Jigar
lot. jecur, iecur qad. yun. ἧπαρ (hepar)
Inson jigari tananing yuqori o‘ng qismidagi qorin bo‘shlig‘ida joylashgan
Erkak tanasida jigarning joylashuvi (qizil rangda ko‘rsatilgan) erkak tanasida
Tizim	hazm qilish tizimi
Qon bilan ta’minlanishi	jigarning xususiy arteriyasi[ingl.] va darvoza venasi
Venoz qonning chiqishi	jigar venalari[ingl.]
Innervatsiya	qorin chigali nerv tugunlari[ingl.] va adashgan nerv
Limfa	jigar limfa tugunlari[Vikima’lumotlar]
Embrional manbai	oldingi ichak[ingl.]
Kataloglar
MeSH MeSH FMA TA98
Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Jigar (lot. jecur, iecur, qad. yun. ἧπαρ [hepar]) — hayot uchun muhim bo‘lgan bez — aralash sekretsiyali a’zo; u umurtqali hayvonlar, jumladan, insonning qorin bo‘shlig‘ida (ya’ni qorin bo‘shlig‘ida) diafragma ostida joylashadi va ko‘plab fiziologik vazifalarni bajaradi. Jigar umurtqali hayvonlarning eng yirik bezidir.

Jigarni tibbiyotning gepatologiya sohasi o‘rganadi. Jigar kasalliklari bo‘yicha mutaxassis gepatolog deb ataladi; odatda, u jigar kasalliklariga ixtisoslashgan gastroenterolog hisoblanadi. Rossiyada shifokorlik mutaxassisliklari ro‘yxatida «gepatolog» alohida mutaxassislik sifatida mavjud emas.

Jigar ikki bo‘lakdan: o‘ng va chap bo‘lakdan iborat. O‘ng bo‘lakda yana ikkita ikkilamchi bo‘lak — kvadrat va dumli bo‘laklar ajratiladi. Klod Kuino tomonidan 1957-yilda taklif etilgan zamonaviy segmentar sxemaga ko‘ra, jigar sakkizta segmentga bo‘linadi; ular o‘ng va chap bo‘laklarni tashkil etadi. Jigar segmenti — jigar parenximasining piramidasimon qismi bo‘lib, nisbatan mustaqil qon ta’minoti, innervatsiyasi va o‘t suyuqligi oqimiga ega. Jigar darvozasining orqa va old tomonida joylashgan dumli va kvadrat bo‘laklar bu sxemaga ko‘ra chap bo‘lakning S_I va S_IV segmentlariga mos keladi. Bundan tashqari, chap bo‘lakda S_II va S_III segmentlari ajratiladi; o‘ng bo‘lak esa S_V — S_VIII segmentlarga bo‘linadi. Ular jigar darvozasi atrofida soat mili yo‘nalishida raqamlangan.

Jigarning gistologik tuzilishi

Jigar parenximali a’zo bo‘lib, uning parenximasi bo‘lakchali tuzilishga ega, ya’ni taxminan 0,7 × 2 mm o‘lchamli minglab bo‘lakchalardan iborat. Jigar bo‘lakchasi jigarning tuzilish va funksional birligidir. Jigar bo‘lakchasining asosiy tuzilma qismlari quyidagilardir:

• jigar plastinkalari (radial yo‘nalishda joylashgan gepatotsitlar);
• bo‘lakcha ichidagi sinusoidal qon kapillyarlari (jigar hujayralari to‘plamlari orasida);
• o‘t kapillyarlari (lot. ductuli beliferi) jigar hujayralari to‘plamlari ichida, gepatotsitlarning ikki qavati orasida; (bo‘lakchadan chiqish joyida o‘t kapillyarlarining kengaymalari);
• perisinusoidal bo‘shliq — Disse bo‘shlig‘i (jigar hujayralari to‘plamlari bilan sinusoidal qon kapillyarlari orasidagi tirqishsimon bo‘shliq);
• markaziy vena (bo‘lakcha ichidagi sinusoidal qon kapillyarlarining qo‘shilishidan hosil bo‘ladi).

Jigarning mikroskopik tuzilishi asalari uyasini eslatadi: har bir katak jigar bo‘lakchasidir. Undagi gepatotsitlar qatorlari velosiped g‘ildiragining simlari singari markazdan chetga radial yo‘nalishda joylashgan; bunday qatorlar ko‘p bo‘lib, qatlamlar (jigar plastinkalari) hosil qiladi. Gepatotsitlar uchun tayanch to‘qima vazifasini nozik retikulin tolalari (3-tur kollagen) bajaradi.

Har bir bo‘lakchaning chetida siyrak biriktiruvchi to‘qima mavjud. Bo‘lakchaning har bir burchagidan bo‘lakchalararo vena (jigar darvoza venasining tarmog‘i), bo‘lakchalararo arteriya (jigar arteriyasining tarmog‘i) va bo‘lakchalararo o‘t yo‘li o‘tadi. Ular «jigar triadasi» deb ataladigan tuzilmani hosil qiladi; shu tariqa, har bir bo‘lakcha uchdan oltitagacha triada bilan o‘raladi.

