuvchanlik, topologik fazalar va kalibrlash simmetriyalari.
Simmetriya va uning buzilishi
Simmetriya har qanday fizik nazariyaning muhim jihatidir. U ko‘pincha hodisaning batafsil manzarasi noma’lum bo‘lsa ham muhim xulosalar chiqarishga imkon beradi. Fizikadagi ko‘plab aniq ta’kidlar tizim simmetriyasi xossalaridan kelib chiqadi. Bunga keng tarqalgan misol sifatida kristallografik nuqtaviy guruhlar ning qattiq jismlar simmetriyasi va elektron zonalar tuzilishi bilan bog‘liqligini keltirish mumkin.
Moddaning ayrim holatlarida simmetriyaning buzilishi(inglizcha)kuzatiladi. Bunda tegishli fizik qonunlarning simmetriyasibuzilgan holat namoyon bo‘ladi. Bunga kristall qattiq jismlarmisol bo‘la oladi: ular uzluksiz translyatsion simmetriya. Boshqa misollar qatoriga magnitlangan ferromagnitlarkiradi, ular aylanish simmetriyasini buzadi. Yana murakkabroq holatlar, jumladan, BKS-o‘ta o‘tkazgichining asosiy holati ham mavjud bo‘lib, u U(1) aylanish simmetriyasini buzadi.
Goldstoun teoremasi ga ko‘ra kvant maydon nazariyasi da uzluksiz simmetriyasi buzilgan tizimda energiyasi istalgancha kichik bo‘lishi mumkin bo‘lgan, ya’ni Goldstoun bozonlari deb ataluvchi qo‘zg‘alishlar mavjud bo‘lishi mumkinligini bildiradi. Masalan, qattiq kristall jismlarda ular fononlarga mos keladi. Fononlar kristall panjaraning tebranishlari kvantlangan shaklidir.
Qattiq jismlarning elektron nazariyasi
Tarixan metall holati qattiq moddalarning xossalarini o‘rganish uchun asosiy tayanchlardan biri bo‘lgan. Metallarning birinchi nazariy tavsifini Pol Drude 1900-yilda Drude modeliyordamida bergan. U metallni yaqinda kashf qilingan elektronlar dan iborat ideal gazsifatida tasvirlash orqali elektr va issiqlik xossalarini tushuntirgan. Drude tajribaga asoslangan Videman — Frans qonuni ni keltirib chiqargan va tajriba natijalariga juda yaqin xulosalarga erishgan:90–91. Arnold Zommerfeld ushbu klassik modelni elektronlar statistikasi ni kiritish orqali takomillashtirdi va metallarning solishtirma issiqlik sig‘imi dagi Videman — Frans qonuni:101–103bilan bog‘liq noodatiy xatti-harakatni tushuntira oldi. 1912-yilda kristall qattiq jismlar tuzilishi Maks fon Laue va Pol Knipping tomonidan o‘rganildi. Ular kristallarning rentgenogrammasi ni kuzatib, kristallar atomlari davriy panjaralar:48ko‘rinishida joylashgan degan xulosaga kelishdi. 1928-yilda shveysariyalik fizik Feliks Blox Shredinger tenglamasi ning davriy potensialga ega yechimini taqdim etdi. U Blox to‘lqini deb ataldi.
Metallarning elektron xossalarini ko‘p zarrali to‘lqin funksiyasini topish orqali aniqlash ko‘pincha murakkab hisoblash masalasidir. Shuning uchun foydali bashoratlarni olishda taxminiy usullardan foydalanish zarur. Tomas — Fermi nazariyasi1920-yillarda ishlab chiqilgan bo‘lib, lokal elektron zichligini variatsion parametrsifatida qarab, tizim energiyasi va elektronlar zichligini baholashga imkon bergan. Keyinchalik, 1930-yillarda, Duglas Xartri, Vladimir Fok va Jon Sleyter Tomas — Fermi modelini takomillashtirish uchun Xartri — Fok usuli ni ishlab chiqdilar. Xartri — Fok usuli bir zarrali elektron to‘lqin funksiyalarining almashinish statistikasini hisobga oladi. Umuman olganda, Xartri — Fok tenglamasini yechish juda qiyin. Faqat erkin elektronlar gazi holatida aniq yechim mavjud:330–337Nihoyat, 1964–65-yillarda Valter Kon, Pyer Xoenberg va Lu Je Shem zichlik funksionali nazariyasini taklif etdilar. Bu nazariya metallarning hajmiy va sirt xossalarini haqiqatga yaqin tasvirladi. 1970-yillardan boshlab zichlik funksionali nazariyasi turli qattiq jismlarning zonalar tuzilishini hisoblashda keng qo‘llanilmoqda. Elektronlararo ta’sirlarning ko‘p zarrali effektlarini o‘rganish, yarimo‘tkazgichlarning taqiqlangan zonalari va uyg‘ongan holatlari bo‘yicha tajribaga yaxshiroq mos keladigan natijalarni olish uchun ko‘p zarrali Grin funksiyalari usullari va ularning yaqinlashishlari, masalan, GW yaqinlashishi, Bete — Salpeter tenglamasi.
