Qon (lot. sanguis, qad. yun. αἷμα) — suyuq va harakatchan biriktiruvchi toʻqima boʻlib, organizm ichki muhitining tarkibiy qismidir. Qon suyuq qism — plazma — va unda muallaq turgan shaklli elementlar (hujayralar hamda ularning hosilalari): eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlardan tashkil topgan. U yopiq qon tomirlar tizimi boʻylab ritmik qisqaradigan yurak kuchi taʼsirida aylanadi va tananing boshqa toʻqimalari bilan bevosita tutashmaydi, chunki gistogematik toʻsiqlar mavjud.
Umurtqali hayvonlarda qon qizil rangga (och qizildan toʻq qizilgacha) ega. Bunga eritrotsitlarda gemoglobin mavjudligi sabab boʻladi; u kislorod tashiydi. Insonda kislorodga toʻyingan qon (arterial qon) och qizil, kislorodi kam qon esa (venoz qon) toʻqroq rangda boʻladi. Ayrim mollyuskalar va boʻgʻimoyoqlilar qoni (aniqrogʻi, gemolimfasi) koʻk rangda boʻladi, bunga undagi gemotsianin sabab boʻladi.
Odatda erkaklarda qon hajmi oʻrtacha 5,2 l, ayollarda — 3,9 l:93, yangi tugʻilgan chaqaloqlarda esa — 200—350 ml boʻladi. Voyaga yetgan inson tanasida qonning massa ulushi 6—8 % ni tashkil etadi.
Inson qoni hosil boʻlishida qon yaratuvchi oʻzak hujayralar qatnashadi. Ularning soni taxminan 30 000 boʻlib, ular asosan suyak koʻmigida, shuningdek, ingichka ichakning Peyer tugunchalarida, timusda, limfa tugunlarida va taloqda.
Qonni oʻrganadigan tibbiyot sohasi gematologiya.
Qonning xossalari
- Suspenzion xossalar qon plazmasining oqsil tarkibi va oqsil fraksiyalari nisbatiga bogʻliq (meʼyorda albuminlar miqdori globulinlardan koʻproq boʻladi).
- Kolloid xossalar plazmada oqsillar mavjudligi bilan bogʻliq. Oqsil molekulalari suvni ushlab turish xususiyatiga ega boʻlgani sababli qonning suyuq tarkibi barqaror saqlanadi.
- Elektrolit xossalar qon plazmasidagi anionlar va kationlar miqdoriga bogʻliq. Qonning elektrolit xossalari uning osmotik bosimi bilan belgilanadi.
Qonning tarkibi
Tirik organizmdagi qonning butun hajmi shartli ravishda periferik qonga (tomirlar ichida joylashgan va aylanib yuradigan qon) hamda qon hosil qiluvchi aʼzolarda va periferik toʻqimalarda joylashgan qonga boʻlinadi. Qon ikkita asosiy tarkibiy qismdan: plazma va unda muallaq turgan shaklli elementlardan iborat. Tindirilgan qon uch qavatga ajraladi: yuqori qavatni sargʻish qon plazmasi, oʻrtadagi nisbatan yupqa, kulrang qavatni leykotsitlar, pastki qizil qavatni esa eritrotsitlar hosil qiladi. Sogʻlom katta yoshli insonda plazma hajmi umumiy qon hajmining 50—60 % ini, shaklli elementlar esa taxminan 40—50 % ini tashkil etadi. Shaklli elementlarning umumiy qon hajmiga nisbati foizda yoki yuzdan birgacha aniqlikdagi oʻnli kasrda ifodalanadi va gematokrit koʻrsatkichi (atama qadimgi yunoncha αἷμα — qon, κριτός — «koʻrsatkich» soʻzlaridan kelib chiqqan) yoki gematokrit (Ht) deb ataladi. Shunday qilib, gematokrit qon hajmining eritrotsitlarga toʻgʻri keladigan qismidir (baʼzan barcha shaklli elementlarning (eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar) hajmining umumiy qon hajmiga nisbati sifatida ham aniqlanadi). Gematokritni aniqlash uchun maxsus shisha darajalangan naycha — gematokrit naychasi qon bilan toʻldiriladi va sentrifugalanadi. Shundan keyin naychadagi hajmning qancha qismini qonning shaklli elementlari (eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar) egallagani aniqlanadi. Tibbiyot amaliyotida gematokrit koʻrsatkichini (Ht yoki PCV) aniqlash uchun avtomatik gematologik analizatorlardan foydalanish tobora kengaymoqda.
