Gormonlar (qadimgi yunoncha ὁρμάω — harakatlantiraman, undayman, harakatga keltiraman) — biologik faol organik moddalardir. Ular ichki sekretsiya bezlari (endokrin bezlar)ning ixtisoslashgan hujayralarida ishlab chiqarilib, qonga o'tadi, nishon-hujayralarning retseptorlariga bog‘lanadi hamda moddalar almashinuvi va fiziologik funksiyalarga boshqaruvchi ta'sir ko‘rsatadi. Gormonlar turli a'zolardagi muayyan jarayonlarning gumoral (qon orqali tashiladigan) boshqaruvchilari hisoblanadi. «Gormon» tushunchasining kengroq talqinlari ham mavjud: «organizm hujayralarida hosil bo‘lib, tananing boshqa qismlaridagi hujayralarga ta'sir qiladigan signal beruvchi kimyoviy moddalar». Bunday ta’rif ma’qulroq, chunki u an’anaviy ravishda gormon sanaladigan moddalargina emas, qon aylanish tizimi bo‘lmagan hayvonlar gormonlarini (masalan, yumaloq chuvalchanglarning ekdizonlari va boshqalar), umurtqalilarning endokrin bezlardan tashqarida ishlab chiqariladigan gormonlarini (prostaglandinlar, eritropoetin va boshqalar), o‘simlik gormonlarini ham qamrab oladi. Shu bilan birga, bu ta'rifga eykozanoidlar, steroidlar kabi boshqa moddalar sinflari ham kiradi.

Gormonlar uzoq masofadan ta'sir ko‘rsatadi: qon oqimi orqali organizmning turli a'zolari va tizimlariga yetib borib, o‘zini sintez qilgan bezdan uzoqda joylashgan a'zo faoliyatini boshqaradi. Hatto juda oz miqdordagi gormon ham a'zo faoliyatida katta o‘zgarishlar keltirib chiqarishi mumkin.

Endokrin bezlar va gormonlarni faol o‘rganishga ingliz shifokori T. Addison 1855-yilda asos solgan. Addison birinchi bo‘lib bronza kasalligini tavsiflagan. Ushbu kasallikning belgisi terining o‘ziga xos rangga kirishi, sababi esa buyrak usti bezlari faoliyatining buzilishi.

Endokrinologiya fanining yana bir asoschisi fransuz shifokori K. Bernar bo‘lib, u ichki sekretsiya jarayonlarini va tegishli bezlarni o‘rgangan. Organizmda bu bezlar — a’zolar sifatida qonga turli moddalarni ajratadi.

Keyinchalik bu ilmiy sohaga yana bir fransuz shifokori — Sh. Braun-Sekar ham hissa qo‘shdi. U ayrim kasalliklarning rivojlanishini ichki sekretsiya bezlari faoliyatining yetishmovchiligi bilan bog‘ladi va bunday kasalliklarni davolashda tegishli bezlarning ekstraktlaridan muvaffaqiyatli foydalanish mumkinligini ko‘rsatdi.

Hozirgi tadqiqot natijalariga ko‘ra, gormonlarning yetarlicha yoki ortiqcha sintezlanishi organizmdagi almashinuv jarayonlarini boshqaruvchi molekulyar mexanizmlarga salbiy ta'sir etadi. Bu, o‘z navbatida, ichki sekretsiya bezlarining deyarli barcha kasalliklari rivojlanishiga yordam beradi.

«Gormon» atamasini dastlab Uilyam Hardi taklif qilgan. Bu atama ingliz fiziologlari U. Beyliss va E. Starlingning 1905-yildagi ilmiy ishlarida qo‘llangan. Bundan uch yil oldin Beyliss va Starling sekretin gormonini kashf etishgan. U o‘n ikki barmoqli ichakda ishlab chiqarilib, ayrim hazm shiralarining ajralish jadalligini boshqaradi.

Hozir fanga ichki sekretsiya bezlarida ishlab chiqariladigan, gormonal faollikka ega va almashinuv jarayonlarini boshqaradigan 100 dan ortiq modda ma'lum.

Turli tashqi yoki ichki ta'sirlovchilar organizmning retseptorlariga ta'sir etib, ularda impulslarni hosil qiladi. Impulslar avval markaziy asab tizimiga, keyin esa gipotalamusga yetib boradi.

Aynan miyaning ushbu qismida uzoqdan gormonal ta’sir ko‘rsatuvchi dastlabki faol moddalar — rilizing-omillar deb ataladigan moddalar ishlab chiqariladi. Ular keyinchalik gipofizga yo‘naltiriladi. Bu moddalarning o‘ziga xos jihati shundaki, ular umumiy qon oqimi orqali emas, balki qon tomirlarning portal tizimi orqali tashiladi.

Rilizing-omillar ta'sirida gipofizning trop gormonlari ishlab chiqarilishi va ajralishi tezlashadi yoki sekinlashadi.

Bu gormonlar qonga o‘tib, muayyan endokrin bezga yetib kelgach, zarur gormonning sinteziga ta'sir qiladi.