qo‘llaniladi. Hisoblash quvvatining ortishi va sonli usullarning, jumladan, mashinali o‘qitishalgoritmlarini tobora ko‘proq jalb qilayotgan yo‘nalishlarning rivojlanishi yangi materiallarni tajriba orqali kashf etishdan yangi birikmalarning tuzilishi hamda boshqa xossalarini oldindan aytishga o‘tishga imkon bermoqda. Xususan, millionlab kimyoviy birikma va kristallar uchun yangi ma’lumotlar bazalari yaratilmoqda: Materials Project, Open Quantum Materials Database, Automatic Flow for Materials Discovery; ikki o‘lchamli materiallar uchun esa C2DB va 2DMatPedia. Elektron tuzilmani birinchi prinsiplardan hisoblaydigan zamonaviy bepul va tijoriy dasturlar parallel hisoblashlardan, jumladan, grafik protsessorlarda bajariladigan hisoblashlardan foydalanishi bilan ajralib turadi. Eng keng tarqalgan dasturlar orasida Abinit, VASP, WIEN2k(inglizcha), Quantum ESPRESSO(inglizcha).
Fazaviy o‘tish
Fazaviy o‘tish — tizim fazasining temperaturakabi tashqi parametr o‘zgarishi natijasida almashinishidir. Klassik fazaviy o‘tish ma’lum bir temperaturada tizimdagi tartib buzilganda yuz beradi. Masalan, muz erib suvga aylanganda tartibli kristall tuzilma buziladi. Kvant fazaviy o‘tishlari da temperatura mutlaq nol ga teng bo‘ladi. Bunday o‘tishni boshqarish uchun bosim yoki magnit maydon kabi issiqlikka bog‘liq bo‘lmagan parametrlar qo‘llaniladi. Bunda tartib kvant fluktuatsiyalarinatijasida, ya’ni Geyzenberg noaniqlik prinsipidan kelib chiqadigan tebranishlar sabab buziladi. Bu yerda tizimning turli kvant fazalari Gamilton matritsasining turli asosiy holatlariga mos keladi. Kvant fazaviy o‘tishining xatti-harakatini tushunish nodir yer elementlari asosidagi magnit izolyatorlar, yuqori temperaturali o‘ta o‘tkazgichlar va boshqa moddalarning xossalarini izohlashda muhim.
Fazaviy o‘tishlarning ikki sinfi mavjud: birinchi tartibli o‘tishlar va ikkinchi tartibli , ya’ni uzluksizo‘tishlar. Uzluksiz o‘tishda ishtirok etayotgan ikki faza o‘tish temperaturasi — kritik nuqtada bir vaqtda mavjud bo‘lmaydi. Kritik nuqta yaqinida tizimlar kritik xatti-harakat ko‘rsatadi. Bunda ularning ayrim xossalari, masalan, korrelyatsiya uzunligi, solishtirma issiqlik sig‘imi va magnit singdiruvchanlikcheksiz ortib borishi mumkin. Kritik hodisalar fiziklar uchun jiddiy muammodir, chunki odatiy makroskopik qonunlar bu sohada endi amal qilmaydi. Tizimni tavsiflovchi qonunlarni topish uchun yangi g‘oya va usullar zarur bo‘ladi:75.
Uzluksiz fazaviy o‘tishlarni tavsiflay oladigan eng sodda nazariya — Ginzburg — Landau nazariyasibo‘lib, u o‘rtacha maydon yaqinlashishideb ataluvchi yondashuvda ishlaydi. Biroq bu nazariya uzoq masofalardagi mikroskopik o‘zaro ta’sirlarga ega segnetoelektriklar va I turdagi o‘ta o‘tkazgichlarda uzluksiz fazaviy o‘tishlarni faqat taxminan tushuntiradi. Kritik nuqta atrofida qisqa masofali o‘zaro ta’sirlar mavjud bo‘lgan boshqa tizimlar uchun takomillashtirilgan nazariya zarur:8–11.