Plazma
Qon plazmasi (atama yun. πλάσμα — shakllangan, hosil qilingan narsa soʻzidan olingan) — qonning suyuq qismi boʻlib, unda suv va suvda muallaq turgan moddalar — oqsillar hamda boshqa birikmalar mavjud. Plazmaning asosiy oqsillari albuminlar, globulinlar va fibrinogen hisoblanadi. Plazmaning taxminan 90 % i suvdan iborat. Noorganik moddalar taxminan 2—3 % ni tashkil etadi; ular kationlar (Na+, K+, Mg2+, Ca2+) va anionlar (HCO3−, Cl−, PO43−, SO42−) dan iborat. Qon tarkibidagi organik moddalar (taxminan 9 %) azotli (oqsillar, aminokislotalar, mochevina, kreatinin, ammiak, purin va pirimidin nukleotidlarining almashinuv mahsulotlari) hamda azotsiz (glyukoza, yogʻ kislotalari, piruvat, laktat, fosfolipidlar, triatsilglitserollar, xolesterin) moddalarga boʻlinadi. Bundan tashqari, plazmada gazlar va biologik faol moddalar ham mavjud: gazlar (kislorod, karbonat angidrid) va biologik faol moddalar (gormonlar, vitaminlar, fermentlar, mediatorlar). Gistologik jihatdan plazma qonning hujayralararo moddasi boʻlib, u suyuq biriktiruvchi toʻqimaning tarkibiga kiradi.
Shaklli elementlar
Katta yoshli inson qonida shaklli elementlar taxminan 40—50 %, plazma esa 50—60 % ni tashkil etadi. Qonning shaklli elementlari — eritrotsitlar, trombotsitlar va leykotsitlar:
- Eritrotsitlar (qizil qon tanachalari) shaklli elementlarning eng koʻp sonli turidir. Yetilgan eritrotsitlarda yadro boʻlmaydi va ular ikki tomoni botiq disk shakliga ega. Ular 120 kun davomida qon aylanishida qatnashib, soʻng jigarda va taloqda parchalanadi. Eritrotsitlarda temir saqlovchi oqsil — gemoglobin mavjud. U eritrotsitlarning asosiy vazifasi — gazlarni, avvalo kislorodni tashishni taʼminlaydi. Qonga qizil rangni aynan gemoglobin beradi. Oʻpkada gemoglobin kislorodni bogʻlab, och qizil rangli oksigemoglobinga aylanadi. Toʻqimalarda oksigemoglobin kislorodni ajratib, yana gemoglobinga aylanadi va qon rangi toʻqlashadi. Gemoglobin kisloroddan tashqari, karbogemoglobin shaklida toʻqimalardan oʻpkaga karbonat angidridni ham tashiydi.
- Trombotsitlar (qon plastinkalari) — hujayra membranasi bilan oʻralgan sitoplazma boʻlaklari boʻlib, ular yirik suyak koʻmigi hujayralari (megakariotsitlar)dan ajralib chiqadi. Qon plazmasidagi oqsillar (masalan, fibrinogen) bilan birga shikastlangan tomirdan oqayotgan qonning ivishini taʼminlaydi, bu esa qon ketishini toʻxtatib, organizmni qon yoʻqotishdan himoya qiladi.
- Leykotsitlar (oq qon hujayralari) organizmning immun tizimi tarkibiga kiradi. Ular qon tomirlari oʻzanidan chiqib, toʻqimalarga oʻta oladi. Leykotsitlar — organizmni himoya qiluvchi hujayralar boʻlib, uni begona jismlar va birikmalardan himoya qiladi. Ular immun reaksiyalarda ham ishtirok etadi. Ularga T-hujayralar, yaʼni viruslarni va turli zararli moddalarni taniydigan hujayralar; B-hujayralar, yaʼni antitanalar ishlab chiqaruvchi hujayralar, makrofaglar, yaʼni bunday moddalarni yoʻq qiladigan hujayralar kiradi. Meʼyorda qondagi leykotsitlar soni boshqa shaklli elementlar sonidan ancha kam boʻladi.
