O‘zgarmas tok generatori — bu elektr generatori bo‘lib, mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantirib, o‘zgarmas tok hosil qiladi..

Tok generatorlarining ishlash prinsipi
Generatorning ishlash prinsipi elektromagnit induksiya qonuniga — induksiyalanishida elektr yurituvchi kuchning to‘g‘ri burchakli konturda (sim ramkada) bir tekis aylanayotgan magnit maydonda.

Faraz qilaylik, bir jinsli magnit maydon doimiy magnit tomonidan hosil qilinib o‘tkazuvchi kontur (sim ramka) ichida o‘z o‘qi atrofida bir xil burchak tezligi bilan aylanadi . Konturdagi o‘zaro teng ikkita vertikal tomon (rasmga qarang) hisoblanadi faol, chunki ularni magnit maydonning magnit kuch chiziqlari kesib o‘tadi. Konturdagi o‘zaro teng ikkita gorizontal tomon esa faol emas, chunki magnit maydonning kuch chiziqlari ularni kesib o‘tmaydi; magnit kuch chiziqlari gorizontal tomonlar bo‘ylab sirpanadi va ularda elektr yurituvchi kuch hosil bo‘lmaydi.
Kontur faol tomonlarining har birida induksiyalangan elektr yurituvchi kuch hosil bo‘ladi. Uning qiymati quyidagi formula bilan aniqlanadi:
va , bunda
va — oniy qiymatlari elektr yurituvchi kuchlarning, kontur faol tomonlarida induksiyalangan, voltlarda;
— magnit maydonning magnit induksiyasi da volt-sekundlarda har kvadrat metr (Tl, Tesla);
— kontur faol tomonlarining har birining uzunligi, metrlarda;
— chiziqli tezlik, bunda kontur faol tomonlari shu tezlik bilan aylanadi; tezlik metr/sekundda o‘lchanadi;
— vaqt ning o‘lchov birligi sekund;
va — burchaklar, magnit kuch chiziqlari kontur faol tomonlarini qaysi burchak ostida kesib o‘tishini bildiradi.
Kontur faol tomonlarida induksiyalangan elektr yurituvchi kuchlar bir-biriga mos yo‘nalishda ta’sir qilgani uchun konturda induksiyalanadigan natijaviy elektr yurituvchi kuch
ga teng bo‘ladi , ya’ni konturda induksiyalangan elektr yurituvchi kuch sinusoidal qonun bo‘yicha o‘zgaradi.
Agar bir tekis magnit maydon kontur ichida bir xil burchak tezligi bilan aylansa, unda sinusoidal elektr yurituvchi kuch induksiyalanadi.
O‘zgarmas tok generatorlarining xususiyatlari va tuzilishi


O‘zgarmas tok generatorlarida magnit maydon hosil qiluvchi magnitlar statorda qo‘zg‘almas turadi, harakatlanuvchi va aylanadigan qism esa kontur (yakor) hisoblanadi. Kontur aylanadi, unda EYuK induksiyalanadi va undan tok cho‘tkalar yordamida olinadi. Yana bir muhim xususiyat — induktiv g‘altaklardan tok olish usuli. Agar kontur faol tomonlarining uchlari kontakt halqalariga (o‘zgaruvchan tok generatorlarida bo‘lgani kabi) emas, balki ular orasida izolyatsiyalangan oraliqlari bo‘lgan yarim halqalarga (2) ulansa, u holda tokli ramka tashqi zanjirga to‘g‘rilangan elektr kuchlanish.
beradi. Kontur aylanganda yarim halqalar ham u bilan birga umumiy o‘qi atrofida aylanadi. Yarim halqalardan tok cho‘tkalar yordamida olinadi. Cho‘tkalar qo‘zg‘almas bo‘lgani uchun ular navbatma-navbat bir yarim halqaga, keyin ikkinchisiga tegib turadi. Yarim halqalarning almashishi konturdagi sinusoidal elektr yurituvchi kuch nol qiymatdan o‘tayotgan paytda sodir bo‘ladi. Natijada har bir cho‘tkaning qutbliligi o‘zgarmas bo‘lib qoladi. Agar yarim halqalarda sinusoidal kuchlanish mavjud bo‘lsa, cho‘tkalarda u allaqachon to‘g‘rilangan (bu holda pulsatsiyalanuvchi) kuchlanishga aylanadi. Amalda o‘zgarmas tok generatorlarida bitta sim konturidan emas, balki ancha ko‘p konturlardan foydalaniladi. Har bir kontur uchining chiqishi qo‘shni plastinalardan izolyatsion oraliqlar bilan ajratilgan alohida kontakt plastinaga ulanadi. Kontakt plastinalari va izolyatsion oraliqlar majmuasi kollektor, kontakt plastina esa kollektor plastinasi deb ataladi. Yig‘ilgan butun uzel (kollektor, cho‘tkalar va cho‘tka tutqichlari) cho‘tka-kollektor uzeli. Material, kollektor plastinalari orasidagi izolyator tayyorlanadigan, uning qattiqligi kollektor plastinalarining qattiqligiga taxminan teng bo‘lishi uchun tanlanadi (bir tekis yeyilish uchun). Odatda mikanit (presslangan slyuda) ishlatiladi. Kollektor plastinalari, odatda, misdan.