Gepatotsitlar qatorlari (tutamlari) orasidan bo‘lakchalararo venalarning tarmoqlangan sinusoidal kapillyarlari bo‘lakcha markaziga qarab yo‘naladi. Ularga bo‘lakchalararo arteriyalardan boshlanuvchi arteriolalar quyiladi. Bo‘lakcha markazida sinusoidal kapillyarlar markaziy venaga quyiladi, u esa yig‘uvchi venalarga, so‘ng jigar venalariga (pastki kovak venaning irmoqlariga) qo‘shiladi. Sinusoidal kapillyarlar sinusoidal endoteliy hujayralari va fagotsitoz qiluvchi Kupfer hujayralaridan tashkil topgan. Bu kapillyarlarda ko‘plab teshik va tirqishlar bo‘lib, ular qon plazmasining perisinusoidal Disse bo‘shlig‘iga (sinusoidal kapillyar bilan gepatotsitlar orasiga) o‘tishini ta’minlaydi. Shu tufayli gepatotsitlar plazma bilan bevosita aloqada bo‘ladi; bu jigarning o‘z vazifalarini bajarishi uchun eng muhim shartlardan biridir. Ushbu bo‘shliqda Ito hujayralari (jigarning yulduzsimon hujayralari) ham joylashgan.

O‘t kanalchalari bir-biriga tutash joylashgan ikki qator gepatotsitlar orasida hosil bo‘ladi. Ular bo‘lakcha ichidagi kanalchalarga o‘tib, bo‘lakchalararo o‘t yo‘llariga ochiladi. Demak, bo‘lakcha ichida qon chetdan markazga qarab, o‘t suyuqligi esa aksincha — markazdagi gepatotsitlardan chetga (bo‘lakchalararo yo‘llarga) qarab oqadi.

Stroma — jigarning tashqi biriktiruvchi to‘qima kapsulasi va bo‘lakchalararo siyrak tolali biriktiruvchi to‘qima qatlamlaridan iborat. Bu qatlamlarda qon tomirlari va o‘t yo‘llaridan tashqari nerv tolalari hamda limfa tomirlari mavjud.

• turli yot moddalarni (ksenobiotiklarni), xususan, allergenlar, zaharlar va toksinlarni zararsiz, kamroq zaharli yoki organizmdan osonroq chiqariladigan birikmalarga aylantirish orqali zararsizlantirish; homila jigarining zaharsizlantirish vazifasi homilada uncha katta emas, chunki bu vazifani yo‘ldosh bajaradi;
• organizmdagi ortiqcha gormonlar, mediatorlar, vitaminlar hamda modda almashinuvining zaharli oraliq va yakuniy mahsulotlarini, masalan, ammiak, fenol, etanol, atseton va keton kislotalarini zararsizlantirish va chiqarish;
• organizmning energiyaga bo‘lgan ehtiyojini glyukoza bilan ta’minlash va turli energiya manbalarini (erkin yog‘ kislotalari, aminokislotalar, glitserin, sut kislotasi va boshqalarni) glyukozaga aylantirish (bu jarayon glyukoneogenez deb ataladi);
• tez safarbar etiladigan energiya zaxiralarini glikogen shaklida to‘plash, saqlash va uglevodlar almashinuvini tartibga solish;
• ayrim vitaminlar zaxirasini to‘plash va saqlash (jigarda, ayniqsa, yog‘da eruvchi A va D vitaminlari hamda suvda eruvchi B₁₂ vitamini zaxirasi katta), shuningdek, kationlar — bir qator mikroelementlar — metallar, xususan, temir, mis va kobalt kationlari zaxirasini saqlash. Jigar, shuningdek, A, B, C, D, E, K, PP vitaminlari va foliy kislotasi almashinuvida bevosita ishtirok etadi;
• qon hosil bo‘lishida (faqat homilada), xususan, qon tarkibidagi moddalarni sintez qilish: turli oqsillar — qon plazmasi tarkibidagi  — albuminlar, alfa- va beta-globulinlar, turli gormonlar va vitaminlarni tashuvchi oqsillar, qon ivishi va ivishga qarshi tizimlar oqsillari hamda boshqa ko‘plab oqsillarni ishlab chiqarish; jigar homila tug‘ilishidan oldingi rivojlanish davrida qon hosil bo‘lishining muhim a’zolaridan biridir;
• quyidagilarni sintez qilish: xolesterin va uning efirlari, lipidlar va fosfolipidlar, lipoproteinlar va lipidlar almashinuvini tartibga solish;
• quyidagilarni sintez qilish: o‘t kislotalari va bilirubin, shuningdek, ishlab chiqarish va ajratish: o‘t suyuqligi;
• jigar, shuningdek, ancha katta hajmdagi qon zaxirasini saqlaydi. Qon yo‘qotilganda yoki shok paytida jigarni qon bilan ta’minlovchi tomirlar torayib, bu qon umumiy qon aylanish tizimiga chiqarilishi mumkin;
• gormonlarni (masalan, insulinga o‘xshash o‘sish omillarini) sintez qilish.
• pigmentlar almashinuvida ishtirok etish (bilirubin pigmenti jigarda eritrotsitlar parchalanishi natijasida hosil bo‘ladi va o‘t bilan ajralib chiqadi).