Jarayonning oxirgi bosqichida gormon qon aylanishi orqali muayyan ixtisoslashgan a'zolar yoki to‘qimalarga («nishonlar»ga) yetkaziladi va organizmda fiziologik yoki, masalan, kimyoviy javob reaksiyalarini yuzaga keltiradi.

Gormonlarning moddalar almashinuviga hujayra ichidagi ta’siri bilan bog‘liq yakuniy bosqich yuqorida bayon etilgan jarayonning uzoq vaqt davomida eng kam o‘rganilgan qismi bo‘lib kelgan.

Hozir ma'lumki, tegishli nishon-to‘qimalarda gormonlarni bog‘lab olishga mo‘ljallangan qismlari bor maxsus kimyoviy tuzilmalar — gormonal retseptorlar mavjud.

Bunday maxsus qismlar odatda uglevodli bo‘laklar bo‘lib, glikoproteinlar va gangliozidlar tarkibiga kiradi.

Gormonlarning retseptorlar bilan bog‘lanishi muayyan biokimyoviy reaksiyalarni yuzaga keltiradi va natijada gormonning yakuniy ta’siri namoyon bo‘ladi.

Retseptorlarning joylashuvi gormon tabiatiga bog‘liq: steroid gormonlar retseptorlari yadroda, oqsil yoki peptid gormonlar retseptorlari esa tashqi yuzada (plazmatik membranada) joylashadi. Qayerda joylashishidan qat'i nazar, retseptor va gormon tuzilishi hamda fazoviy shakli bir-biriga aniq mos keladi.

Gormonlar organizmda gomeostazni saqlash va ko‘plab funksiyalarni (o‘sish, rivojlanish, moddalar almashinuvi, atrof-muhit sharoiti o‘zgarishiga javob reaksiyalarini) boshqarish uchun xizmat qiladi.

Barcha gormonlar organizmga yoki uning ayrim a’zo va tizimlariga maxsus retseptorlar yordamida ta'sir qiladi. Gormonal retseptorlar 3 ta asosiy sinfga bo‘linadi:

• hujayrada joylashgan ion kanallari bilan bog‘langan hujayra (ionotrop retseptorlar)
• ferment hisoblanadigan retseptorlar yoki fermentativ funksiyaga ega signal uzatuvchi oqsillar bilan bog‘langan retseptorlar (metabotrop retseptorlar, masalan, GPCR)
• retinoat kislotasi, steroid va qalqonsimon bez gormonlarining retseptorlari; ular DNK bilan bog‘lanib, genlar faoliyatini boshqaradi.

Barcha retseptorlarga o‘z-o‘zini boshqarish xos: ular sezgirlikni teskari aloqa mexanizmi orqali o‘zgartiradi. Muayyan gormon miqdori past bo‘lganda to‘qimalardagi retseptorlar soni va ularning shu gormonga sezgirligi kompensator ravishda avtomatik ortadi. Bu jarayon retseptorlarning sensibilizatsiyasi (sensitizatsiyasi) deyiladi. Aksincha, muayyan gormon miqdori yuqori bo‘lsa, to‘qimalardagi retseptorlar soni va ularning shu gormonga sezgirligi avtomatik kamayadi. Bu jarayon retseptorlarning desensibilizatsiyasi (desensitizatsiyasi) deb ataladi.

Gormonlar ishlab chiqarilishining ko‘payishi yoki kamayishi, gormonal retseptorlar sezgirligining pasayishi yoki oshishi hamda gormonlar tashilishining buzilishi natijasida endokrin kasalliklar kelib chiqadi.

Qondagi gormon nishon-hujayraga yetib borganda maxsus retseptorlar bilan o‘zaro ta'sirlashadi. Retseptorlar organizmning «xabarini o‘qiydi» va hujayrada muayyan o‘zgarishlar boshlanadi. Har bir gormonga muayyan a'zo va to‘qimalarda joylashgan faqat o‘ziga xos retseptorlar mos keladi; gormon-retseptor majmuasi faqat ular o‘zaro ta'sirlashganda hosil bo‘ladi.

Gormonlarning ta'sir mexanizmlari turlicha bo‘lishi mumkin. Guruhlardan biriga retseptorlari hujayra ichida, odatda sitoplazmada joylashgan gormonlar kiradi. Bular lipofil xususiyatli gormonlar, masalan, steroid gormonlar (jinsiy gormonlar, glyukokortikoidlar va mineralokortikoidlar), shuningdek, qalqonsimon bez gormonlaridir. Yog‘da eruvchi bu gormonlar hujayra membranasidan oson o‘tadi va sitoplazma yoki yadrodagi retseptorlar bilan ta'sirlashadi. Ular suvda yomon eriydi, shu bois qon orqali tashilganda tashuvchi oqsillarga bog‘lanadi.