Kritik nuqta yaqinida fluktuatsiyalar turli keng masshtablarda sodir bo‘ladi, butun tizimning xossalari esa masshtabga nisbatan invariant bo‘ladi. Renormallashtirish guruhi usullari eng kichik uzunlikdagi fluktuatsiyalarni bosqichma-bosqich o‘rtachalashtirib, ularning keyingi bosqichga ta’sirini saqlaydi. Shu tarzda fizik tizimning turli masshtablardagi o‘zgarishlarini tizimli ravishda o‘rganish mumkin. Ushbu usullar kuchli kompyuter modellashtirish bilan birgalikda uzluksiz fazaviy o‘tishlarga oid kritik hodisalarni tushuntirishga katta hissa qo‘shadi:11.
Tajriba
Kondensatsiyalangan holatning eksperimental fizikasi materiallarning yangi xossalarini kashf etish va tushuntirish uchun tajribaviy usul hamda asboblardan foydalanadi. Bu asboblar elektr va magnit maydonlarning, ta’sirini, parametrlarning o‘zgarishiga javob reaksiyasini, transport xossalarini va termometriyako‘rsatkichlarini o‘lchaydi. Keng qo‘llaniladigan usullarga spektroskopiya , jumladan, rentgen nurlanishi, infraqizil nurlanish va neytronlarning noelastik sochilishini qayd etuvchi detektorlar bilan o‘lchash; issiqlik javobini solishtirma issiqlik sig‘imi hamda issiqlik uzatilishi va issiqlik o‘tkazuvchanligini o‘lchash orqali o‘rganish; elektr o‘lchovlari kiradi.

Sochilish
Kondensatsiyalangan modda bilan olib boriladigan bir qator tajribalarda rentgen nurlari, optik fotonlar, neytronlar ning material tarkibiy qismlarida sochilishi o‘rganiladi. Sochuvchi nurlanishni tanlash o‘rganilayotgan energiya masshtabiga bog‘liq. Ko‘rinadigan yorug‘lik taxminan 1 elektronvolt (eV) energiyaga ega bo‘lib, dielektrik singdiruvchanlik va sindirish ko‘rsatkichini o‘lchash uchun ishlatiladi. Rentgen nurlarining energiyasi 10 keV atrofida bo‘ladi, shu sababli ular atom o‘lchamlarini tekshirish va elektron zaryad zichligini o‘lchash uchun ishlatiladi:33–34.
Neytronlar yordamida atom masshtabidagi hodisalar, yadrolarda sochilish, elektron spinlari va magnitlanganlik o‘rganiladi (chunki neytronning spini bor, zaryadi esa yo‘q). Kulon va Mott sochilishi elektron dastalar yordamida tekshiriladi, so‘ng sochilgan zarralar qayd etiladi:33–34:39–43Xuddi shuningdek, pozitronlar annigilyatsiyasi lokal elektron zichligini bilvosita o‘lchashda qo‘llanadi. Lazer spektroskopiyasi muhitning mikroskopik xossalarini, masalan, taqiqlangan o‘tishlar ni quyidagi xossali muhitlarda o‘rganishda juda qulay vositadir: nochiziqli optik sezuvchanlik:258–259.
Past energiyali (1 keVgacha) elektronlar katta sochilish kesimi tufayli kristallarga chuqur kira olmaydi. Shu bois ular kristall sirtlarini elektron difraksiyasiusullari yordamida o‘rganish uchun juda mos. Sirt yaqinidagi qatlamlar xossalarini bilishga intilish o‘sishi boshqariladigan yangi materiallar yaratishga, masalan, molekulyar nurli epitaksiyausulining rivojlanishiga turtki berdi. Ikki o‘lchamli materiallarda uch o‘lchamli materiallardan farqli ravishda hajmiy qatlam yo‘q. Shuning uchun aberratsiya tuzatishli, o‘nlab keV tartibidagi energiyada ishlaydigan o‘tkazuvchi elektron mikroskopiyasi amorf ikki o‘lchamli tuzilmalardagi alohida atomlarning joylashishini kuzatish imkonini beradi. Natijada siljish kuchlanishlari ta’sirida ikki o‘lchamli shishadagi plastik deformatsiyalarni, shu jumladan ayrim atomlarning murakkab harakatini tasvirlash mumkin.