Jigarning qon bilan ta’minlanish xususiyatlari uning muhim biologik — zaharsizlantirish vazifasini aks ettiradi: ichaklardan keladigan, tashqaridan kirgan zaharli moddalar va mikroorganizmlarning hayot faoliyati mahsulotlarini (skatol, indol va hokazolarni) saqlovchi qon darvoza venasi (v. portae) orqali jigarga yetkaziladi. Keyin darvoza venasi maydaroq bo‘lakchalararo venalarga tarmoqlanadi. Arterial qon jigarga xususiy jigar arteriyasi (a. hepatica propria) orqali keladi va bo‘lakchalararo arteriyalarga bo‘linadi. Bo‘lakchalararo arteriya va venalardan qon sinusoidlarga quyiladi; bu yerda aralash qon oqadi va u markaziy vena orqali chiqib ketadi. Markaziy venalar jigar venalariga, ular esa pastki kovak venaga quyiladi. Embrional rivojlanishda jigarga Aransiy yo‘li deb ataluvchi tomir ham keladi. U homila davridagi samarali qon yaratilishini ta’minlash uchun jigarga qon yetkazadi.

Jigarda moddalarni zararsizlantirish ularning kimyoviy o‘zgarishidan iborat bo‘lib, odatda ikki bosqichni o‘z ichiga oladi. Birinchi bosqichda modda oksidlanadi (elektron ajratadi), qaytariladi (elektron biriktiradi) yoki gidrolizga uchraydi. Ikkinchi bosqichda yangi hosil bo‘lgan faol kimyoviy guruhlarga boshqa bir modda biriktiriladi. Bunday reaksiyalar konyugatsiya reaksiyalari, biriktirish jarayoni esa konyugatsiyalash deb ataladi. Shuningdek, zaharli moddalar jigarga tushganda uning hujayralarida donachasiz endoplazmatik to‘rning yuzasi kattalashadi, bu esa ularni zararsizlantirish imkonini oshiradi.

Jigar sirrozi — surunkali va kuchayib boruvchi jigar kasalligi bo‘lib, unda biriktiruvchi to‘qimaning o‘sishi va parenximaning patologik qayta tiklanishi tufayli jigarning bo‘lakchali tuzilishi buziladi; bu jigar faoliyatining yetishmovchiligi va portal gipertenziya bilan namoyon bo‘ladi.

Kasallikning eng keng tarqalgan sabablari — surunkali alkogolizm (turli mamlakatlarda alkogolga bog‘liq jigar sirrozi barcha holatlarning 20 dan 95 % gacha qismini tashkil etadi), virusli gepatit (barcha jigar sirrozi holatlarining 10—40 % qismi) va jigarda gelmintlar (ko‘pincha opistorxis, fassiola, klonorxis, toksokara, notokotilus), shuningdek, sodda organizmlar, jumladan, trixomonadalar mavjudligi.

Jigar saratoni — og‘ir kasallikdir. Insonlarda uchraydigan o‘smalar orasida bu kasallik yettinchi o‘rinda turadi. Ko‘pchilik tadqiqotchilar jigar saratoni rivojlanish xavfini oshiradigan bir qator omillarni ajratadilar. Bular jigar sirrozi, B va C virusli gepatitlari, jigarning parazitar zararlanishi, spirtli ichimliklarni suiiste’mol qilish, ayrim kanserogenlar (mikotoksinlar) bilan aloqada bo‘lish va boshqalardir.

Jigarda yaxshi sifatli adenomalar, angiosarkomalar va gepatotsellyulyar karsinomaning yuzaga kelishi odam organizmiga androgen steroid kontratseptiv va anabolik preparatlarning ta’siri bilan bog‘liq.

Aflatoksikoz — o‘tkir yoki surunkali zaharlanish holati bo‘lib, unga aflatoksinlar — juda kuchli gepatotoksinlar va gepatokanserogenlar — organizmga faqat oziq-ovqat orqali kirishi sabab bo‘ladi. Aflatoksinlar — mikroskopik mog‘or zamburug‘lari ishlab chiqaradigan ikkilamchi metabolitlardir. Ular Aspergillus turkumiga mansub, xususan, Aspergillus flavus va Aspergillus parasiticus.

Aspergillus zamburug‘lari deyarli barcha oziq-ovqat mahsulotlarini zararlashi mumkin, biroq asosiy manbalar don, dukkakli va moyli ekinlardan olinadigan o‘simlik mahsulotlari, jumladan, yeryong‘oq, guruch, makkajo‘xori, no‘xat, kungaboqar urug‘lari va boshqalardir. Aspergillus bilan ifloslangan (zamburug‘lar bilan zararlangan) oziq-ovqat mahsulotlarini bir marta iste’mol qilishning o‘zi o‘tkir aflatoksikozni yuzaga keltiradi — bu o‘tkir toksik gepatit bilan kechadigan nihoyatda og‘ir zaharlanishdir. Ifloslangan oziq-ovqat mahsulotlarini uzoq vaqt iste’mol qilish surunkali aflatoksikozga olib keladi, bunda deyarli 100 % holatda gepatotsellyulyar karsinoma rivojlanadi.