Generatorning karkasi (stator) yarmo. Yarmoga mahkamlangan elektromagnitlarning o‘zaklari va qopqoqlar podshipniklar bilan jihozlangan; ularda generator vali aylanadi. Yarmo ferromagnit materialdan (quyma po‘latdan) tayyorlanadi. Elektromagnit o‘zaklariga qo‘zg‘atish g‘altaklari kiydiriladi. Magnit maydon kuch chiziqlariga kerakli yo‘nalishni berish uchun elektromagnit o‘zaklariga qutb uchlari o‘rnatiladi. O‘zgarmas tok bilan ta’minlanadigan elektromagnitlar (qo‘zg‘atish toki) generator ichida magnit maydon. Qo‘zg‘atish g‘altagi misdan tayyorlangan izolyatsiyalangan simdan iborat bo‘lib, karkasga o‘raladi. Qo‘zg‘atish g‘altaklarining chulg‘amlari o‘zaro ketma-ket ulangan bo‘lib, natijada istalgan ikkita qo‘shni o‘zak qarama-qarshi magnit qutblariga ega bo‘ladi.
Generatorning aylanadigan qismi (rotor) yakor. Yakor o‘zagi elektrotexnik po‘latdan tayyorlanadi. Uyurma toklar tufayli yuzaga keladigan yo‘qotishlarning oldini olish uchun yakor o‘zagi tishli shakldagi alohida po‘lat listlardan yig‘iladi; ular o‘yiqlarni (pazlarni) hosil qiladi. O‘yiqlarga yakor (kuch) chulg‘ami joylashtiriladi. Kam quvvatli generatorlarda yakor chulg‘ami misdan tayyorlangan izolyatsiyalangan simdan, kuchli generatorlarda esa to‘g‘ri to‘rtburchak kesimli mis tasmalardan tayyorlanadi. Markazdan qochma kuchlar. Yakor o‘zagi elektrotexnik po‘latdan tayyorlanadi. Uyurma toklar tufayli yuzaga keladigan yo‘qotishlarning oldini olish uchun yakor o‘zagi tishli shakldagi alohida po‘lat listlardan yig‘iladi; ular o‘yiqlarni (pazlarni) hosil qiladi. O‘yiqlarga yakor (kuch) chulg‘ami joylashtiriladi. Kam quvvatli generatorlarda yakor chulg‘ami misdan tayyorlangan izolyatsiyalangan simdan, kuchli generatorlarda esa to‘g‘ri to‘rtburchak kesimli mis tasmalardan tayyorlanadi. Chulg‘am to‘lqinsimon deb ataladi, agar o‘tkazgich barcha qutblar ostidan navbatma-navbat o‘tib, boshlang‘ich qutbga qaytsa; chulg‘am halqasimon deb ataladi, agar o‘tkazgich «shimoliy» qutb ostidan, keyin unga qo‘shni «janubiy» qutb ostidan o‘tib, avvalgi «shimoliy» qutbga qaytsa.
Kollektor plastinalari va ular orasidagi mikanit (slyuda) izolyatsion plastinalar markazdan qochma kuchlar ta’sirida o‘z uyalaridan chiqib ketmasligi uchun ularning pastki qismida «qaldirg‘och dumi».
Cho‘tkalar, odatda, grafitdan tayyorlanadi. O‘zgarmas tok generatorida cho‘tkalarning eng kam soni ikkita bo‘ladi: ulardan biri generatorning musbat qutbi (musbat cho‘tka), ikkinchisi esa manfiy qutbi (manfiy cho‘tka) hisoblanadi. Ko‘p qutbli generatorlarda cho‘tkalar juftlari soni odatda qutb juftlari soniga teng bo‘ladi, bu generatorning yaxshiroq ishlashini ta’minlaydi. Bir xil qutbli cho‘tkalar (bir nomli cho‘tkalar) elektr jihatdan o‘zaro ulanadi.
Cho‘tka bir vaqtning o‘zida ikki yoki uchta kollektor plastinasini qamrab turadi. Bu cho‘tkalar ostidagi kollektor uchqunlanishini kamaytiradi (kommutatsiya yaxshilanadi).
Cho‘tka tutqichi cho‘tkalarni kollektorning silindrsimon yuzasiga botiq tomoni bilan doimiy bosib turishni ta’minlaydi.
Yakor reaksiyasi

Agar o‘zgarmas tok generatoriga yuklama ulanmagan bo‘lsa (generator salt ishlash rejimida bo‘lsa), statorning magnit maydoni (qo‘zg‘atish chulg‘amlarining) qutblari o‘qiga nisbatan simmetrik S — N o‘qi va geometrik neytralga nisbatan simmetrik bo‘ladi (rasmda Normal neytral tekislik deb belgilangan). Generator yuklama bilan ishlaganda uning yakor chulg‘amidan elektr toki o‘tadi va o‘z magnit maydonini hosil qiladi. Stator va rotorning magnit maydonlari bir-birining ustiga tushib, natijaviy magnit maydonni hosil qiladi.
Yakor aylanish vaqtida stator elektromagniti (magniti) qutbiga yaqinlashadigan joyda natijaviy maydon kuchsizroq, undan uzoqlashadigan joyda esa kuchliroq bo‘ladi. Buning sababi shundaki, birinchi holatda magnit maydonlar turli yo‘nalishda, ikkinchi holatda esa bir xil yo‘nalishda bo‘ladi. Agar magnit o‘tkazgichlardagi po‘latda magnit to‘yinish bo‘lmasa, natijaviy magnit oqimning kattaligi o‘zgarmaydi deb hisoblanadi.