Qon tez yangilanadigan toʻqimalar qatoriga kiradi. Qon shaklli elementlarining fiziologik yangilanishi eski hujayralarning parchalanishi va yangilarining qon hosil qiluvchi aʼzolar tomonidan yaratilishi hisobiga yuz beradi. Inson va boshqa sutemizuvchilarda bunday asosiy aʼzo suyak koʻmigi hisoblanadi. Insonda qizil, yaʼni qon hosil qiluvchi suyak koʻmigi asosan chanoq suyaklari va uzun naysimon suyaklarda joylashgan. Qonning asosiy filtrlovchi aʼzosi taloq boʻlib, uning qizil pulpasi qonni filtrlaydi, oq pulpasi esa immunologik nazoratni ham amalga oshiradi.
Fizik va kolloid kimyo nuqtayi nazaridan qon
Kolloid kimyo nuqtayi nazaridan qon polidispers tizim — suspenziyadir (eritrotsitlar muallaq holatda boʻladi, oqsillar kolloid eritma hosil qiladi, mochevina, glyukoza va boshqa organik moddalar hamda tuzlar esa chin eritma hosil qiladi). Shu sabab fizik kimyo qonunlariga koʻra eritrotsitlarning choʻkishi suspenziyaning choʻkish jarayoniga xos shaklidir. Meʼyoriy gematokritga ega butun qon Nyuton suyuqligi emas, ammo havo bilan aloqada boʻlmagan plazmani Nyuton suyuqligi deb hisoblash mumkin.
Miqdoriy koʻrsatkichlar
Tarkibi
- Oqsillar — 7—8 % (plazmada):
- qon zardobi albumini — 4 %,
- qon zardobi globulini — 2,8 %,
- fibrinogen — 0,4 %;
- Mineral tuzlar — 0,9—0,95 %;
- Glyukoza — 3,8—4 dan 6,0—6,1 mmol/l gacha (och qoringa olingan venoz plazmada).
- Gemoglobin miqdori:
- erkaklarda — 7,7—8,1 mmol/l, Sali boʻyicha 78—82 birlik,
- ayollarda — 7,0—7,4 mmol/l, Sali boʻyicha 70—75 birlik;
- 1 mm³ qondagi eritrotsitlar soni:
- erkaklarda — 4 500 000—5 000 000,
- ayollarda — 4 000 000—4 500 000;
- 1 mm³ qondagi trombotsitlar soni — taxminan 180000—320000;
- 1 mm³ qondagi leykotsitlar soni — taxminan 6000—9000;
- segment yadroli neytrofillar — 50—70 %,
- limfotsitlar — 20—40 %,
- monotsitlar — 2—10 %,
- tayoqcha yadroli neytrofillar — 1—5 %,
- eozinofillar — 2—4 %,
- bazofillar — 0—1 %,
- metamiyelotsitlar — 0—1 %.
Koʻrsatkichlar
- Plazmaning osmotik bosimi — taxminan 7,5 atm;
- Plazmaning onkotik bosimi — 25—30 mm sim. ust.;
- Qonning zichligi — 1,050—1,060 g/sm³;
- Eritrotsitlarning choʻkish tezligi:
- erkaklarda — 1—10 mm/soat,
- ayollarda — 2—15 mm/soat (homiladorlarda 45 mm/soatgacha).
Vazifalari
Qon yopiq qon tomirlari tizimida uzluksiz aylanib, organizmda quyidagi turli vazifalarni bajaradi:
- Tashish — qon organizm boʻylab turli moddalarni tashiydi:
- kislorodni oʻpkadan toʻqimalarga, karbonat angidridni esa toʻqimalardan oʻpkaga;
- oziq moddalarni barcha hujayralarga;
- moddalar almashinuvi mahsulotlarini: CO2 ni barcha hujayralardan oʻpkaga; NH3 ni barcha hujayralardan jigar, buyraklar va teriga; mochevinani esa jigardan buyraklarga;
- signal beruvchi moddalarni (gormonlar, sitokinlar, NO) aʼzolar oʻrtasida tashib, ularning faoliyatini gumoral yoʻl bilan boshqaradi.