Jigar gemangiomalari — jigar qon tomirlari rivojlanishidagi anomaliyalardir.

Quyidagilar gemangiomaning asosiy belgilaridir:

• o‘ng qovurg‘a ostida og‘irlik va taranglik hissi;
• oshqozon-ichak tizimi faoliyatining buzilishi (ishtaha pasayishi, ko‘ngil aynishi, jig‘ildon qaynashi, kekirish, qorin dam bo‘lishi).

Jigarning parazitar bo‘lmagan kistalari.

Bemorlarda shikoyatlar kista katta hajmga yetib, jigar to‘qimasida atrofik o‘zgarishlar keltirib chiqargan va anatomik tuzilmalarni siqqan paytda paydo bo‘ladi. Biroq bu belgilar ham kasallikka xos emas.
Asosiy belgilar:

• o‘ng qovurg‘a ostida doimiy og‘riq;
• ovqatdan keyin tez to‘yish va qorin sohasida noqulaylik hissi;
• holsizlik;
• terlashning kuchayishi;
• ishtahaning yo‘qolishi, ba’zan ko‘ngil aynishi;
• nafas qisishi, dispeptik belgilar;
• sariqlik.

Jigarning parazitar kistalari.

Gidatid exinokokkoz — jigarning parazitar kasalligi bo‘lib, unga tasmasimon chuvalchang Echinococcus granulosus lichinkalarining jigarga kirib rivojlanishi sabab bo‘ladi. Kasallik belgilari parazit yuqqanidan bir necha yil o‘tib namoyon bo‘lishi mumkin.

Asosiy belgilar:

• og‘riq;
• o‘ng qovurg‘a ostida, ba’zan ko‘krak qafasida og‘irlik va bosim hissi;
• holsizlik, umumiy lohaslik, nafas qisishi;
• qaytalanuvchi eshakemi, ich ketishi, ko‘ngil aynishi, qusish.

Jigarning boshqa infeksiyalari: klonorxoz, opistorxoz, fassiolyoz.

Jigar normal to‘qimasining atigi 25 % qismi saqlanib qolgan taqdirda ham dastlabki hajmini tiklay oladigan sanoqli a’zolardan biridir. Aslida regeneratsiya jarayoni juda sekin kechadi; jigarning avvalgi hajmiga tez qaytishi esa, asosan, saqlanib qolgan hujayralar hajmining kattalashishi bilan bog‘liq.

Yetuk inson va boshqa sutemizuvchilar jigarida to‘rt xil o‘zak hujayralar/jigarning boshlang‘ich hujayralari aniqlangan. Bular oval hujayralar, kichik gepatotsitlar, jigarning epitelial hujayralari va mezenximasimon hujayralardir.

Kalamush jigaridagi oval hujayralar 1980-yillarning o‘rtalarida kashf etilgan. Ularning kelib chiqishi aniq emas. Ehtimol, ular suyak ko‘migi hujayralari populyatsiyasidan kelib chiqqandir, biroq bu taxmin shubha ostida. Jigar turli xil zararlanganda oval hujayralar ko‘plab hosil bo‘ladi. Masalan, surunkali C gepatiti, gemoxromatoz yoki jigarning alkogolli zararlanishi kuzatilgan bemorlarda oval hujayralar soni sezilarli ko‘payadi va bu ko‘payish jigar shikastlanishining og‘irligiga bevosita bog‘liq. Voyaga yetgan kemiruvchilarda gepatotsitlarning ko‘payishi to‘xtatilganida oval hujayralar faol ko‘payishga kirishadi. Oval hujayralarning gepatotsitlarga va xolangiotsitlarga aylanish (ikki yo‘nalishda differensiallanish) qobiliyati bir necha tadqiqotda ko‘rsatilgan. Bu hujayralarni in vitro sharoitida ko‘paytirish mumkinligi ham isbotlangan. Yaqinda voyaga yetgan sichqonlarning jigaridan in vitro va in vivo sharoitlarida ikki yo‘nalishda differensiallanishga va klonal ko‘payishga qodir oval hujayralar ajratib olingan. Ular sitokeratin-19 va jigar boshlang‘ich hujayralariga xos boshqa sirt markerlarini namoyon qilgan. Immuniteti yetishmaydigan sichqonlar liniyasiga ko‘chirib o‘tkazilganda esa ushbu a’zoning qayta tiklanishini faollashtirgan.