Tashqi magnit maydonlar
Kondensatsiyalangan holat eksperimental fizikasida tashqi magnit maydonlar moddiy tizimlarning holati, fazaviy o‘tishlari va xossalarini boshqaruvchi termodinamik o‘zgaruvchilarsifatida xizmat qiladi. Yadro magnit rezonansi (YMR) — tashqi magnit maydon yordamida alohida elektronlarning rezonans modlarini aniqlash usuli. Bu ularning atrofidagi atom, molekula va koordinatsion tuzilish haqida ma’lumot beradi. YMR tajribalari kuchlanganligi 60 teslagacha bo‘lgan magnit maydonlarda o‘tkaziladi. Kuchliroq maydonlar YMR o‘lchovlaridagi ma’lumotlar sifatini yaxshilashi mumkin:69:185Kvant ossillyatsiyalarini o‘rganish — kuchli magnit maydonlardan materiallarning, masalan, Fermi sirtigeometriyasi kabi xossalarini aniqlash uchun foydalaniladigan yana bir tajribaviy usul. Kuchli magnit maydonlar kvantlangan magnitoelektrik effekt, magnit monopol larning qattiq jismlarda kuzatilishi va yarim butun qiymatli kvant Xoll effekti:57.
Yuqori bosimdagi modda
Barcha gazlar yetarlicha past temperatura va bosim 15 GPa dan oshmaydigan sharoitda qattiq holatga o‘tadi. Qattiq jismlarning xossalari kristall panjara tuzilishiga bog‘liq. Shu bois tashqi bosim materiallarning zonalar tuzilishini o‘zgartiradi va ular noodatiy xossalar kasb etishi, fazaviy o‘zgarishlarga uchrashi mumkin. Masalan, bu jarayon olmoslar bilan kimberlit quvurlarida sodir bo‘ladi. Laboratoriyalarda yuqori bosim olmos sandonli hujayralar.
Sovuq atom gazlari

O‘ta sovuq atomlarni optik panjaralarda tutib turish kondensatsiyalangan muhitlar fizikasida hamda atom, molekula va optik fizikadakeng qo‘llaniladigan tajribaviy vositadir. Bu usul optik lazerlar yordamida interferensiya manzarasini hosil qilishga asoslanadi. U panjaravazifasini bajarib, juda past temperaturada ion yoki atomlarni tutib turadi. Optik panjaralardagi sovuq atomlar kvant simulyatorlarisifatida qo‘llaniladi. Ya’ni ular frustratsiyalangan magnitlarkabi murakkabroq tizimlarning xatti-harakatini modellashtiruvchi boshqariladigan tizimlardir. Xususan, ular Xabbard modeli ning parametrlari oldindan belgilangan bir, ikki va uch o‘lchamli panjaralarini yaratishda, shuningdek, antiferromagnit materiallar va spin suyuqliklari.
1995-yilda rubidiyatomlari gazi 170 nanokelvin temperaturagacha sovitilib, Boze — Eynshteyn kondensatini tajribada hosil qilish uchun ishlatilgan. Bu moddaning yangi holatini dastlab Sh. Boze va Albert Eynshteynshunday deb bashorat qilgan edi. Bu holatda ko‘plab atomlar bitta kvant holati.
Kvant hisoblashlari
Kvant hisoblashlarida axborot kvant bitlari yoki kubitlarorqali ifodalanadi. Kubitlar hisoblash yakunlanmasdan oldin dekogerensiya jarayoniga uchrashi va saqlangan axborotni yo‘qotishi mumkin. Ushbu jiddiy muammo kvant hisoblashlarining amaliy qo‘llanishini cheklaydi. Buni hal qilish uchun kondensatsiyalangan muhitlar fizikasi bir nechta istiqbolli yondashuvlarni, jumladan, Jozefson kontaktlari, spintronika ga asoslangan magnit material kubitlari yoki topologik noabel anyonlar ni, ya’ni kasrli kvant Xoll effektiholatlaridan hosil qilinadigan kvazizarralarni taklif etadi. Kvant kompyuterlari amaliy jihatdan foydali hisoblashlar uchun minglab kubitlarga ega bo‘lishi kerak bo‘lsa-da, ayrim natijalar kvant ustunligi 49 kubitli tizimda bunga erishish, ya’ni klassik kompyuterlar uchun haddan tashqari murakkab masalani amalda yechish mumkinligidan dalolat beradi. Kubitlarning yana bir qo‘llanilishi haqiqiy kvant tizimlarini kvant simulyatori g‘oyasini ilgari surgan Yuriy Manin va Richard Feynman XX asrning 80-yillari boshida. Asl kvant tizimini bevosita o‘rganish o‘rniga xuddi shu fizik hodisalarni takrorlaydigan, ammo boshqarish osonroq bo‘lgan kubitlar tizimidan foydalanish mumkin. Shu yo‘l bilan Mott izolyatori ning Boze — Xabbard tizimi dagi modeli boshqariladigan dissipatsiya bilan hosil qilingan va kubitlar bilan bog‘langan o‘ta o‘tkazuvchi rezonatorlar panjarasidagi fazaviy o‘tishlar o‘rganilgan.