Biroq natijaviy magnit oqim konfiguratsiyasi sezilarli darajada o‘zgaradi. Generator qanchalik ko‘p yuklansa va magnit o‘tkazgichlardagi po‘latning magnit to‘yinish darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, yakor reaksiyasi shunchalik kuchli namoyon bo‘ladi va magnit oqim biroz kamayadi.
Natijada generatorning elektr yurituvchi kuchi kamayadi va kollektorning cho‘tkalar ostida uchqunlanish kuzatiladi.
Amaliyotda yakor reaksiyasiga qarshi quyidagi usullar bilan kurashiladi:
- yakor magnit maydonini kompensatsiyalovchi qo‘shimcha magnit qutblardan foydalanish;
- cho‘tkalarni geometrik neytraldan (Normal neytral tekislik) fizik neytral tomonga (Haqiqiy neytral tekislik) siljitish va ularni ma’lum burchakka burib o‘rnatish (rasmda Kommutatsiya tekisligi deb belgilangan); bu cho‘tkalar ostida uchqunlanishning oldini oladi.
O‘zgarmas tok generatorining elektr yurituvchi kuchi
Faraz qilaylik, ikki qutbli magnit maydonda , magnit oqimi ning qiymati ga teng bo‘lib, generator yakori doimiy aylanishlar soni bilan aylanadi Yakorning silindrsimon yuzasida joylashgan va aylanish vaqtida magnit oqimini kesib o‘tadigan barcha faol o‘tkazgichlar soni .
Yakorning har bir faol o‘tkazgichida induksiyalangan elektr yurituvchi kuch ning o‘rtacha qiymati ga teng, bunda
- — yakorning bir daqiqadagi aylanishlar soni;
- — qutblarning magnit oqimi, veberda;
- — induksiyalangan elektr yurituvchi kuch, voltda.
Generator yakorining faol o‘tkazgichlari o‘zaro ketma-ket ulangan bo‘lib, ularda induksiyalangan elektr yurituvchi kuchlar qo‘shiladi. Ikki qutbli mashinada yakor chulg‘amining har doim ikkita parallel tarmog‘i bo‘ladi, shu sababli yakor chulg‘amidagi EYuK ning o‘rtacha qiymati quyidagiga teng: ,
yoki , bunda — generator yakoridagi barcha faol o‘tkazgichlar soni.
Generatorda induksiyalangan elektr yurituvchi kuchning o‘rtacha qiymati magnit oqim kattaligiga , yakorning aylanishlar soniga bir daqiqada va yakorning faol o‘tkazgichlari soniga to‘g‘ri proporsional.
Agar ko‘p qutbli generatorda, masalan, ta qutb bo‘lsa va uning yakor chulg‘ami ta parallel tarmoqdan iborat bo‘lsa, generatorning induksiyalangan elektr yurituvchi kuchi o‘rtacha qiymati quyidagiga teng:
- yoki .
O‘zgarmas tok generatorlarining quvvati
O‘zgarmas tok generatori ishlab chiqaradigan to‘liq elektr quvvati generatorning elektr yurituvchi kuchi bilan uning yakor chulg‘amidagi to‘liq tokining ko‘paytmasiga teng:
- .
Agar generatorning EYuK qiymati o‘zgarmas saqlansa, uning to‘liq elektr quvvati tokka proporsional bo‘ladi .
Generatorning EYuK formulasiga ko‘ra :
Boshqa shartlar bir xil bo‘lganda, generatorning to‘liq elektr quvvati yakorining aylanishlar soni va qutblari soni ortishi bilan oshadi.
Foydali quvvat , generator tomonidan tashqi zanjirga beriladigan, elektr kuchlanishining generator klemmalaridagi qiymati bilan generator tomonidan tashqi zanjirga uzatiladigan tok qiymatining ko‘paytmasiga teng: , bunda
- — foydali quvvat, vattlarda;
- — kuchlanish, voltlarda;
- — tok, amperlarda.
O‘zgarmas tok generatorlarining foydali ish koeffitsiyenti
Foydali quvvatning generator ishlab chiqaradigan to‘liq quvvatga nisbati elektr foydali ish koeffitsiyenti deb ataladi, bunda
- — foydali ish koeffitsiyenti (FIK);
- — foydali quvvat;
- — to‘liq quvvat.
Generatorning elektr foydali ish koeffitsiyenti uning ish rejimiga bog‘liq. Elektr FIK normal yuklamada eng yuqori bo‘ladi, shu sababli generatorni har doim to‘liq yuklash kerak (har doim ham emas). Salt ishlash rejimida, ya’ni tashqi zanjirdagi tok nolga teng bo‘lganda, FIK eng past bo‘ladi.
Agar generator ortiqcha yuklansa, yakor chulg‘amining qizishi bilan bog‘liq yo‘qotishlar ortishi sababli uning FIK kamayadi.
Kuchli generatorlarning elektr foydali ish koeffitsiyenti kam quvvatli generatorlarnikidan yuqori bo‘ladi; o‘rtacha elektr FIK taxminan 90 % ga teng.
Sanoat foydali ish koeffitsiyenti deb generator ishlab chiqaradigan foydali quvvatning mexanik quvvatga nisbatiga aytiladi. Bu mexanik quvvat generator yakorini aylantiradigan dvigatel vali tomonidan hosil qilinadi (ya’ni qancha energiya sarflangani va qancha energiya berilganini ko‘rsatadi).
- , bunda
- — sanoat foydali ish koeffitsiyenti;
- — generator ishlab chiqaradigan foydali quvvat;
- — birlamchi dvigatel valida hosil bo‘ladigan mexanik quvvat.
