
Kuchli yadroviy o‘zaro ta’sir (rangli o‘zaro ta’sir, yadroviy o‘zaro ta’sir) — to‘rtta fundamental o‘zaro ta’sirdan biri bo‘lib, fizikada o‘rganiladi. Kuchli o‘zaro ta’sirda kvarklar va glyuonlar, ularga mos antizarralar hamda ulardan tarkib topgan zarralar, ya’ni adronlar (mezonlar, barionlar, antibarionlar, tetrakvarklar, pentakvarklar).
U masofalar miqyosida — taxminan atom yadrosi o‘lchamida ( m) va undan kichik masofalarda ta’sir etib, adronlar ichida kvarklarni bog‘laydi va nuklonlar (faqat u va d kvarklardan tashkil topgan barionlar — protonlar va neytronlar) orasidagi yadroviy tortishishni ta’minlaydi.
Pion–nuklon o‘zaro ta’siri

Kuchli o‘zaro ta’sir tushunchasini kiritish zarurati 1930-yillarda paydo bo‘ldi. O‘sha davrda na gravitatsion, na elektromagnit o‘zaro ta’sir nuklonlarni atom yadrolarida nima ushlab turishini tushuntira olmasligi ma’lum bo‘ldi. 1935-yilda yapon fizigi H. Yukava nuklonlar orasidagi o‘zaro ta’sir yangi zarralar almashinuvi orqali yuz berishini tavsiflovchi dastlabki miqdoriy nazariyani yaratdi. Bu zarralar bugungi kunda pi-mezonlar (yoki pionlar). Pionlar keyinchalik tajribada 1947-yilda kashf etilgan.
Ushbu pion–nuklon nazariyasida ikki nuklon orasidagi tortishish yoki itarilish bir nuklonning pion chiqarishi va ikkinchisining uni yutishi orqali tushuntirilgan (bu elektromagnit o‘zaro ta’sirning virtual foton almashinuvi orqali tavsiflanishiga o‘xshaydi). Nazariya nuklonlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar va bog‘langan holatlar bilan bog‘liq ko‘plab hodisalarni, shuningdek, pionlarning nuklonlar bilan to‘qnashuvlarini muvaffaqiyatli tushuntirdi. Pion chiqarilishining «samaradorligini» belgilovchi sonli koeffitsiyent juda katta bo‘lib chiqdi (elektromagnit o‘zaro ta’sirdagi shunga o‘xshash koeffitsiyentga nisbatan). Aynan shu holat kuchli o‘zaro ta’sirning «kuchliligini» belgilaydi.
Nuklonlar o‘rtasidagi pion–nuklon o‘zaro ta’siri natijasida yadro kuchlari tarkibida oddiy kuchlar (Vigner kuchlari, ya’ni neytral pionlar almashinuvi natijasida yuzaga keladigan kuchlar) bilan birga almashinuv tarkibiy qismi ham mavjud bo‘ladi. Agar o‘zaro ta’sirlashayotgan ikki nuklonning holati ularning fazoviy va spin koordinatalariga bog‘liq bo‘lsa, almashinuvning uch xil usuli mavjud:
- nuklonlar spin o‘zgaruvchilarini saqlagan holda fazoviy koordinatalarini almashadi. Bunday almashinuvdan hosil bo‘ladigan kuchlar Mayorana kuchlari deb ataladi (nuklonlarning spini saqlangan holda zaryadlangan pionlar almashinuvi);
- nuklonlar fazoviy koordinatalarini saqlab, spin o‘zgaruvchilarini almashadi. Bunday almashinuvda paydo bo‘ladigan nuklonlararo kuchlar Bartlett kuchlari deb ataladi (neytral pionlar almashinuvi);
- nuklonlar bir vaqtning o‘zida spin va fazoviy koordinatalarini almashadi. Bunda hosil bo‘ladigan almashinuv kuchlari Geyzenberg kuchlari deb ataladi (nuklonlarning spini o‘zgargan holda zaryadlangan pionlar almashinuvi).
Bundan tashqari, yadro kuchlari zaryad koordinatalariga bog‘liq bo‘lib, tenzor tarkibiy qismiga ham ega.