Kichik gepatotsitlarni birinchi marta Mitaka va hammualliflar 1995-yilda kalamush jigari parenximasiga kirmaydigan fraksiyadan ajratib olib tavsiflagan. Jigari sun’iy (kimyoviy) usulda zararlangan yoki jigari qisman olib tashlangan (gepatotektomiya qilingan) kalamushlarda kichik gepatotsitlarni differensial sentrifugalash usuli bilan ajratib olish mumkin. Bu hujayralar oddiy gepatotsitlardan kichikroq bo‘lib, in vitro sharoitida ko‘payishi va yetuk gepatotsitlarga aylanishi mumkin. Kichik gepatotsitlar jigar boshlang‘ich hujayralariga xos markerlarni — alfa-fetoprotein va sitokeratinlarni (CK7, CK8 va CK18) ifodalashi aniqlangan; bu ularning nazariy jihatdan ikki yo‘nalishda differensiallanish imkoniyatini ko‘rsatadi. Kalamushning kichik gepatotsitlari regenerativ salohiyati jigari sun’iy zararlangan hayvon modellarida tekshirilgan: bu hujayralarni hayvonlarning darvoza venasiga yuborish jigarning turli qismlarida yetuk gepatotsitlar paydo bo‘lishi bilan kechadigan tiklanish jarayonini faollashtirgan.

Jigarning epitelial hujayralari populyatsiyasi birinchi marta 1984-yilda voyaga yetgan kalamushlarda aniqlangan. Bu hujayralar sirt markerlari majmuasi gepatotsitlar va o‘t yo‘li hujayralari fenotipiga qisman mos keladi, biroq ayrim jihatlari bilan farqlanadi. Epitelial hujayralarni kalamush jigariga ko‘chirib o‘tkazish natijasida gepatotsitlarga xos markerlar — albumin, alfa-1-antitripsin, tirozin transaminazasi va transferrinni ifodalovchi gepatotsitlar hosil bo‘lgan. Yaqinda ushbu boshlang‘ich hujayralar populyatsiyasi voyaga yetgan insonda ham aniqlangan. Epitelial hujayralar fenotip jihatidan oval hujayralardan farq qiladi va in vitro sharoitida gepatotsitlarga o‘xshash hujayralarga aylana oladi. Epitelial hujayralarni tug‘ma immunitet yetishmovchiligi bo‘lgan SCID liniyasidagi sichqonlar jigariga ko‘chirib o‘tkazish tajribalari ularning transplantatsiyadan bir oy o‘tib albumin ishlab chiqaruvchi gepatotsitlarga differensiallanishini ko‘rsatgan.

Mezenximasimon hujayralar yetuk inson jigaridan ham olingan. Mezenximal o‘zak hujayralarga (MO‘H) o‘xshab, bu hujayralar yuqori ko‘payish salohiyatiga ega. Mezenximal markerlar (vimentin, silliq mushak alfa-aktini) va o‘zak hujayralar markerlari (Thy-1, CD34) bilan bir qatorda ular gepatotsitlar markerlarini (albumin, CYP3A4, glutationtransferaza, CK18) va o‘t yo‘li hujayralari markerlarini (CK19) ifodalaydi. Immuniteti yetishmaydigan sichqonlar jigariga ko‘chirib o‘tkazilganda ular inson albumini, prealbumini va alfa-fetoproteinini ishlab chiqaradigan, inson jigar to‘qimasidan iborat funksional mezenximasimon orolchalar hosil qiladi.

Yaqinda jigar jarohatlari va toksik zararlanishlarida uning tiklanishiga yordam beruvchi biologik faol moddalar aniqlangan. Jigar shikastlanganda yoki uning katta qismi olib tashlanganda regeneratsiyani rag‘batlantirishning turli usullari ma’lum. Aminokislotalar, to‘qima gidrolizatlari, vitaminlar, gormonlar, o‘sish omillari, masalan, gepatotsitlarning o‘sish omili (HGF), epidermal o‘sish omili (EGF), tomir endoteliyining o‘sish omili (VEGF), shuningdek, jigardan olinadigan rag‘batlantiruvchi modda (hepatic stimulator substance, HSS) ni yuborish orqali regeneratsiyani kuchaytirishga urinishlar bo‘lgan.

Dunyoda birinchi jigar transplantatsiyasini amerikalik transplantolog Tomas Starzl 1963-yilda Dallas shahrida amalga oshirgan. Keyinchalik Starzl AQSHning Pitsburg shahrida dunyodagi birinchi transplantologiya markaziga asos solgan; bugun bu markaz uning nomini olgan. 1980-yillarning oxiriga kelib Pitsburgda T. Starzl rahbarligida yiliga 500 dan ortiq jigar transplantatsiyasi bajarilgan. Yevropadagi birinchi (dunyoda ikkinchi) jigar transplantatsiyasi tibbiy markazi 1967-yilda Buyuk Britaniyaning Kembrij shahrida tashkil etilgan. Unga Roy Kaln rahbarlik qilgan.