- Termoregulyatsiya — tarkibidagi koʻp miqdordagi suv (issiqlik sigʻimi yuqori modda) hisobiga tana haroratini barqaror saqlaydi.
- Himoya — qondagi immun faol hujayralar (makrofaglar, limfotsitlar va boshqalar) yordamida antigenlardan immun himoyani taʼminlaydi.
- Gomeostatik — gomeostazni (organizmning ichki muhiti doimiyligini), jumladan, kislota-ishqor muvozanati, suv-elektrolit muvozanati va boshqalarni saqlaydi.
- Tayanch va zarbani yumshatish — aʼzolar tomirlaridagi bosim ostidagi qon hisobiga ularga qoʻshimcha elastiklik beradi.
Qon guruhlari
Eritrotsitlarning ayrim antigen xususiyatlariga koʻra barcha insonlar maʼlum qon guruhlariga boʻlinadi. Har bir insonning qon guruhi oʻziga xosdir. Qon guruhi tugʻma boʻlib, umr davomida oʻzgarmaydi. Qonni AB0 tizimi boʻyicha toʻrt guruhga va «rezus-omil» tizimi boʻyicha ikki guruhga ajratish eng muhim hisoblanadi. Xavfsiz qon quyishda aynan shu guruhlarning mosligiga rioya qilish alohida ahamiyatga ega. I qon guruhiga ega insonlar universal donorlar, IV qon guruhiga ega insonlar esa universal retsipiyentlar deb hisoblanadi. Qon quyishning yangi tizimiga koʻra, faqat donorniki bilan bir xil qon guruhiga ega odamlargagina qon quyish mumkin. Boshqa, kamroq ahamiyatga ega qon guruhlari ham mavjud. Ota-onalarning qon guruhlari maʼlum boʻlsa, farzandning u yoki bu qon guruhi bilan tugʻilish ehtimolini aniqlash mumkin.
AB0 tizimida agglyutininlar (izoantitanalar) va agglyutinogenlar (antigenlar) miqdori boʻyicha qon guruhlari jadvali:
| Qon guruhi | Agglyutininlar (izoantitanalar) | Agglyutinogenlar (antigenlar) |
|---|---|---|
| I (0) | α, β | yoʻq |
| II (A) | β | A |
| III (B) | α | B |
| IV (AB) | yoʻq | A, B |
Donorlik
Qon donorligi (soʻz lot. donare — «sovgʻa qilmoq» soʻzidan) — qon va/yoki uning tarkibiy qismlarini donorlarning ixtiyoriy ravishda topshirishi, shuningdek, qon va uning tarkibiy qismlarini yigʻishni tashkil etish hamda xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan tadbirlardir. Roʻyxatdan oʻtib, kichik soʻrovnomani toʻldirgach, donor tibbiy koʻrikdan oʻtadi: barmogʻidan qon tahlili olinadi va shifokor uni tekshiradi. Bularning barchasi bevosita donorlik punktida amalga oshiriladi va koʻp vaqt olmaydi. Qon topshirgandan keyin oʻsha kun oxirigacha ogʻir jismoniy va sport mashgʻulotlaridan, yuklar, jumladan, xarid qilingan mahsulotlar solingan sumkalarni koʻtarishdan saqlanish tavsiya etiladi. Qon topshirgandan keyingi ikki kun davomida toʻyimli va muntazam ovqatlanish hamda kuniga kamida ikki litr suyuqlik ichish tavsiya etiladi: sharbatlar, suv, kuchsiz damlangan choy (spirtli ichimliklar tavsiya etilmaydi)[ishonchsiz manba]. Oldin oʻtkazilgan kasalliklar, operatsiyalar, muolajalar (jumladan, abortdan keyin, homiladorlik va emizish davrida) sababli kishiga qon topshirishga vaqtincha (vaqtinchalik qarshi koʻrsatma) yoki doimiy (mutlaq qarshi koʻrsatma) ravishda ruxsat berilmasligi mumkin. Qon topshirish natijasida organizm suyuqlik yoʻqotadi va qon bosimi pasayadi, shu sabab cheklovlar joriy qilinadi[ishonchsiz manba].