Past energiyalarda ikki nuklonning yadroviy o‘zaro ta’siri fenomenologik usulda tavsiflanganda potensial energiya operatori quyidagi ko‘rinishga ega:
- ,
bu yerda , — fazoviy koordinatalar, — Pauli operatorlari, — izotopik spin operatorlari.
Mayorana kuchlariga (fazoviy koordinatalar almashinuvi) qatnashgan had, Bartlett kuchlariga (spin o‘zgaruvchilari almashinuvi) qatnashgan had, Geyzenberg kuchlariga (fazoviy va spin o‘zgaruvchilari almashinuvi) esa qatnashgan had mos keladi. Bundan tashqari, operatori tenzor o‘zaro ta’sirni hisobga oladi, — tenzor almashinuv o‘zaro ta’siri.
Yadro kuchlari
Taxminan m masofalarda atom yadrosini tashkil etuvchi nuklonlar o‘rtasidagi kuchli o‘zaro ta’sir shu qadar kattaki, ularning elektromagnit o‘zaro ta’sirini (itarilishini) amalda hisobga olmaslik mumkin. Umuman olganda, yadrodagi nuklonlar o‘zaro ta’siri «elementar» hodisa emas. Aksincha, u nuklonni tashkil etuvchi kvarklar orasidagi kuchli o‘zaro ta’sirning muqarrar oqibatidir. Xuddi Van-der-Vaals kuchlari elektromagnit o‘zaro ta’sir mavjudligining oqibati bo‘lgani kabi. Yetarlicha yaxshi yaqinlashuvda ikki nuklon o‘zaro ta’sirining potensial funksiyasi quyidagi ifoda bilan tavsiflanadi:
bu yerda — kuchli o‘zaro ta’sir konstantasi bo‘lib, odatda ga teng deb olinadi. Fundamental o‘zaro ta’sirlar «konstantalar tizimi»da, masalan, elektromagnit o‘zaro ta’sir konstantasi nozik tuzilish konstantasiga teng (bunday potensial funksiya Yukava potensiali deb ataladi). Ushbu funksiyaning moduli juda tez kamayadi va dan katta masofalarda nihoyatda kichik bo‘ladi.
Umuman, yadro radiusini quyidagi taqribiy formula orqali aniqlash mumkin:
bu yerda — yadrodagi nuklonlarning umumiy soni.
Bundan, xususan, kuchli o‘zaro ta’sirni tashuvchi mezonning massasini juda qo‘pol baholash mumkin (buni ilk bor yapon fizigi Xideki Yukava amalga oshirgan). Biroq buning uchun qat’iy tahlilda asossiz tuyulishi mumkin bo‘lgan bir nechta faraz qilishga to‘g‘ri keladi. Aytaylik, mezon bir nuklon tomonidan chiqarilib, potensial chuqurlikning «cheti» bo‘ylab bir «aylanish»ni bajaradi (birinchi faraz) va boshqa nuklon tomonidan yutiladi. Bunda uning eng katta va demak, eng ehtimolli to‘lqin uzunligi ga teng. Mezonning impulsi:
bu yerda — Plank doimiysi. Agar endi (mezonning tinchlikdagi massasini aniqlash uchun) uni yadro ichida harakatlanayotgan paytdagi massasiga aynan teng deb faraz qilsak, bu qiymatni kamaytirib baholagan bo‘lamiz. Xuddi shuningdek, mezonning yadrodagi tezligini yorug‘lik tezligiga taxminan teng deb olsak, bu ortiqcha baho bo‘ladi. Qo‘pol yaqinlashuvda mezon impulsini ( — vakuumdagi yorug‘lik tezligi) ga teng deb olsak, ikkala «noaniqlik» bir-birini qoplaydi. Shunda
Endi fizik nuqtayi nazardan bu ifodaga ni qo‘yish asosliroq, chunki gap ikki nuklon haqida ketmoqda. Shunda:
- kg.
Bu qiymat taxminan ga teng, bu yerda — elektron massasi. Aslida esa yadroviy o‘zaro ta’sirni tashuvchi mezonning massasi taxminan kg. Bu — kvant mexanikasining yanada takomillashgan usullaridan foydalanib olingan aniqroq hisoblash natijasi (ehtimol, massasi quyidagiga teng bo‘lgan noodatiy mezonni «tanlash» ham mumkindir: ).