Ushbu guruh gormonlarida gormon-retseptor majmuasi hujayra ichidagi o‘ziga xos rele vazifasini bajaradi deb hisoblanadi: majmua hujayrada hosil bo‘lgach, xromatin bilan ta'sirlashadi. Xromatin yadroda joylashgan bo‘lib, DNK va oqsildan iborat; shu tariqa u muayyan genlar faoliyatini tezlashtiradi yoki sekinlashtiradi. Gormon muayyan genga tanlab ta'sir etib, tegishli RNK va oqsil miqdorini o‘zgartirib, metabolizm jarayonlarini boshqaradi.

Har bir gormonning biologik ta’siri juda o‘ziga xos. Gormonlar nishon-hujayradagi oqsillar va RNKning odatda 1 % dan kamrog‘ini o‘zgartirsa ham, bu tegishli fiziologik natija uchun yetarli bo‘ladi.

Boshqa gormonlarning aksariyatiga uchta xususiyat xos:

• ular suvda eriydi;
• tashuvchi oqsillarga bog‘lanmaydi;
• hujayra yadrosi, sitoplazmasi yoki plazmatik membrana yuzasida bo‘lishi mumkin bo‘lgan retseptor bilan bog‘lanishi bilanoq gormonal jarayonni boshlaydi.

Bunday gormonlar gormon-retseptor majmuasi orqali ta’sir ko‘rsatganda, hujayraning javob reaksiyasini qo‘zg‘atuvchi vositachilar albatta qatnashadi. Eng muhim vositachilar — sAMF (siklik adenozinmonofosfat), inozitoltrifosfat, kalsiy ionlari.

Masalan, kalsiy ionlari bo‘lmagan muhitda yoki ular yetishmaydigan hujayralarda ko‘plab gormonlarning ta'siri susayadi. Hujayra ichidagi kalsiy konsentratsiyasini oshiradigan moddalar qo‘llanganda esa ayrim gormonlar ta'siriga o‘xshash natijalar yuzaga keladi.

Kalsiy ionlari vositachi sifatida qatnashishi quyidagi gormonlar hujayralarga ta’sir etishini ta’minlaydi: vazopressin va katexolaminlar.

Gormonlar vazifasini bajargach, nishon-hujayralarda yoki qonda parchalanadi yoxud jigarga yetkazilib, o‘sha yerda parchalanadi. Yoki ular organizmdan, asosan, siydik bilan chiqariladi (masalan, adrenalin).

Hozir fanga ma'lum deyarli barcha gormonlarning kimyoviy tabiati haqida ancha batafsil ma'lumot mavjud, biroq ularni nomlashning umumiy tamoyillari hali ishlab chiqilmagan. Har bir moddaning tuzilishini uning kimyoviy nomi aniq ifodalaydi, ammo bunday nomlar odatda uzun, ishlatish va eslab qolish uchun murakkab. Shu sababli ko‘pincha gormonning manbasini (masalan, «insulin») yoki organizmdagi vazifasini (masalan, prolaktin) bildiruvchi an'anaviy nomlar qo‘llanadi. Gipotalamus gormonlarining hammasi va ayrim gipofiz gormonlari o‘zining ishchi nomlariga ega.

Gormonlarni sinflarga ajratishda, jumladan, anatomik tasnif mavjud. Bu tasnif gormonlarni ular sintez qilinadigan muayyan bezlar bilan bog‘laydi. Shu asosda gipotalamus, gipofiz, buyrak usti bezlari va boshqa bezlarning gormonlari ajratiladi. Biroq bu tasnif to‘liq ishonchli emas, chunki gormon bir bezda sintezlanib, boshqa bezdan qonga chiqarilishi mumkin. Shu sababli gormonlarning kimyoviy tabiatiga asoslangan muqobil tizim ishlab chiqilgan.

Ma'lum gormonlar kimyoviy tuzilishiga ko‘ra umurtqalilarda quyidagi asosiy sinflarga ajratiladi:

1. Steroidlar
2. Poliyen (ko‘p to‘yinmagan) yog‘ kislotalarining hosilalari
3. Ayrim aminokislotalar
4. Oqsil-peptid birikmalari

Umurtqali hayvonlar gormonlari tuzilishining asosi umurtqasizlar, o‘simliklar va bir hujayrali organizmlarda ham uchraydi. Ehtimol, gormonlarning tuzilishi 3,5 milliard yil oldin yuzaga kelgan, ammo ular gormonal vazifalarni faqat hayvonot olamining so‘nggi 500 million yillik filogenezi davrida egallagan. Evolyutsiya davomida gormonal birikmalarning nafaqat tuzilishi, balki vazifalari ham o‘zgargan (Barrington, 1987). Oqsil-peptid gormonlarning kimyoviy tuzilishi eng ko‘p o‘zgargan. Ko‘p hollarda yuqori umurtqalilarning gomologik gormoni quyi umurtqalilarda ham fiziologik ta'sir ko‘rsata oladi, ammo buning aksi ancha kam uchraydi.

Inson organizmida gormonlar butun umr davomida ishlab chiqariladi.

Eng muhim gormonlar ro‘yxati:

• Qondagi gormonlar darajasi
• Endokrin tizim gormonlari — o‘quv filmi
• Gormonlar Ma'ruzalar turkumi. Shnol S. E.