Ikki o‘lchamli materiallar
Faqat 2004-yilda Manchester universiteti olimlari grafen dan — uglerodning ikki o‘lchamli shaklidan — birinchi maydonli tranzistorni yaratdilar. Ikki o‘lchamli materiallar xossalarini boshqarish imkoniyati va ularning betakror xususiyatlari ko‘plab tadqiqotchilarni jalb qildi. Natijada bunday materiallar oilasi tez kengaymoqda. Ikki o‘lchamli materiallarda ferromagnetizm, o‘ta o‘tkazuvchanlik, segnetoelektrik xususiyatlar kabi ma’lum hodisalar kuzatiladi. Ammo ular xossalarini maydon effekti yordamida o‘zgartirish imkoniyati elektronikada keng amaliy istiqbollar ochadi. O‘ta o‘tkazgich oddiy metall bilan tutashganda Kuper juftlari oddiy metallga kirib borishi va unga o‘ta o‘tkazgich xossalarini berishi ma’lum. Bu hodisa yaqinlik effektideb ataladi. Ikki o‘lchamli materiallarda qo‘shni materialning — o‘ta o‘tkazgich, ferromagnit yoki spin-orbital o‘zaro ta’siri kuchli moddaning — xossalari tutashgan materialda biroz kuchsizlangan holda namoyon bo‘ladi. Masalan, grafen o‘ta o‘tkazgich bilan tutashganda o‘ta o‘tkazuvchanlik, ferromagnit izolyator bilan tutashganda ferromagnetizm, tegishli material bilan tutashganda esa spin-orbital o‘zaro ta’sirni namoyon qilishi mumkin. Magnit materiallar o‘rtasidagi yaqinlik effekti ham materiallarga yangi xossalar beradi. Ikki o‘lchamli materiallarning toza va mukammal panjaralari o‘ta panjara potensialini hosil qilib, yaxshi o‘rganilgan materiallar xossalarini o‘zgartiradi. Natijada tvistronikadeb ataluvchi tadqiqot yo‘nalishi yuzaga kelgan. Grafenning ikki qatlami bir-biriga nisbatan aylanishini atom-kuch mikroskopi ignasi yordamida ko‘rsatish mumkin. Bu effektlarning barchasi elektr maydoni orqali boshqarilishi mumkin. Vakuumda suyuqliklar xona temperaturasida bug‘lanadi. Bu esa elektron mikroskopiya orqali oqsillar yoki tirik hujayralar kabi organik obyektlarni o‘rganishni qiyinlashtiradi. Grafen barcha kimyoviy elementlarni o‘tkazmaydi va juda yupqa bo‘lgani uchun tirik hujayrani skanerlovchi elektron mikroskop.
Qo‘llanilishi

Kondensatsiyalangan muhitlar fizikasi tadqiqotlari ko‘plab muhim amaliy natijalarga, jumladan, yarimo‘tkazgichli tranzistor, lazer texnologiyalarining rivoji hamda nanotexnologiyalar:111ff. doirasida o‘rganilgan ko‘plab hodisalarning qo‘llanishiga olib keldi. Skanerlovchi tunnel mikroskopiyasi nanometr masshtabidagi jarayonlarni boshqarish uchun qo‘llaniladi. Bu nanotexnologiyalar rivojiga turtki berdi.