Sanoat foydali ish koeffitsiyenti generatordagi elektr yo‘qotishlaridan tashqari barcha mexanik va magnit yo‘qotishlarni ham hisobga oladi, shu sababli u elektr foydali ish koeffitsiyentidan kichik bo‘ladi.
O‘zgarmas tok generatorlarining qo‘zg‘atish usuli bo‘yicha tasnifi
Qo‘zg‘atish chulg‘amlarining yakor bilan ulanish usullariga qarab generatorlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
- mustaqil qo‘zg‘atishli generatorlar;
- o‘z-o‘zidan qo‘zg‘aladigan generatorlar;
- parallel qo‘zg‘atishli generatorlar, yoki shunt generatorlar;
- ketma-ket qo‘zg‘atishli generatorlar, yoki seriyali generatorlar;
- aralash qo‘zg‘atishli generatorlar, yoki kompaund-generatorlar;
Kam quvvatli generatorlar ba’zan doimiy magnitlar bilan tayyorlanadi. Bunday generatorlarning asosiy tavsiflari mustaqil qo‘zg‘atishli generatorlarning tavsiflariga yaqin bo‘ladi.
O‘zgarmas tok generatorlarining ishlashini tavsiflovchi asosiy kattaliklar quyidagilardan iborat:
- elektr yurituvchi kuch ,
- elektr kuchlanish generator klemmalarida ,
- yuklama (elektr toki — generator iste’molchiga beradigan tok) ,
- qo‘zg‘atish toki ,
- yakorning bir daqiqadagi aylanishlar soni .
Generator ishini tavsiflovchi istalgan ikkita asosiy kattalik orasidagi bog‘liqlik generator xarakteristikasi.
Generatorning asosiy xarakteristikalari quyidagilar:
- salt ishlash;
- tashqi (yuklama);
- rostlash.
Mustaqil qo‘zg‘atishli generatorlar
Mustaqil qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatorida qo‘zg‘atish chulg‘ami yakor chulg‘ami bilan elektr jihatdan bog‘lanmagan. U o‘zgarmas tok bilan tashqi elektr energiyasi manbaidan, masalan, akkumulyator batareyasidan ta’minlanadi; kuchli generatorlarda umumiy valga kichik generator — qo‘zg‘atkich o‘rnatiladi. Qo‘zg‘atish toki yakor tokiga bog‘liq emas; yakor toki yuklama tokiga teng . Odatda qo‘zg‘atish toki kichik bo‘lib, yakorning nominal tokining 1…3 % ini tashkil etadi. Qo‘zg‘atish chulg‘amiga ketma-ket rostlovchi reostat (qo‘zg‘atish reostati) ulanadi. U qo‘zg‘atish toki qiymatini o‘zgartiradi va shu orqali elektr yurituvchi kuch .

Salt ishlash xarakteristikasi elektr kuchlanishining qo‘zg‘atish tokiga bog‘liqligini ko‘rsatadi; bunda aylanishlar soni . Generator tashqi zanjirdan uzilgan (yuklama yo‘q). Qo‘zg‘atish toki generatorning EYuK qiymati nolga teng emas, balki 2…4 % ni tashkil etadi ( nominal qiymatidan). Bu elektr yurituvchi kuch boshlang‘ich yoki qoldiq EYuK deb ataladi va generatorning magnit zanjirida qoldiq magnitlanish mavjudligi bilan izohlanadi. Keyin qo‘zg‘atish toki ortishi bilan EYuK ham ortadi; uning o‘zgarishi ferromagnit materiallarning magnitlanish egri chizig‘iga o‘xshash egri chiziqqa mos keladi.
Dastlab generatorning EYuK qiymati tez ortadi (xarakteristikaning qismi), bunda u chiziqli qonun bo‘yicha o‘zgaradi. Buning sababi shundaki, qo‘zg‘atish toki kichik bo‘lganda generator po‘lati kuchsiz magnitlangan bo‘ladi, po‘latning magnit o‘tkazuvchanligi nisbatan yuqori bo‘lgani uchun uning magnit qarshiligi kichik bo‘ladi.
Qo‘zg‘atish toki yanada oshirilganda u bilan generator EYuK o‘rtasidagi chiziqli bog‘liqlik buziladi (xarakteristikaning qismi). Buning sababi — qo‘zg‘atish toki ortishi bilan po‘latning magnit to‘yinish hodisasi namoyon bo‘la boshlaydi.
Qo‘zg‘atish toki yanada oshirilganda (xarakteristikaning qismi) generator po‘latida kuchli magnit to‘yinish yuzaga keladi. Po‘latning magnit o‘tkazuvchanligi kamayadi, magnit qarshiligi esa, aksincha, ortadi. Xarakteristikaning ko‘tariluvchi va pasayuvchi tarmoqlari orasidagi farq mashinaning magnit o‘tkazgichida magnit gisterezis mavjudligi bilan izohlanadi.
Tashqi xarakteristika deb generator kuchlanishining bog‘liqligi, va bo‘lganda. Yuklama ostida generator kuchlanishi , bunda — yakor zanjiriga ketma-ket ulangan barcha chulg‘amlarning (yakor, qo‘shimcha qutblar va kompensatsion chulg‘am) qarshiliklari yig‘indisi.
Generator normal qo‘zg‘atilganida, ya’ni yakorning bir daqiqadagi aylanishlar soni normal bo‘lib, EYuK nominal qiymatga yetganida, unga elektr energiyasi iste’molchilarini ulash orqali tok bilan yuklama berish mumkin.