Yadro moddasidagi nuklonlarning o‘rtacha tezligini Fermi-gaz modeli asosida baholash mumkin. «Fizik» fazoning birlik hajmidagi, impulsi bo‘lgan zarralarga mos fazaviy fazo hajmi, bu yerda — izlanayotgan chegaraviy impuls, ga teng. Uni ga bo‘lsak, har biriga ikkitadan proton va ikkitadan neytron joylashtirish mumkin bo‘lgan «kataklar» sonini topamiz. Protonlar sonini neytronlar soniga teng deb olib, quyidagini hosil qilamiz:
bu yerda — yadro radiusi formulasidan hisoblangan hajm, bunda m. Natijada Fermi impulsining quyidagi qiymatini olamiz:
- kgms MeV/c.
Bunday impulsda relyativistik kinetik energiya taxminan 30 MeV ga teng, Fermi relyativistik impulsi ga mos tezlik esa ga teng, bu yerda — yorug‘lik tezligi ( MeV — proton massasi). Demak, yadrodagi nuklonlar harakati relyativistik xususiyatga ega.
Adronlarning kuchli o‘zaro ta’siri fenomenologiyasi
1950-yillarda juda ko‘p yangi elementar zarralar kashf etildi. Ularning aksariyati juda qisqa yashash davomiyligiga ega edi. Bu zarralarning barchasi kuchli o‘zaro ta’sirlashuvchi zarralar bo‘lib, ularning o‘zaro sochilish kesimlari nuklonlar va pionlar o‘zaro ta’siri kesimlari darajasida edi hamda elektronlar bilan o‘zaro ta’sir kesimlaridan sezilarli darajada katta bo‘lgan.
Bu adronlar orasida mezonlar ham, barionlar ham bor edi. Ular turli xil spinlar va zaryadlarga ega edi; ularning massalar bo‘yicha taqsimotida va ustun parchalanish kanallarida muayyan qonuniyat ko‘zga tashlanardi, biroq uning kelib chiqishi noma’lum edi.
Pion–nuklon sochilishiga o‘xshatib, bu adronlarning kuchli o‘zaro ta’siri modeli ishlab chiqildi. Unda har bir o‘zaro ta’sir turi va har bir parchalanish turiga alohida o‘zaro ta’sir konstantasi mos qo‘yildi. Bundan tashqari, ayrim kuzatilgan bog‘lanishlarni tushuntirishning iloji bo‘lmagani sababli ular shunchaki postulat sifatida qabul qilindi va adronlar bo‘ysunadigan «o‘yin qoidalari» ko‘rinishida ifodalandi (Sveyg qoidasi, izospinning va G-juftlikning saqlanishi va hokazo). Umuman olganda, bu tavsif ishlagan bo‘lsa-da, nazariy jihatdan qoniqarsiz edi: juda ko‘p qoidalarni oldindan qabul qilishga to‘g‘ri kelar, ko‘plab erkin parametrlar esa hech qanday tartibli tuzilmasiz, o‘zboshimchalik bilan kiritilardi.
1960-yillarning o‘rtalarida adronlar xossalarining SU(3) simmetriyasi aniqlandi. Shunda adronlarni «yasash» uchun zarur bo‘lgan fundamental erkinlik darajalari aslida unchalik ko‘p emasligi tushunildi. Bu erkinlik darajalari kvarklar deb nomlandi. Bir necha yil o‘tib o‘tkazilgan tajribalar kvarklar adronning shunchaki mavhum erkinlik darajalari emas, balki uni tashkil etuvchi, uning impulsi, zaryadi, spini va boshqa xossalarini tashuvchi haqiqiy zarralar ekanini ko‘rsatdi. Yagona muammo kvarklar hech qanday reaksiyada adronlardan ajralib chiqa olmasligini qanday tushuntirishda edi.
Shunga qaramay, kvarklar o‘zaro ta’sirining nazariy jihatdan asoslangan dinamik manzarasi bo‘lmaganida ham adronlarning murakkab zarralar ekanini bilish ularning ko‘plab empirik xossalarini tushuntirish imkonini berdi.
Kvant xromodinamikasida kuchli o‘zaro ta’sirlar
1970-yillarda kvarklarning kuchli o‘zaro ta’sirini tavsiflovchi mikroskopik nazariya yaratildi va u kvant xromodinamikasi (KXD) deb ataldi. U quyidagicha quriladi.