Qon kuyishlar va jarohatlar, kuchli qon ketishlar oqibatida jabrlanganlarga, murakkab operatsiyalar davomida, ogʻir va asoratli tugʻruqlar jarayonida, shuningdek, gemofiliya va anemiya bilan ogʻrigan bemorlarning hayotini saqlash uchun zarur. Kimyoterapiya olayotgan onkologik bemorlar uchun ham qon hayotiy ahamiyatga ega. Yer yuzidagi har uch kishidan biri hayoti davomida kamida bir marta donor qoniga muhtoj boʻladi.
Donordan olingan qon (donor qoni) ilmiy-tadqiqot va taʼlim maqsadlarida, qon tarkibiy qismlari, dori vositalari hamda tibbiy buyumlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Donor qoni va/yoki uning qismlaridan klinik foydalanishning asosiy yoʻli — transfuziya (qon quyish) — retsipiyentga davolash maqsadida qon yoki uning qismlarini yuborishdir; bundan tashqari, donor qoni va uning qismlari zaxiralari yaratiladi.
Butunjahon qon donorlari kuni — 2005-yil may oyida JSST tomonidan Jenevada boʻlib oʻtgan Jahon sogʻliqni saqlash assambleyasining 58-sessiyasida (WHA58.13 rezolyutsiyasi) taʼsis etilgan xalqaro kundir. Har yili 14-iyunda nishonlanadi. Tibbiy hujjatlarda qon donori boʻlgan shaxs KXT-10 boʻyicha Z52.0 kodi bilan belgilanadi — Qon donori.
Donorlik turlari
Tibbiyot amaliyotida quyidagi turlar farqlanadi:
- Autodonorlik — bemorning keyinroq rejalashtirilgan operatsiyasi oldidan oʻz qonini zaxiraga tayyorlash. Boshqa odam qonini quyish organizm uchun stress hisoblanadi, oʻz qonini quyish esa salbiy taʼsirlarni eng kam darajaga tushiradi.
- Autoplazma — oldindan tayyorlab qoʻyilgan oʻz qon plazmasini quyish. Tugʻruqqa yordam berishda va boshqa operatsiyalarda qoʻllanadi.
- Qon donorligi — bu atama qonni olishni anglatadi; keyinchalik qon maxsus konservatsiya eritmasida qayta suspenziyalanadi, tarkibiy qismlarga ajratiladi (sentrifugalanadi), quyiladi yoki qayta ishlanadi:
- Donor plazmasi kuchli kuyishlarda va uzoq muddat ezilish sindromida (masalan, zilzila paytida bino vayronalari ostida qolgan kishilarga quyiladi).
- Immun plazma donorligi — bunda koʻngilli infeksiya qoʻzgʻatuvchisining xavfsiz shtammi bilan immunizatsiya qilinadi. Bunday donordan olingan plazmada ushbu qoʻzgʻatuvchiga qarshi antitanalar boʻlib, undan dori preparatlarini ishlab chiqarishda foydalanish mumkin. Baʼzan bu plazma profilaktika maqsadida yoki kompleks davolashning bir qismi sifatida holsizlangan bemorlarga sof holida quyiladi.
- Donor trombotsitaferezi — maxsus apparat (separator) yordamida qondan trombotsit massasi ajratiladi. Trombotsitlar intensiv kimyoterapiya olayotgan onkologik bemorlarga zarur.
- Eritrotsit donorligi — eritrotsit massasi quyidagi kasalliklarda zarur boʻladi: anemiya ( Daymond—Blekfen), shuningdek, qon hosil boʻlishi (gemopoez) pasaygan va gemoglobin darajasi past boʻlgan boshqa kasalliklarda.