Jigar ko‘chirib o‘tkazishning jarrohlik usullari takomillashgani, yangi transplantologiya markazlari ochilgani, shuningdek, donor jigarini saqlash va tashish sharoitlari yaxshilangani sari transplantatsiyalar soni muntazam oshgan. Agar 1997-yilda dunyoda yiliga 8000 tagacha jigar transplantatsiyasi bajarilgan bo‘lsa, hozir bu ko‘rsatkich 11 000 taga yetgan. Shundan 6000 dan ortig‘i AQSH, 4000 tagachasi esa G‘arbiy Yevropa mamlakatlari hissasiga to‘g‘ri keladi. Yevropa mamlakatlarida jigar transplantatsiyasi bo‘yicha Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Ispaniya va Italiya yetakchilik qiladi.

Hozir AQSHda 106 ta jigar transplantatsiyasi markazi faoliyat ko‘rsatadi. Yevropada 141 ta markaz tashkil etilgan, jumladan, Fransiyada 27 ta, Ispaniyada 25 ta, Germaniya va Italiyada 22 tadan, Buyuk Britaniyada esa 7 ta markaz mavjud.

Dunyoda birinchi tajribaviy jigar transplantatsiyasi Sovet Ittifoqida jahon transplantologiyasi asoschilaridan biri — V. P. Demixov tomonidan 1948-yilda bajarilgan bo‘lsa-da, mamlakatda bu operatsiya klinik amaliyotga faqat 1990-yilda joriy etilgan. 1990-yilda SSSRda 70 tadan ko‘p bo‘lmagan jigar transplantatsiyasi amalga oshirilgan. Hozir Rossiyada jigar transplantatsiyasi beshta tibbiy markazda muntazam bajariladi. Ular orasida Moskvadagi uchta markaz (N. V. Sklifosovskiy nomidagi Shoshilinch tibbiy yordam ilmiy-tadqiqot instituti jigar transplantatsiyasi markazi, akademik V. I. Shumakov nomidagi Transplantologiya va sun’iy a’zolar ilmiy-tadqiqot instituti, akademik B. V. Petrovskiy nomidagi Rossiya jarrohlik ilmiy markazi), Sankt-Peterburgdagi Rossiya sog‘liqni saqlash idorasining Markaziy ilmiy-tadqiqot instituti hamda Novosibirskdagi jigar transplantatsiyasi va jarrohligi markazi mavjud. Yaqinda Yekaterinburg (1-son viloyat klinik shifoxonasi), Nijniy Novgorod, Belgorod, Krasnoyarsk, Kemerovo, Irkutsk, Barnaul va Samara shaharlarida ham jigar transplantatsiyasi bajarila boshlangan.

Jigar transplantatsiyalari soni uzluksiz ortib borayotganiga qaramay, ushbu hayot uchun muhim a’zoni ko‘chirib o‘tkazishga bo‘lgan yillik ehtiyoj o‘rtacha 50 % darajada qondiriladi. Yetakchi mamlakatlarda jigar transplantatsiyasi chastotasi 7,1 dan 18,2 tagacha operatsiyani har 1 mln aholiga nisbatan tashkil etadi. Bunday operatsiyalarga haqiqiy ehtiyoj esa hozir 50 ta operatsiya (har 1 mln aholiga) deb baholanmoqda.

Inson jigarini ko‘chirib o‘tkazish bo‘yicha dastlabki operatsiyalar katta muvaffaqiyat keltirmagan, chunki retsipiyentlar odatda transplantatning rad etilishi va og‘ir asoratlar rivojlanishi sabab operatsiyadan keyingi birinchi yil ichida vafot etgan. Yangi jarrohlik usullari (kavokaval shuntlash va boshqalar) qo‘llanishi hamda yangi immunosupressant — siklosporin A ning paydo bo‘lishi jigar transplantatsiyalari sonining jadal, eksponensial o‘sishiga yordam berdi. Siklosporin A 1980-yilda T. Starzl tomonidan jigar transplantatsiyasida birinchi marta muvaffaqiyatli qo‘llangan, undan klinik amaliyotda keng foydalanishga esa 1983-yilda ruxsat berilgan. Turli yangiliklar tufayli operatsiyadan keyingi umr davomiyligi sezilarli oshgan. A’zolarni taqsimlash yagona tizimi (UNOS — United Network for Organ Sharing) ma’lumotlariga ko‘ra, jigar ko‘chirib o‘tkazilgan bemorlarning hozirgi omon qolish ko‘rsatkichi operatsiyadan bir yil keyin 85—90 %, besh yil keyin esa 75—85 % ni tashkil etadi. Prognozlarga ko‘ra, retsipiyentlarning 58 % qismi 15 yilgacha yashash imkoniyatiga ega.