Yuklangan generator zanjirda , bunda
- — generator yuklamasi, amperlarda;
- — generatorning elektr yurituvchi kuchi, voltda;
- — yakor chulg‘amining qarshiligi, omlarda;
- — zanjirning tashqi qismi (elektr energiyasi iste’molchilari) ekvivalent qarshiligi.
Generator klemmalaridagi kuchlanish , ya’ni u generatorning elektr yurituvchi kuchiga teng; undan yakor chulg‘amidagi kuchlanish tushuvi ayiriladi.
Tok bo‘lganda (salt ishlash rejimi) generator klemmalaridagi kuchlanish uning elektr yurituvchi kuchiga teng bo‘ladi: , bunda — generatorning salt ishlash kuchlanishi.
Yuklama ortishi bilan uning klemmalaridagi kuchlanish ikki sababga ko‘ra kamayadi:
- mashinaning ichki qarshiligida kuchlanish tushuvi yuz berishi;
- yakor reaksiyasining magnitsizlantiruvchi ta’siri natijasida EYuK kamayishi.

Rostlash xarakteristikasi — o‘zgarmas tok generatorida qo‘zg‘atish tokining yuklamaga (tok kuchiga) bog‘liqligi; bunda kuchlanish va aylanishlar soni .
Salt ishlash rejimida generatorning qo‘zg‘atish toki eng kichik qiymatda bo‘ladi . Keyin yuklama ortishi bilan qo‘zg‘atish toki ham ortadi. Generator klemmalaridagi kuchlanishni o‘zgarmas saqlash uchun uning elektr yurituvchi kuchini oshirish kerak; bunga qo‘zg‘atish tokini .
oshirish orqali erishiladi. Generator po‘latining magnit to‘yinishi qanchalik kuchli bo‘lsa, boshqa shartlar teng bo‘lganda rostlash xarakteristikasi grafigi shunchalik tik ko‘tariladi. Buning sababi shundaki, yakor chulg‘amidagi tok ortishi bilan yakor reaksiyasining magnitsizlantiruvchi ta’siri kuchayadi va uning o‘rnini qoplash uchun qo‘zg‘atish tokini oshirish zarur bo‘ladi.
Afzalligi mustaqil qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatorlarining tashqi xarakteristikasi yaxshi ekanidadir, chunki qo‘zg‘atish toki generator klemmalaridagi kuchlanishga bog‘liq emas.
Kamchiligi esa qo‘zg‘atish chulg‘amini o‘zgarmas tok bilan ta’minlaydigan alohida elektr energiyasi manbai zarurligidir.
Mustaqil qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatorlari asosan kuchli tokli quvvat qurilmalarida qo‘llanadi.
Parallel qo‘zg‘atishli generatorlar
Parallel qo‘zg‘atishli generatorda qo‘zg‘atish chulg‘ami rostlovchi reostat orqali parallel ravishda yakor chulg‘amiga ulanadi. Elektr energiyasi iste’molchilarining normal ishlashi uchun umumiy yuklama o‘zgarishiga qaramay, generator klemmalaridagi kuchlanishni o‘zgarmas saqlash kerak. Bunga qo‘zg‘atish tokini rostlash orqali erishiladi.
Qo‘zg‘atish reostatlari odatda normal ochiq kontaktlar bilan jihozlanadi. Ular yordamida qo‘zg‘atish chulg‘amini o‘ziga qisqa tutashtirish mumkin. Bu qo‘zg‘atish chulg‘amini uzib qo‘yishda zarur. Agar qo‘zg‘atish chulg‘ami zanjirini uzish orqali o‘chirilsa, yo‘qolib borayotgan magnit maydon juda katta o‘zinduksiya EYuK hosil qiladi. Bu chulg‘am izolyatsiyasini teshib, generatorni ishdan chiqarishi mumkin. O‘chirish vaqtida qo‘zg‘atish chulg‘ami qisqa tutashtirilsa, yo‘qolayotgan magnit maydon energiyasi issiqlikka aylanadi va chulg‘amga zarar yetkazmaydi, chunki o‘zinduksiya EYuK generator klemmalaridagi nominal kuchlanishdan oshmaydi.
Parallel qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatori o‘z qo‘zg‘atish chulg‘amini o‘zi tok bilan ta’minlaydi va tashqi elektr energiyasi manbaiga muhtoj emas. Generatorning o‘z-o‘zidan qo‘zg‘alishi elektromagnit o‘zaklarida qoldiq magnitlanish mavjud bo‘lgandagina mumkin. Shu sababli o‘zaklar quyma po‘latdan tayyorlanadi va generator ishlashi to‘xtatilgandan keyin ham qoldiq magnitlanish saqlanib qoladi. Qo‘zg‘atish chulg‘ami generator klemmalariga ulanganligi sababli, yakor aylanganda uning chulg‘amida qoldiq magnitlanish oqimi ta’sirida EYuK induksiyalanadi , natijada qo‘zg‘atish chulg‘amidan tok oqa boshlaydi. Agar qo‘zg‘atish chulg‘ami to‘g‘ri ulangan bo‘lib, uning magnit oqimi qoldiq magnitlanishning magnit oqimi bilan bir yo‘nalishda bo‘lsa, umumiy magnit oqim ortadi. Bu esa EYuK , magnit oqimi va qo‘zg‘atish toki ortishiga olib keladi. Mashina o‘z-o‘zidan qo‘zg‘aladi va , qiymatlar bilan barqaror ishlay boshlaydi; bu qiymatlar qo‘zg‘atish zanjirining qarshiligiga bog‘liq.
