Fizik mayatnik — ossillyator, ya’ni qandaydir kuchlar maydonida jismning massa markazi bilan ustma-ust tushmaydigan nuqta yoki kuchlar ta’siri yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lgan va jismning massa markazidan o‘tmaydigan qo‘zg‘almas o‘q atrofida tebranadigan qattiq jism.
Fizik mayatnik harakatining differensial tenglamasi

— osilish o‘qi;
— osilish o‘qining reaksiya kuchi;
— og‘irlik markazi;
— tebranish markazi;
— keltirilgan uzunlik;
— mayatnikning muvozanat holatidan og‘ish burchagi;
— mayatnikning boshlang‘ich og‘ish burchagi;
— mayatnik massasi;
— osilish nuqtasidan mayatnikning og‘irlik markazigacha bo‘lgan masofa;
— erkin tushish tezlanishi.
Inersiya momenti osilish nuqtasidan o‘tuvchi o‘qqa nisbatan Shteyner teoremasiga ko‘ra:
- ,
bu yerda — og‘irlik markazidan o‘tuvchi o‘qqa nisbatan inersiya momenti; — og‘irlik markazidan o‘tuvchi o‘qqa nisbatan samarali inersiya radiusi.
Qattiq jismning ixtiyoriy aylanishi uchun dinamika tenglamasi:
- ,
bu yerda — jismga aylanish o‘qiga nisbatan ta’sir etuvchi jami kuchlar momenti.
- ,
bu yerda — og‘irlik kuchining momenti; — ishqalanish tufayli muhitda yuzaga keladigan kuchlar momenti.
Og‘irlik kuchi ta’sirida yuzaga keladigan moment jismning muvozanat holatidan og‘ish burchagiga bog‘liq:
- .
Muhit qarshiligini e’tiborga olmasak, og‘irlik kuchi maydonida fizik mayatnik tebranishlarining differensial tenglamasi quyidagicha bo‘ladi:
- .
Tenglamaning ikkala tomonini ga bo‘lib,
- ,
quyidagini olamiz:
- .
Bu tenglama matematik mayatnikning uzunligi bo‘lgan tebranish tenglamasiga o‘xshaydi. kattaligi fizik mayatnikning keltirilgan uzunligi deb ataladi.
Fizik mayatnikning tebranish markazi. Gyuygens teoremasi
Tebranish markazi — fizik mayatnikning butun massasini jamlash kerak bo‘lgan nuqta; bunda uning tebranish davri o‘zgarmaydi.
Osilish nuqtasidan og‘irlik markazi orqali o‘tuvchi nur ustida, osilish nuqtasidan masofada joylashgan nuqtani belgilaymiz. Bu nuqta mayatnikning tebranish markazi bo‘ladi.
Haqiqatan ham, agar butun massani tebranish markazida jamlasak, tebranish markazi og‘irlik markazi bilan ustma-ust tushadi. U holda osilish o‘qiga nisbatan inersiya momenti quyidagiga teng bo‘ladi , og‘irlik kuchining momenti esa ayni o‘qqa nisbatan . Bunda harakat tenglamasi o‘zgarmaydi.
Gyuygens teoremasiga ko‘ra,
Agar fizik mayatnik tebranish markazidan osilsa, uning tebranish davri o‘zgarmaydi, avvalgi osilish nuqtasi esa yangi tebranish markaziga aylanadi.
Yangi mayatnikning keltirilgan uzunligini hisoblaymiz:
- .
Ikki holatdagi keltirilgan uzunliklarning mos kelishi teoremada bayon qilingan fikrni isbotlaydi.
Fizik mayatnikning tebranish davri
Eng umumiy hol
Fizik mayatnikning tebranish davrini topish uchun tebranish tenglamasini yechish kerak.
Buning uchun tenglamaning chap tomonini va o‘ng tomonini ga ko‘paytiramiz. U holda:
- .
Bu tenglamani integrallab, quyidagini olamiz:
- ,
bu yerda — ixtiyoriy o‘zgarmas. Uni quyidagi shartdan topish mumkin: agar , u holda ( — maksimal og‘ish burchagi). Natijada:
Qiymatlarni qo‘yib, hosil bo‘lgan tenglamani o‘zgartiramiz:
O‘zgaruvchilarni ajratib, ushbu tenglamani integrallaymiz:
- .
Quyidagicha almashtirish kiritish qulay: . U holda izlanayotgan tenglama quyidagi ko‘rinishga keladi:
Bu yerda — Lejandrning birinchi tur normal elliptik integrali. Tebranish davri uchun quyidagi formulani olamiz:
Bu yerda — Lejandrning birinchi tur to‘liq normal elliptik integrali. Uni qatorga yoyish orqali amaliy hisob-kitoblar uchun qulay formulani olish mumkin:
Fizik mayatnikning kichik tebranishlari davri
Agar bo‘lsa — bu muvozanat holatidan maksimal burchak og‘ishlari kichik bo‘lgan holat, ya’ni bo‘lganda, chunki sinusning Makloren qatoridagi yoyilmasi ko‘rinishga ega va harakat tenglamasi ishqalanishsiz garmonik ossillyator tenglamasiga aylanadi:
Mayatnikning tebranish davri bu holda quyidagicha bo‘ladi:
Boshqacha aytganda, agar tebranish amplitudasi kichik bo‘lsa, elliptik integral maxrajidagi ildiz taxminan birga teng bo‘ladi. Bunday integralni hisoblash oson va natijada kichik tebranishlar uchun yaxshi ma’lum formula hosil bo‘ladi:
Bu formula yetarlicha aniq natijalar beradi (xatolik chegarasi 1 %), agar burchak 4° dan oshmasa.
Keyingi yaqinlashish tartibidan ham yetarlicha aniqlik bilan foydalanish mumkin (xatolik chegarasi 1 %), agar og‘ish burchagi 1 radiangacha (≈57°) bo‘lsa:
Manbalar
- mayatnik — Katta Sovet Ensiklopediyasidan olingan maqola.