Jigar transplantatsiyasi — jigari qaytmas darajada va kuchayib boruvchi tarzda zararlangan, boshqa muqobil davolash usullari mavjud bo‘lmagan bemorlarni davolashning yagona radikal usuli. Jigar ko‘chirib o‘tkazishga asosiy ko‘rsatma — konservativ davolash hamda palliativ jarrohlik usullari samara bermaganda, taxminiy yashash muddati 12 oydan kam bo‘lgan surunkali diffuz jigar kasalligining mavjudligidir. Transplantatsiyaning eng ko‘p uchraydigan sababi — surunkali alkogolizm, C virusli gepatiti va autoimmun gepatit (birlamchi biliar sirroz) oqibatidagi jigar sirrozi. Kamroq uchraydigan ko‘rsatmalar qatoriga B va D virusli gepatitlari, dori vositalari va zaharli moddalar bilan zaharlanish, ikkilamchi biliar sirroz, jigarning tug‘ma fibrozi, jigarning kistoz fibrozi hamda irsiy moddalar almashinuvi kasalliklari (Vilson–Konovalov kasalligi, Reye sindromi, alfa-1-antitripsin yetishmovchiligi, tirozimiya, 1- va 4-tur glikogenozlar, Niman–Pik kasalligi, Krigler–Nayyar sindromi, oilaviy giperxolesterinemiya va hokazolar) natijasida jigarning qaytmas zararlanishi kiradi.

Jigar transplantatsiyasi juda qimmat tibbiy muolajadir. UNOS baholashiga ko‘ra, bemorni kasalxonada parvarishlash va operatsiyaga tayyorlash, tibbiyot xodimlari mehnatiga haq to‘lash, donor jigarini olish va tashish, operatsiya hamda birinchi yil davomidagi operatsiyadan keyingi muolajalar xarajatlari 314 600 AQSH dollarini, keyingi kuzatuv va davolash esa yiliga 21 900 dollargacha mablag‘ni tashkil etadi. Taqqoslash uchun, AQSHda 2007-yilda xuddi shunday xarajatlar yurakni bir marta ko‘chirib o‘tkazishda 658 800 dollar, o‘pkani ko‘chirib o‘tkazishda 399 000 dollar, buyrak transplantatsiyasida 246 000 dollar bo‘lgan.

Shunday qilib, transplantatsiyaga yaroqli donor a’zolarining doimiy tanqisligi, operatsiyani uzoq kutish zarurati (AQSHda 2006-yilda o‘rtacha kutish muddati 321 kun bo‘lgan), operatsiyaning shoshilinchligi (donor jigari 12 soat ichida ko‘chirib o‘tkazilishi kerak) va an’anaviy jigar transplantatsiyasining nihoyatda qimmatligi iqtisodiy jihatdan tejamkorroq hamda samaraliroq muqobil strategiyalarni izlash uchun asos yaratadi.

Hozirgi vaqtda jigar transplantatsiyasining eng istiqbolli usuli — tirik donordan jigar transplantatsiyasi (TDJT) hisoblanadi. U vafot etgan donordan butun yoki bo‘laklarga ajratilgan jigarni ko‘chirib o‘tkazishning an’anaviy usuliga qaraganda samaraliroq, sodda, xavfsizroq va ancha arzon. Usulning mohiyati shundaki, donordan jigarning chap bo‘lagi (2, 3, ba’zan 4 segment) olinadi; hozir buni ko‘pincha endoskopik, ya’ni kam jarohat yetkazadigan usulda bajarish mumkin. TDJT qarindoshlik asosidagi donorlik imkoniyatini yaratdi, bunda donor retsipiyentning qarindoshi bo‘ladi. Bu ma’muriy masalalarni ham, to‘qimalar mosligini aniqlashni ham ancha yengillashtiradi. Shu bilan birga, kuchli regeneratsiya tizimi tufayli donor jigari 4-6 oy ichida o‘z massasini to‘liq tiklaydi. Donor jigarining bir bo‘lagi retsipiyentga ortotopik usulda, ya’ni uning o‘z jigari olib tashlanib, shu joyga yoki kamroq hollarda geterotopik usulda, ya’ni retsipiyentning jigari qoldirilgan holda ko‘chirib o‘tkaziladi. Bunda donor a’zosi deyarli gipoksiyaga uchramaydi, chunki donor va retsipiyent operatsiyalari bir operatsiya xonasida bir vaqtning o‘zida bajariladi.

Tuzilishi va xususiyatlari tabiiy jigarga o‘xshash bioinjeneriya jigarini hali yaratish kerak, ammo bu yo‘nalishda faol tadqiqotlar olib borilmoqda.

Masalan, 2010-yil oktabrda AQSHning Ueyk-Forest universiteti (Shimoliy Karolina shtati, Uinston-Seylem shahri) tibbiyot markazi huzuridagi Regenerativ tibbiyot instituti tadqiqotchilari jigar boshlang‘ich hujayralari va inson endoteliy hujayralari kulturasi asosida, tabiiy hujayradan tashqari matriksdan tayyorlangan biokarkasda o‘stirilgan bioinjeneriya jigar organoidini yaratdilar. Hujayralardan tozalash (desellyulyarizatsiya) jarayonidan so‘ng qon tomirlari tizimi saqlanib qolgan jigar biokarkasiga darvoza venasi orqali boshlang‘ich va endoteliy hujayralari joylashtirildi. Biokarkas maxsus bioreaktorda oziq muhitining uzluksiz aylanishi sharoitida bir hafta inkubatsiya qilingach, inson jigariga xos fenotip va moddalar almashinuvi belgilariga ega jigar to‘qimasi shakllangani kuzatildi. 2013-yilda Rossiya Mudofaa vazirligi bioinjeneriya jigarining tajribaviy namunasi uchun texnik topshiriq ishlab chiqdi.