Biroq generatorning elektr yurituvchi kuchi ortish jarayoni (generatorning o‘z-o‘zidan qo‘zg‘alish jarayoni) cheksiz davom etmaydi, ya’ni generator EYuK qiymati cheksiz oshib bormaydi. Induksiyalangan EYuK o‘sishi har doim muayyan chegara bilan cheklanadi. Buni tushunish uchun generatorning salt ishlash xarakteristikasini ko‘rib chiqish kerak.

- Parallel qo‘zg‘atishli generatorning salt ishlash xarakteristikasi
Rasmda parallel qo‘zg‘atishli generatorning salt ishlash xarakteristikasi, ya’ni klemmalardagi kuchlanish ning qo‘zg‘atish tokiga bog‘liqligi ko‘rsatilgan; bunda yakorning aylanishlar soni va qo‘zg‘atish zanjirining qarshiligi .
Shu bilan birga, kuchlanish tushuvining generatorning qo‘zg‘atish zanjirida qo‘zg‘atish tokiga . Bu bog‘liqlik chiziqli, chunki , bunda — qo‘zg‘atish chulg‘ami va qo‘zg‘atish reostatining umumiy doimiy qarshiligi.
Qo‘zg‘atish tokining kichik qiymatlarida elektr yurituvchi kuch qo‘zg‘atish chulg‘amidagi kuchlanish tushuvidan katta bo‘ladi:.
Bu holda generator o‘z qo‘zg‘atish chulg‘amini tok bilan ta’minlaydi. O‘z-o‘zidan qo‘zg‘alish jarayoni normal kechadi, ya’ni qo‘zg‘atish toki ortishi bilan elektr yurituvchi kuch va qo‘zg‘atish chulg‘amidagi kuchlanish ortadi; bu, o‘z navbatida, qo‘zg‘atish tokining ortishiga olib keladi. Biroq elektr yurituvchi kuchning va kuchlanishning ortish tezligi turlicha bo‘ladi. Qo‘zg‘atish toki ortgani sari EYuKning o‘sish tezligi pasayadi, kuchlanishning o‘sish tezligi esa o‘zgarmaydi. Qo‘zg‘atish tokining ma’lum bir qiymatida kuchlanish elektr yurituvchi kuchga :
teng bo‘ladi. Qo‘zg‘atish toki ga teng bo‘lganda elektr yurituvchi kuch va kuchlanish grafiklari kesishadi. Qo‘zg‘atish toki bundan keyin ham ortsa, nazariy jihatdan grafiklar bir-biridan uzoqlashishi kerak. Biroq bu holda EYuK kuchlanishdan kichik bo‘lishi kerak, bu esa mumkin emas, chunki kuchlanish elektr yurituvchi kuchning bir qismi hisoblanadi va undan katta bo‘la olmaydi.
Qo‘zg‘atish tokining — bu uning eng yuqori qiymati bo‘lib, yakorning aylanishlar soni va qo‘zg‘atish zanjirining qarshiligi o‘zgarmas bo‘lganda. Generatorning salt ishlash rejimi uchun: , bunda — qo‘zg‘atish chulg‘amlari va yakorning umumiy induktivligi.
Generator klemmalaridagi kuchlanish qo‘zg‘atish tokiga bog‘liqligini ifodalovchi to‘g‘ri chiziqning qiyalik burchagi qo‘zg‘atish zanjiri qarshiligiga, demak, undagi shunt reostat qarshiligiga ham bog‘liq. Bu qarshilik qanchalik katta bo‘lsa, bog‘liqlik grafigining qarshilikka nisbatan va shunda qo‘zg‘atish tokining kichikroq qiymatida bog‘liqlik grafiklarining kesishishi yuz beradi: va qo‘zg‘atish tokiga nisbatan..
Parallel qo‘zg‘atishli generatorning o‘z-o‘zidan qo‘zg‘alish jarayoni qo‘zg‘atish toki generator yakorining belgilangan normal aylanish tezligida muayyan eng yuqori qiymatga yetguncha va elektr yurituvchi kuch nominal qiymatiga teng bo‘lguncha davom etadi.
Agar generatorning qo‘zg‘atish chulg‘ami yakor chulg‘amiga noto‘g‘ri ulansa, generator qo‘zg‘almaydi, chunki qo‘zg‘atish toki magnit oqim hosil qiladi; bu oqim qoldiq magnit oqimiga qarama-qarshi yo‘naladi va mashina magnitsizlanadi.
Keyin generatorning qo‘zg‘atish chulg‘amini uzib, uni o‘zgarmas tok manbaiga (akkumulyatorga) to‘g‘ri ulash, magnitlash va generatorning elektr sxemasini to‘g‘ri yig‘ish kerak bo‘ladi.
Tashqi xarakteristika: Generator salt ishlaganda uning klemmalaridagi kuchlanish eng yuqori bo‘ladi. Keyin generator yuklamasi ortishi bilan uning klemmalaridagi kuchlanish pasaya boshlaydi; bu pasayish mustaqil qo‘zg‘atishli generatordagiga qaraganda biroz tezroq kechadi. Buning sababi shundaki, kuchlanish nafaqat yakor reaksiyasi ta’sirining kuchayishi va yakor chulg‘amidagi kuchlanish tushuvi tufayli, balki generator klemmalaridagi kuchlanish kamayishi bilan qo‘zg‘atish toki ham kamayishi va shunga muvofiq EYuK pasayishi tufayli ham kamayadi.