Postulat sifatida qabul qilinadiki, har bir kvark yangi ichki kvant soniga ega bo‘lib, u shartli ravishda rang deb ataladi. Aniqrog‘i, kvarkning mavjud erkinlik darajalariga qo‘shimcha ravishda, unga kompleks uch o‘lchamli rang fazosida muayyan holat vektori ham biriktiriladi. Kalibrlash yondashuviga muvofiq, dunyomizning kuzatiladigan xossalari kvarklar rang fazosidagi invariantlik talabiga, ya’ni shu fazodagi unitar aylantirishlarga nisbatan o‘zgarmas bo‘lishi kerak. Bu aylantirishlar SU(3) guruhining elementlaridir. (Shunday qilib, KXD Yang–Mills nazariyasi hisoblanadi.) Bunda yuzaga keladigan kalibrlash maydoni kvarklarning o‘zaro ta’sirini tavsiflaydi. Bu maydonni kvantlash mumkin; uning kvantlari quyidagicha nomlanadi: glyuonlar.
Har bir glyuon turi rang fazosidagi muayyan aylantirishni belgilagani sababli mustaqil glyuon maydonlarining soni guruhning o‘lchamiga teng (SU(3) guruhi uchun bu qiymat sakkiz). Biroq barcha glyuonlar barcha kvarklar bilan bir xil kuchda o‘zaro ta’sirlashadi. Elektrodinamikada o‘zaro ta’sirning «kuchi» nozik tuzilish konstantasi α bilan tavsiflanganidek, kuchli o‘zaro ta’sirning «kuchi» ham yagona konstanta — kuchli o‘zaro ta’sir konstantasi bilan tavsiflanadi: .
Shuni ta’kidlaymizki, glyuonlar rang bilan o‘zaro ta’sirlashadi. SU(3) guruhi noabel bo‘lgani sababli, glyuonlar ham rangga ega. Demak, ular bir-biri bilan ham o‘zaro ta’sirlasha oladi: nazariyada uch glyuonli va to‘rt glyuonli uchlar yuzaga keladi. KXD xossalarining kvant elektrodinamikasidan (KED) tubdan farqi shundaki, unda foton zaryadsiz bo‘lgani sababli o‘zi bilan o‘zaro ta’sirlashmaydi. Shuni ham aytish kerakki, kvarklar va antikvarklardan «nol» rangga ega, ya’ni rangsiz kombinatsiyalar tuzish mumkin. Uzun to‘lqinlar chegarasida bunday holatlar glyuonlar bilan o‘zaro ta’sirlashmaydi.
KXDning yana bir muhim xossasi — zaryadning antiekranlanishi. SU(3) guruhining xossalariga ko‘ra, kuchli o‘zaro ta’sirning bog‘lanish konstantasi kvarklar orasidagi masofa qisqarganda kamayadi, ular bir-biridan uzoqlashganda esa ortadi.
Bu bog‘lanishlardan birinchisi asimptotik erkinlikka olib keladi: bir-biriga juda yaqin masofadan o‘tuvchi kvarklarni dastlabki yaqinlashuvda o‘zaro ta’sirlashmaydi deb hisoblash mumkin.
Buning teskari tomoni — konfaynment, ya’ni kvarklarning «tutib turilishi»dir. Bu kvarklar bir-biridan muayyan konfaynment radiusidan (taxminan 1 fm) sezilarli darajada uzoqlasha olmasligini bildiradi. Ammo ikkita rangsiz holat bir-biridan istalgan masofaga uzoqlashishi mumkin, chunki glyuon maydonlari ularni tutib turmaydi. Natijada real dunyoda erkin kvarklar emas, balki ularning rangsiz kombinatsiyalari kuzatiladi. Bu kombinatsiyalar — adronlar.
Konfaynment radiusidan ortiq masofaga uzoqlashgan adronlar ham o‘zaro ta’sirlashishi mumkin, lekin endi glyuon almashinuvi emas, balki boshqa adronlar almashinuvi orqali. Xususan, past energiyalarda pi-mezonlar almashinuvi orqali yuz beradigan o‘zaro ta’sir eng kuchli bo‘ladi (yuqoriga qarang). An’anaga ko‘ra, nuklonlarni yadrolarda ushlab turadigan bu ta’sir ham kuchli o‘zaro ta’sir deyiladi. Biroq bu neytral atomlar orasidagi Van-der-Vaals o‘zaro ta’siriga o‘xshash «qoldiq» kuchli o‘zaro ta’sir ekanini tushunish kerak.