Kondensatsiyalangan holat fizikasining amaliy sohadagi eng katta hissasi tranzistorlarning kashf etilishi bilan bog‘liq. Tekis tuzilishli maydonli tranzistorlarni boshqarish zatvor bilan tranzistor kanali orasidagi sig‘imga bog‘liq. Zamonaviy elektronika uch o‘lchamli tranzistorlar arxitekturasiga, jumladan FinFET (vertikal zatvorli maydon tranzistori)ga o‘tmoqda. Bunda chastotaviy xususiyatlar va tok sizib chiqishini sezilarli yaxshilash mumkin. Xossalarni yanada yaxshilash uchun zatvor o‘tkazuvchi kanalni har tomondan o‘rab olishi kerak (GAA — hamma tomondan zatvorli maydon tranzistori); bunda kanal nanotel shaklini oladi. Integral mikrosxemalar ishlab chiqarishda kremniy texnologiyasi ustun bo‘lib qolayotganiga qaramay, protsessorlar tayyorlashda yangi materiallardan, xususan ikki o‘lchamli molibden disulfidi va uglerod nanotubalaridan foydalanish bo‘yicha muvaffaqiyatli tajribalar mavjud.
Suyuqliklar bilan qattiq jismlar orasidagi oraliq holatni yumshoq moddaegallaydi. U polimerlar, to‘qimalar va yog‘och kabi kundalik hayotda keng qo‘llanadigan materiallarni qamrab oladi. Bu materiallar tarkibiy zarralari orasidagi bog‘lanishlar kuchsizligi sababli tashqi ta’sirlarga kuchli javob beradi. Asosan eng kuchsiz Van-der-Vaals va vodorod bog‘larinazarda tutiladi. Uglerod tolali plastik ning past zichligi va uglerod tolasi ning mexanik xossalari kompozit materiallardan mustahkamlikning og‘irlikka nisbati muhim bo‘lgan sohalarda, masalan, samolyotsozlik va sport jihozlari ishlab chiqarishda foydalanish imkonini beradi. Suyuq kristallar elektronikada qo‘llanadi. Kondensatsiyalangan holat fizikasi biofizikauchun ham muhim bo‘lib, masalan, magnit-rezonans tomografiyadeb ataluvchi va tibbiy tashxisda keng qo‘llanadigan tajribaviy usulni yaratishga yordam bergan.
Narsalar interneti uchun muntazam quvvatlashni talab qilmaydigan energiya manbalari kerak. Bunday tizimlar tebranish, radiosignal va issiqlik kabi atrof-muhit manbalaridan energiya olishi mumkinligi taxmin qilinmoqda. Energiya yig‘ish(inglizcha) jarayonida energiya elektr energiyasiga aylantiriladi va saqlanadi — akkumulyatorlarda. Tebranishlardan elektr energiyasi olish uchun o‘ta kichik elektromexanik qurilmalarqo‘llanadi. Ular teskari pyezoelektrik effekt, magnitostriksiyakabi turli fizik hodisalardan foydalanadi. Radiochastota diapazonidagi energiyani yig‘ish uchun antennalar va rektifikatsiya , ya’ni signalni to‘g‘rilash kerak bo‘ladi. Dastlabki energiyaning 70% gacha qismi odatda issiqlikka aylanadi. Shu sababli yo‘qotilgan energiyani tutib, qayta ishlatadigan turli termoelementlar ni ishlab chiqish muhimdir.
Adabiyotlar
- Kristofer Mudri. Kondensatsiyalangan holat fizikasida maydon nazariyasi bo‘yicha ma’ruza yozuvlari (inglizcha). — World Scientific, 2014. — ISBN 978-981-4449-10-6. — doi:10.1142/8697.
- P. M. Chaykin, T. S. Lubenski. Kondensatsiyalangan holat fizikasi prinsiplari (inglizcha). — Cambridge University Press, 2000. — ISBN 978-0-521-79450-3.
- Aleksandr Altland, Ben Saymons. Kondensatsiyalangan moddada maydon nazariyasi (inglizcha). — Cambridge University Press, 2006. — ISBN 978-0-521-84508-3.
- Maykl P. Marder. Kondensatsiyalangan holat fizikasi (inglizcha). — John Wiley & Sons, 2010. — ISBN 978-0-470-94994-8.
- Lilian Xoddeson, Ernst Braun, Yurgen Tayxman, Spenser Uert. Kristall labirintidan chiqish: qattiq jismlar fizikasi tarixidan boblar (inglizcha). — Oxford University Press, 1992. — ISBN 978-0-19-534532-2.
- Yu. A. Baykov., V. M. Kuznetsov. Kondensatsiyalangan holat fizikasi. — 3-nashr. — Moskva: BINOM, 2015. — 296 bet. — ISBN 978-5-9963-2960-1.