Agar iste’molchining elektr qarshiligi kamayadigan bo‘lsa, demak, yuklama ortadi. Biroq yuklama qarshiligi kritik darajada kichrayib ketsa, generator toki kritik qiymatga yetadi va kuchlanish keskin pasaya boshlaydi. Odatda generatorning kritik toki nominal tokdan taxminan 2—2,5 baravar katta bo‘ladi. Qisqa tutashuv rejimida qarshilik nolga teng bo‘ladi, generator toki esa qisqa tutashuv tokiga tenglashadi. Qisqa tutashuv rejimi parallel qo‘zg‘atishli generator uchun katta xavf tug‘dirmaydi, chunki bunda EYuK keskin pasayib, qoldiq qiymatga tushadi. Biroq kritik tok rejimidan o‘tish kollektor cho‘tkalari ostida kuchli uchqunlanish bilan kechadi. Bunga generatorning haddan tashqari ortiqcha yuklanishi sabab bo‘ladi, shu bois bunday rejim maqsadga muvofiq emas.

Rostlash xarakteristikasi parallel qo‘zg‘atishli generator uchun qo‘zg‘atish tokining generator yuklamasiga (yakor tokiga) bog‘liqligi deb ataladi; bunda kuchlanish va aylanishlar soni . Ketma-ket qo‘zg‘atishli generatorlarda qo‘zg‘atish toki yakor tokiga teng . Shu sababli salt ishlash rejimida, ya’ni bo‘lganda, qoldiq EYuK induksiyalanadi .
Parallel qo‘zg‘atishli generatorning rostlash xarakteristikasi mustaqil qo‘zg‘atishli generatornikiga deyarli o‘xshash. Dastlab bu egri chiziq deyarli to‘g‘ri chiziq bo‘ladi, keyin esa mashinaning magnit o‘tkazgichi to‘yinishi ta’sirida yuqoriga qayriladi. Biroq bir xil yuklamada parallel qo‘zg‘atishli generatorning yakor chulg‘amidagi tok mustaqil qo‘zg‘atishli generatornikidan qo‘zg‘atish toki . Shu sababli parallel qo‘zg‘atishli generatorda boshqa shartlar bir xil bo‘lganda yakor chulg‘amidagi kuchlanish tushuvi va yakor reaksiyasi kuchliroq bo‘ladi; bu esa qo‘zg‘atish tokini ko‘proq oshirishni talab qiladi. Rostlash xarakteristikasi mustaqil qo‘zg‘atishli generatornikiga qaraganda tikroq ko‘tariladi.
Parallel qo‘zg‘atishli generatorlar qisqa tutashuvlardan qo‘rqmaydi. Qisqa tutashuv yuz berganda tashqi zanjirdagi tok keskin ortadi, demak, generator yakor chulg‘amidagi tok ham ortadi. Natijada yakor chulg‘amidagi kuchlanish tushuvi keskin ortadi, buning oqibatida generator klemmalaridagi kuchlanish, qo‘zg‘atish toki va generator EYuK qiymati kamayadi, yakor chulg‘amidagi tok ham pasayadi. Bu jarayonlarning barchasi shu qadar tez kechadiki, qisqa tutashuvning qisqa muddatli toki simlarni qizdirishga ulgurmaydi.
Parallel qo‘zg‘atishli generatorlarning qo‘zg‘atish chulg‘amini o‘zgarmas tok bilan ta’minlaydigan tashqi elektr energiyasi manbai kerak emas.
Parallel qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatorlari aloqa texnikasida radioqurilmalarni ta’minlash, shuningdek, zaryadlash agregatlarini ta’minlashda va ko‘chma payvandlash apparatlarida.
Ketma-ket qo‘zg‘atishli generatorlar
Ketma-ket qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatorlarida qo‘zg‘atish chulg‘ami, ketma-ket ulangan yakor chulg‘ami bilan.
Qo‘zg‘atish chulg‘amidagi tok generator tokiga (yuklama tokiga) : .
Yuklama salt ishlash rejimida nolga teng bo‘lgani uchun qo‘zg‘atish toki ham nolga teng, demak, salt ishlash xarakteristikasini, ya’ni kuchlanishning generator klemmalarida qo‘zg‘atish tokiga bog‘liqligini, yakorning aylanishlar soni o‘zgarmas bo‘lganda, aniqlab bo‘lmaydi.
Elektr kuchlanish ketma-ket qo‘zg‘atishli generator klemmalarida salt ishlash rejimida nominal qiymatning atigi bir necha foizini tashkil etadi; bu generator po‘latining qoldiq magnitlanish maydoni ta’sirida yuzaga keladi.
Generatorni qo‘zg‘atish uchun unga tashqi zanjirni (elektr energiyasi iste’molchisini) ulash, shu orqali qo‘zg‘atish chulg‘amida tok paydo bo‘lishi uchun sharoit yaratish kerak.

Tashqi xarakteristika: kuchlanish generator klemmalarida dastlab yuklama bilan birga ortadi (egri chiziqning qismida), keyin esa kamayishni boshlaydi. Buni quyidagicha izohlash mumkin: dastlab yuklama ortadi va qo‘zg‘atish toki , chunki . Demak, elektr yurituvchi kuch va kuchlanish generator klemmalarida ortadi. Biroq yuklama ortgani sari kuchlanish uning klemmalarida pasaya boshlaydi, chunki kuchlanish tushuvi yakor chulg‘ami ichida tobora sezilarli bo‘ladi. Bundan tashqari, elektr yurituvchi kuch generator po‘latining magnit to‘yinishi kuchayishi bilan juda oz ortadi. Shu sababli, u biroz oshishiga qaramay, muayyan chegaraviy yuklamadan keyin generator klemmalaridagi kuchlanish kamayishni boshlaydi.