Kvant xromodinamikasi aniq hisob-kitoblarda qo‘llash bilan bog‘liq qiyinchiliklarga qaramay, hozirgi paytda kuchli o‘zaro ta’sirni tavsiflovchi eng yaxshi nazariya deb hisoblanadi. Bu qiyinchiliklar past energiyalarda nazariyaning matematik jihatdan murakkabligi bilan bog‘liq: bu sohada perturbatsion nazariya usullari samarasiz bo‘lib qoladi. Shunday bo‘lsa ham, KXD kvarklar va glyuonlar o‘zaro ta’sirini tavsiflovchi asosiy nazariya bo‘lib qolmoqda va elementar zarralar fizikasining Standart modelining fundamental qismi hisoblanadi.
Yuqori energiyali reaksiyalarda kuchli o‘zaro ta’sirlar
Yuqori energiyada adronlarning to‘qnashuvi bilan bog‘liq bir qator jarayonlarda qattiq miqyos mavjud emas. Shu sababli g‘alayonlar nazariyasi asosidagi KXD hisob-kitoblari ishonchsiz bo‘lib qoladi. Bunday reaksiyalarga adronlar to‘qnashuvining to‘liq kesimlari, ularning kichik burchaklarda elastik sochilishi va difraksion jarayonlar kiradi. Kinematika nuqtayi nazaridan bunday reaksiyalarda faqat to‘qnashayotgan zarralarning massa markazi tizimidagi umumiy energiyasi katta bo‘ladi, uzatilgan impuls esa katta bo‘lmaydi.
1960-yillardan boshlab bunday reaksiyalarning asosiy xossalari Reje nazariyasiga asoslangan fenomenologik yondashuv bilan muvaffaqiyatli tavsiflanmoqda. Ushbu nazariyada adronlarning yuqori energiyali sochilishi ayrim murakkab obyektlar — rejeonlar almashinuvi natijasida yuz beradi. Nazariyadagi eng muhim rejeon — pomeron bo‘lib, u sochilish kesimiga qo‘shadigan hissasi energiya ortishi bilan kamaymaydigan yagona rejeondir.
1970-yillarda rejeonlarning ko‘plab xossalarini kvant xromodinamikasidan ham keltirib chiqarish mumkinligi ma’lum bo‘ldi. KXDdagi tegishli yondashuv Balitskiy — Fadin — Kurayev — Lipatov (BFKL).
Kuchli o‘zaro ta’sirlar nazariyasining hozirgi holati
Kuchli o‘zaro ta’sirlarning nazariy tavsifi nazariy elementar zarralar fizikasining eng yaxshi rivojlangan va ayni paytda tez taraqqiy etayotgan yo‘nalishlaridan biridir. Kuchli o‘zaro ta’sirlarning fundamental tabiati (rangli o‘zaro ta’sir — kvarklar va glyuonlar o‘rtasidagi, kvant xromodinamikasi bilan tavsiflanadigan o‘zaro ta’sir) tushunilgan bo‘lsa-da, uni ifodalovchi matematik qonunlar juda murakkab. Shuning uchun ko‘plab aniq holatlarda birlamchi prinsiplardan hisoblash hozircha imkonsiz. Natijada turli yondashuvlar birga qo‘llanadigan manzara yuzaga keladi: matematik jihatdan qat’iy hisoblashlar bilan bir qatorda kvant-mexanik intuitsiyaga asoslangan yarim miqdoriy usullar ham mavjud bo‘lib, ular tajriba ma’lumotlarini juda yaxshi tavsiflaydi.
Zamonaviy kuchli o‘zaro ta’sirlar nazariyasining umumiy tuzilishini ko‘rib chiqamiz. Avvalo, uning fundamental asosi kvant xromodinamikasidir. Ushbu nazariyada asosiy erkinlik darajalari kvarklar va glyuonlar, o‘zaro ta’sir lagranjiani esa ma’lum. Kuchli o‘zaro ta’sirni tavsiflash usullari qanday obyekt o‘rganilayotganiga jiddiy bog‘liq. Quyidagi asosiy guruhlarni ajratish mumkin:
- qattiq adron reaksiyalari — bunda aynan kvarklar va glyuonlar asosiy rol o‘ynaydi; bu jarayonlar g‘alayonlar nazariyasi asosida yaxshi tavsiflanadi, jumladan KXDda;
- yarim qattiq reaksiyalar, ularni to‘g‘ri tavsiflash uchun g‘alayonlar nazariyasi qatorining cheksiz ko‘p hadlarini hisobga olish kerak; ayrim chegaraviy hollarda bunga erishish mumkin.