Qon patologiyalari
Qon va qon yaratuvchi aʼzolarni, shuningdek, qon tizimi kasalliklarining etiologiyasini, patogenezini, klinik koʻrinishini, tashxisini, davolashni, oqibatini oldindan aytish va oldini olish imkoniyatlarini oʻrganadigan tibbiyot sohasi gematologiya, xavfli oʻsma kasalliklarida esa onkogematologiya deb ataladi. Hayvonlarda qon kasalliklarining kelib chiqishi, davolanishi va oldini olish masalalari bilan veterinariya shugʻullanadi.
Qon kasalliklari
- Anemiya (yun. αναιμία — «kamqonlik») — klinik-gematologik sindromlar guruhi boʻlib, ularning umumiy belgisi qonda gemoglobin miqdorining pasayishi, koʻpincha ayni paytda eritrotsitlar soni (yoki eritrotsitlarning umumiy hajmi) kamayishi hisoblanadi. «Anemiya» atamasi qoʻshimcha aniqliksiz alohida bir kasallikni bildirmaydi, yaʼni anemiyani turli patologik holatlarning belgilaridan biri deb hisoblash kerak.
- Gemolitik anemiya — eritrotsitlarning kuchaygan parchalanishi.
- Yangi tugʻilgan chaqaloqlarning gemolitik kasalligi (YChGK) — ona va homilaning immunologik ziddiyati sabab yuzaga keladigan eritrotsitlarning ommaviy parchalanishi, yaʼni gemoliz bilan kechadigan yangi tugʻilgan chaqaloqning patologik holati. Bu ona va homila qonining qon guruhi yoki rezus-omil boʻyicha mos kelmasligi natijasida yuz beradi. Bunda qonning shaklli elementlari homilaniki boʻlsa-da, ona uchun begona moddalar (antigenlar) hisoblanadi. Bunga javoban antitanalar ishlab chiqariladi; ular gematoplatsentar toʻsiq orqali oʻtib, homila eritrotsitlariga hujum qiladi. Natijada bola tugʻilganidan keyin dastlabki soatlardayoq eritrotsitlarning qon tomirlari ichida ommaviy gemolizi boshlanadi. Bu chaqaloqlar sariqligining asosiy sabablaridan biridir.
- Yangi tugʻilgan chaqaloqlarning gemorragik kasalligi — koagulopatiya boʻlib, bola hayotining 24—72-soatlari orasida rivojlanadi va koʻpincha K vitamini yetishmasligi bilan bogʻliq. Bu yetishmovchilik jigarda qon ivish omillari II, VII, IX, X, C, S biosintezining kamayishiga olib keladi. Davolash va profilaktika uchun chaqaloq tugʻilgandan koʻp oʻtmay uning oziqlanishiga K vitamini qoʻshiladi.
- Gemofiliya — qon ivishining buzilishi bilan bogʻliq irsiy kasallik.
- Tarqalgan tomir ichi qon ivishi — mayda tromblarning hosil boʻlishi.
- Gemorragik vaskulit (allergik purpura) — tizimli vaskulitlar guruhidagi eng keng tarqalgan kasallik. Uning asosida mayda qon tomirlari devorlarining aseptik yalligʻlanishi va teri hamda ichki aʼzolar (koʻpincha buyraklar va ichaklar) tomirlarini zararlaydigan koʻplab mikrotromblarning hosil boʻlishi yotadi. Klinik belgilar, asosan, qonda immun komplekslari va faollashgan komplement tizimi tarkibiy qismlarining qon aylanishida boʻlishi bilan bogʻliq.
- Idiopatik trombotsitopenik purpura (Verlgof kasalligi) — toʻlqinsimon kechadigan surunkali kasallik boʻlib, qon ketishga moyillik bilan namoyon boʻladigan birlamchi gemorragik diatez hisoblanadi. Bu holat trombotsitar boʻgʻindagi gemostazning miqdoriy va sifat jihatidan yetishmovchiligi oqibatida rivojlanadi.
- Gemoblastozlar — qonning oʻsma kasalliklari guruhi boʻlib, shartli ravishda leykemik va noleykemik turlarga ajratiladi:
- Leykoz (leykemiya) — qon yaratuvchi tizimning klonal xavfli oʻsma kasalligi.