2016-yil mart oyida Yokogama universiteti olimlari inson jigarining o‘rnini bosa oladigan jigar yaratishga muvaffaq bo‘lishdi. Klinik sinovlar taxminan 2019-yilda o‘tkazilishi rejalashtirilgan edi.

Qadimgi Gomer davriga oid tasavvurlarda jigar inson organizmidagi hayot markazi sifatida qaralgan. Qadimgi yunon mifologiyasida o‘lmas Prometey odamlarga olov bergani uchun Kavkaz tog‘ tizmasidagi qoyaga zanjirband qilingan. U yerga har kuni kalxat (yoki burgut) uchib kelib uning jigarini cho‘qigan, jigar esa keyingi kechada qayta tiklangan. O‘rta yer dengizi havzasining va Yaqin Sharqning ko‘plab qadimgi xalqlari jigar orqali fol ochish amaliyotini qo‘y va boshqa hayvonlar jigarida bajargan.

Faylasuf Aflotun nazarida jigar salbiy hissiyotlarning (avvalo, g‘azab, hasad va ochko‘zlikning) manbai hisoblangan. Talmudda jigar yovuzlik manbai, o‘t pufagi esa bu yovuzlikka qarshi turish manbai deb qaraladi.

Forstilida, urdu va hind tillarida jigar (جگر yoki जिगर yoki jigar) jasorat yoki kuchli his-tuyg‘ular timsolidir. jon-e jigar iborasi (so‘zma-so‘z: jigarimning quvvati) urdu tilida mehrni ifodalovchi iboralardan biridir. Fors tilidagi so‘zlashuvda jigar go‘zal inson yoki orzu qilingan narsani anglatishi mumkin. zulu tilida «jigar» va «jasorat» tushunchalari bitta so‘z bilan (isibindi).

Gbaya tilida (ubangiy tillari) jigar (sèè) inson hissiyotlarining manbai hisoblanadi. «Baxt» (dí sèè) iborasi so‘zma-so‘z «yaxshi jigar», «norozilik» (dáng sèè) esa «yomon jigar» deb tarjima qilinadi; «hasad qilmoq» (ʔáá sèè) fe’li so‘zma-so‘z «jigarga joylashtirmoq» degan ma’noni anglatadi. Bu tilda jigar markaz tushunchasini ham ifodalaydi.

Qozoqtilida jigar «bauyr» so‘zi bilan ifodalanadi. Xuddi shu so‘z bilan (omonim so‘zlar) ko‘pincha tug‘ishgan yoki yaqin inson ham ataladi. «Bauyrym» (qadrdonim) deb murojaat qilish keng tarqalgan bo‘lib, odatda yoshi kichikroq insonga nisbatan ishlatiladi. Bunday murojaatni nafaqat qarindoshga, balki notanish erkakka ham qo‘llash mumkin. U qozoqlar o‘zaro muloqot qilganda, shuningdek, yaqinlik darajasini ta’kidlash uchun (hamyurt yoki bir urug‘ vakiliga nisbatan va hokazo) ishlatiladi. Qozoqlarda «Bauyrjan» (qadrdon jon, ruscha yozilishida ba’zan «Baurjan») erkaklar ismi ham bor. Xususan, Sovet Ittifoqi Qahramoni, Qozog‘iston Xalq Qahramoni (Xalq Qahramoni) Bauyrjan Momishuli, — panfilovchi, batalyonning jasur komandiri sifatida 1941-yilgi Moskva mudofaasida qatnashgan.

Rustilida «jigarga o‘tirib olmoq» ma’nosidagi ibora bor; u kimnidir nihoyatda bezovta qilish yoki joniga tegishni anglatadi.

Lezgintilida burgut va jigarni ifodalash uchun bir xil «lek’» so‘zi ishlatiladi. Bu tog‘lik xalqlarning qadimda marhumlar jasadini yirtqich burgutlarga yem qilish uchun qoldirish odati bilan bog‘liq. Qushlar eng avvalo marhumning jigarini cho‘qishga intilgan. Shu sababli lezginlar inson ruhi aynan jigarda joylashgan va keyin qush tanasiga o‘tadi, deb hisoblashgan. Xudolar qoyaga zanjirband qilgan va burgut har kuni jigarini cho‘qigan Prometey haqidagi qadimgi yunon afsonasi tog‘liklarning shu dafn marosimini ramziy tasvirlagan bo‘lishi mumkin, degan taxmin mavjud.

• Kushnir, Ye. «O‘ng yonboshdagi og‘riq, ehtimol, jigar bilan bog‘liq emas»: gepatolog Mariya Prashnovaga 11 savol : [arxiv. 23-iyun 2022] / Ye. Kushnir, M. Prashnova // Tinkoff-jurnal. — 2022. — 22-iyun.