- past energiyali (yumshoq) adron reaksiyalari, ularda kvarklarning bog‘langan holatlari (adronlar) qulayroq erkinlik darajalari sifatida qaraladi va ularning o‘zaro ta’sir qonunlari o‘rganiladi.
- adronlarning statik xossalari, bunda aniq holatga qarab turli yondashuvlardan foydalanish mumkin.
Quyida har bir holat uchun kuchli o‘zaro ta’sirlar nazariyasining usullari qisqacha tavsiflanadi (ayrim bo‘limlarni keyinroq kiritish rejalashtirilgan).
Qattiq adron reaksiyalari
Hozirgacha kashf etilgan barcha adronlar standart tasavvurga mos keladi: ular kvarklar va antikvarklardan tashkil topgan rangsiz murakkab zarralardir. Ularning ichki kvark tuzilishi bilan bog‘liq xarakterli energiyalar (ya’ni potensial modellardagi bog‘lanish energiyalari) taxminan GeV ga teng. Shu asosda adronlarning to‘qnashuv jarayonlarini tabiiy tasniflash mumkin:
- agar uzatilgan impuls dan ancha kichik bo‘lsa, adronlarning ichki erkinlik darajalari dinamikasi muhim bo‘lmaydi va nazariyani samarali adron nazariyasi ko‘rinishida qayta ifodalash mumkin.
- agar sochilish paytida uzatilgan impuls bu qiymatdan ancha katta bo‘lsa, qattiq adron reaksiyasi yuz beradi.
Bu holatda adronlarni yaxshi aniqlik bilan kuchsiz bog‘langan tizim deb qarash mumkin. Sochilish tez harakatlanayotgan adronlarning alohida tarkibiy qismlari — partonlar orasida yuz beradi. Bunday xatti-harakat asimptotik erkinlik deb ataladi va uzatilgan impuls ortishi bilan kuchli o‘zaro ta’sir konstantasining kamayishiga bog‘liq (aynan shu hodisaning kashf etilishi uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofoti esa 2004-yilda berilgan).
Partonlar manzarasi
Asimptotik erkinlik xossasi tufayli yuqori energiyali adronni o‘zaro kuchsiz ta’sirlashadigan (nolinchi yaqinlashuvda esa umuman ta’sirlashmaydigan) obyektlar tizimi deb qarash mumkin. Bu obyektlar partonlar deb nomlangan. Bunday holda A va B adronlarining qattiq to‘qnashuv reaksiyasi ikki partonning (i va j ning) qattiq to‘qnashuvi sifatida qaraladi. Bunday reaksiyaning kesimini quyidagicha yozish mumkin:
Bu yerda belgisi i turidagi partonlarning A adronida uning impulsining ulushini olib yuruvchi zichligini bildiradi. Kollinear faktorizatsiya yaqinlashuvining mohiyati shundaki, ushbu ifodadagi parton zichliklari qaysi reaksiya ko‘rilayotganiga bog‘liq emas, ikki partonning to‘qnashuv kesimi hisoblanganda esa ikkala parton ham haqiqiy (virtual bo‘lmagan) deb olinadi. Bunday yaqinlashuv aynan qattiq to‘qnashuvlar sohasida yaxshi ishlaydi.
Yuqori energiyali adronlarning parton tuzilishi xuddi shu adronlarning tinch holatdagi kvark tuzilishidan murakkabroq. Tezlashtirish natijasida tinch turgan adron tez harakatlanadigan holatga o‘tganda nafaqat dastlabki («valent») kvarklarning impulslar bo‘yicha taqsimoti o‘zgaradi, balki glyuonlar va kvark–antikvark juftlari ham («dengiz kvarklari» deb ataladi) hosil bo‘ladi.