- Anaplazmoz — uy va yovvoyi hayvonlarda, shuningdek, insonda uchraydigan qon kasalligi boʻlib, unga anaplazma bakteriyalari sabab boʻladi; ularni kanalar tarqatadi.
Patologik holatlar
- Gipovolemiya — aylanib yuruvchi qon hajmining patologik kamayishi.
- Gipervolemiya — aylanib yuruvchi qon hajmining patologik ortishi.
- Eksikoz — suvsizlanish oqibatida qonning quyuqlashishi.
- Gipokaliyemiya — qon plazmasida kaliy K+ ionlari miqdorining kamayishi.
- Giponatriyemiya — qon plazmasida natriy Na+ ionlarining miqdori kam boʻlishi.
- Gipoglikemiya — qon plazmasida glyukoza miqdorining kamligi.
- Giperlipidemiya — inson qon plazmasida lipidlar va/yoki lipoproteinlar miqdorining turli zichlik darajalarida ortishi.
- Gidremiya (qonning suyulishi) — qonning shaklli elementlari va gemoglobin miqdori oʻzgarmagan holda qon suyuq qismining hajmi ortishidir.
Hayvonlar qoni
Qonning tana massasidagi ulushi umurtqasiz hayvonlarda 20—30 % gacha yetadi, umurtqalilarda 2—8 %.
Qonning tarkibi
Hayvonot dunyosida nafas olish pigmentlari juda xilma-xildir:
- Asosi gemoglobin (temir saqlovchi pigment) boʻlgan qon umurtqalilarga xosdir;
- Asosi gemeritrin (temir saqlovchi pigment) boʻlgan qon ayrim halqali chuvalchanglarda kislorod tashiydi.
- Asosi gemotsianin (mis saqlovchi pigment) boʻlgan qon kamroq uchraydi, ammo boshoyoqli mollyuskalar, oʻrgimchaksimonlar uchun xosdir;
- Tarkibida gemovanadinlar (vanadiy saqlovchi pigmentlar) boʻlgan qon assidiyalarda uchraydi. Ushbu pigmentlarning nafas olishdagi vazifasi borasida shubhalar mavjud.
Hayvonlar qonidan foydalanish
- Hayvonlar qoni koʻplab xalqlarning oshxonasida oziq-ovqat sifatida ishlatiladi (masalan, nenetslar bugʻu qonini isteʼmol qiladi).
- Goʻsht kombinatlarida soʻyilgan uy hayvonlari qonidan albumin olinadi va u yirtqich hayvonlarni koʻpaytirishda oziqlantirish tizimlarida qoʻllanadi.
- Baʼzi dori preparatlari (immunoglobulinlar, zardoblar) hayvonlar qonidan tayyorlanadi (koʻpincha otlar qonidan).
- Oltoy marali qonidan olingan preparatlarning insonga taʼsiri oʻrganilgach, pantogematogen va boshqa mahsulotlar ishlab chiqildi.
- Quyidagi eʼtiqodlarda: yahudiylikda, xristianlikda, islomda va Yahovaning guvohlari orasida qonni har qanday koʻrinishda isteʼmol qilish taqiqlanadi. Xususan, yahudiylikda qon ruhning moddiy ifodasi deb qaraladi. Shunga muvofiq, mayda va yirik chorva hamda parrandalarni soʻyishga doir muayyan qoidalar ham mavjud.
Adabiyotlar
- Qon : [arxivlangan 3-yanvar 2023-yil.] / A. I. Vorobyov, A. N. Smirnov // Katta Rossiya ensiklopediyasi [Elektron resurs]. — 2010. — B. 86—88. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017).
- Tarxanov I. R., Knipovich N. M., Gersenshteyn G. M. Qon // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 jild (82 jild va 4 qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Parshina Ye. Xavfsiz qon. Qon quyish. // «Salomatlik eksperti» gazetasi. 11-03-2010
Havolalar
- Qon, trombotsitlar, eritrotsitlar, leykotsitlar (ingl.). Arxivlangan manba: asl nusxa 3-iyul 2006-yil.
- Donor sifatida roʻyxatdan oʻtish
- Olimlar klonlangan qon yaratish ustida ishlamoqda. Arxivlangan 17-may 2014-yil.