Ushbu partonlarning har biri adronning umumiy impulsidan muayyan ulushga ega bo‘lib, uning umumiy spiniga ham hissa qo‘shadi. Adron energiyasi bir necha GeV bo‘lganidayoq glyuonlar proton umumiy impulsining taxminan yarmini tashiydi; energiya yanada oshgani sari bu ulush ham ortadi.
Parton zichliklarining evolyutsiya tenglamasi
Dinamik jihatdan bog‘langan tizim (aniqrog‘i, uning Fok holat vektori) Lorens almashtirishlariga nisbatan invariant emas. Shu sababli boshqa sanoq tizimiga o‘tganda adron tarkibining o‘zgarganini kuzatamiz. Shartli ravishda aytganda, yuqori energiyalarda glyuon tarkibiy qismi tinch holatdagi adronda kvarklarni birga ushlab turgan kuch hisobiga paydo bo‘ladi. Shu sababli parton zichliklarini birlamchi prinsiplardan hisoblab chiqish hozircha mumkin emas, chunki KXDda bog‘langan holatlar bilan bog‘liq umumiy muammo hanuz yechilmagan. Lekin KXDning g‘alayonlar nazariyasi doirasida qattiq parametr (odatda uzatilgan impuls kvadrati) ortishi bilan parton zichliklarining o‘zgarishini tavsiflovchi evolyutsiya tenglamasini yozish mumkin. Bu tenglama Dokshitser–Gribov–Lipatov–Altarelli–Parizi tenglamasi (DGLAP tenglamasi).
Panjara KXD
Panjara kvant xromodinamikasi — kvant xromodinamikasidagi hisoblashlarning g‘alayonlar nazariyasiga tayanmaydigan usuli. Bunda uzluksiz fazo-vaqt diskret Yevklid fazo-vaqt panjarasi bilan almashtiriladi va undagi jarayonlar Monte-Karlo usuli yordamida modellashtiriladi. Bunday hisoblashlar uchun qudratli superkompyuterlar kerak bo‘ladi. Biroq bu usul analitik yo‘l bilan hisoblab bo‘lmaydigan parametrlarni yetarlicha yuqori aniqlikda aniqlash imkonini beradi. Masalan, proton massasini hisoblashda haqiqiy qiymatdan farq 2 % dan kam bo‘lgan natija olingan. Panjara KXD yordamida boshqa adronlar, jumladan hali kashf etilmagan adronlar massalarini ham maqbul aniqlikda hisoblash mumkin, bu esa ularni izlashni osonlashtiradi. Ushbu yondashuvda kalibrlash invariantligi saqlanadi. Bunday ifodalash usuli Vilson tomonidan 1974-yilda taklif etilgan.
2010-yilda panjara hisoblashlari yordamida u va d kvarklar massalarining bahosi keskin aniqlashtirildi: xatolik 30 % dan 1,5 % gacha kamaytirildi.
Adabiyotlar
- Okun L. B. Leptonlar va kvarklar. — Moskva: Editorial URSS, 2005. — ISBN 5-354-01084-5.
- H. Loytviler. Kuchli o‘zaro ta’sir tarixi haqida (ingliz tilida) // Erise shahridagi Xalqaro subyadroviy fizika maktabida o‘qilgan ma’ruzalar. — 2012. — arXiv:1211.6777.
Havolalar
- D. I. Vaysburd. Umumiy fizika. Noan’anaviy kurs 33–34, 62–63-betlar. lib.tpu.ru va Tomsk politexnika universiteti nashriyoti (2010). — ISBN 978-5-98298-665-8, UDK 53 (075.8), BBK 22. 3ya73. Murojaat qilingan sana: 30-noyabr 2012-yil. Arxivlangan 1-dekabr 2012-yil.
- Artur Davidovich Chernin. Vaqt fizikasi 149-bet. Google va Terra nashriyoti (2008). — ISBN 5275016131, 9785275016130, UDK 52, BBK 22,61, jami 318 bet. Murojaat qilingan sana: 10-dekabr 2012-yil.
- J. R. Kristman. MISN-0-280: Kuchli o‘zaro ta’sir. Project PHYSNET saytida (2001). Murojaat qilingan sana: 28-aprel 2011-yil. Arxivlangan 22-avgust 2011-yil.
- Videoma’ruzalar: Elektrokuchsiz o‘zaro ta’sir nazariyasi (professor V. L. Chernyak, 2013-yil)