Rostlash xarakteristikasini ketma-ket qo‘zg‘atishli generatorda olib bo‘lmaydi, chunki generator yuklamasi o‘zgarganda uning qo‘zg‘atish tokini shunday tanlab bo‘lmaydiki, generator klemmalaridagi kuchlanish doimiy saqlansin.
Kamchiligi ketma-ket qo‘zg‘atishli generatorning kuchlanishi yuklamaga keskin bog‘liqligidir. Shu sababli bunday generatorlar amaliyotda kam qo‘llanadi, chunki elektr energiyasi iste’molchilarining aksariyati normal ishlashi uchun qat’iy belgilangan kuchlanishni talab qiladi.
Ketma-ket qo‘zg‘atishli generatorlardan faqat yuklama qat’iy o‘zgarmas bo‘lgan sharoitlarda, masalan, elektr ventilyatorlar, elektr nasoslar va dastgohlarning elektr yuritmalarini ta’minlashda foydalanish mumkin.
Aralash qo‘zg‘atishli generatorlar
Aralash qo‘zg‘atishli generatorda ikkita qo‘zg‘atish chulg‘ami bo‘ladi: asosiy chulg‘am (yakor chulg‘amiga parallel ulangan, ingichka simning ko‘p o‘ramidan iborat) va yordamchi chulg‘am (yakor chulg‘amiga ketma-ket ulangan, nisbatan yo‘g‘on simning kamroq o‘ramidan iborat). Parallel qo‘zg‘atish chulg‘ami zanjiriga reostat ulanadi; uning yordamida ushbu chulg‘amdagi qo‘zg‘atish toki rostlanadi.
Generatorda parallel va ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amlarining mavjudligi parallel va ketma-ket qo‘zg‘atishli generatorlarning xarakteristikalarini birlashtirish imkonini beradi.

- Salt ishlash xarakteristikasi
Generator salt ishlash rejimida tashqi zanjirdan uzilganligi sababli uning yuklamasi nolga teng. Ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amidagi qo‘zg‘atish toki ham nolga teng. Aralash qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatorining salt ishlash xarakteristikasi parallel qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatorining salt ishlash xarakteristikasiga o‘xshash.
Aralash qo‘zg‘atishli generatorning o‘z-o‘zidan qo‘zg‘alish jarayoni parallel qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatoridagidek kechadi, chunki bu vaqtda ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amidan qo‘zg‘atish toki o‘tmaydi va u generatorning o‘z-o‘zidan qo‘zg‘alishida ishtirok etmaydi.
- Tashqi xarakteristika
Aralash qo‘zg‘atishli generatorning tashqi xarakteristikasi parallel va ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amlaridan hosil bo‘ladigan magnit oqimlar nisbatiga, shuningdek, ushbu chulg‘amlar hosil qiladigan magnit oqimlarning yo‘nalishiga bog‘liq.
Generator salt ishlash rejimida uning klemmalaridagi kuchlanish nominal qiymatga teng bo‘ladi. Yuklama ulanganda va keyinchalik ortib borganda kuchlanish o‘zgarishni boshlaydi.
- Grafik 1 ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amining magnit oqimi ustun bo‘lgan generatorlarga tegishli. Yuklama ortishi bilan klemmalardagi kuchlanish ko‘tarilib, nominaldan past yuklama qiymatida maksimumga yetadi; keyin kuchlanish pasaya boshlaydi. Yuklama nominal qiymatga yetganda kuchlanish baribir nominal qiymatdan yuqori bo‘ladi..
- Grafik 2 nominal yuklamada klemmalaridagi kuchlanishi salt ishlash rejimidagiga teng bo‘lgan generatorlarga tegishli. Bunga reostat yordamida parallel chulg‘amdagi qo‘zg‘atish tokini rostlash orqali erishiladi. Shunga qaramay, kuchlanish dastlab biroz ko‘tariladi, maksimumga yetgach esa pasayadi.
- Grafik 3 parallel qo‘zg‘atish chulg‘amining magnit oqimi ustun bo‘lgan generatorlarga tegishli. Kuchlanish nominal yuklamada nominal kuchlanishdan past bo‘ladi .
- Grafik 4 ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘ami parallel qo‘zg‘atish chulg‘ami hosil qiladigan magnit maydonga qarama-qarshi yo‘nalgan magnit maydon hosil qiladigan qilib ulanganda nima sodir bo‘lishini ko‘rsatadi. Generator yuklamasi va shunga mos ravishda ketma-ket chulg‘amdagi qo‘zg‘atish toki ortgani sari generator klemmalaridagi kuchlanish tobora tezroq pasayadi. Generator yuklamasi nominal qiymatga yetishga ulgurmasidan kuchlanish nolga teng bo‘lib qoladi.

- Rostlash xarakteristikasi
Ikkita chulg‘amning mos yo‘nalishda ulanishi yuklama o‘zgarganda generator kuchlanishini taxminan o‘zgarmas saqlash imkonini beradi. Ketma-ket chulg‘amning o‘ramlar sonini shunday tanlash kerakki, nominal yuklamada u hosil qiladigan kuchlanish mashina faqat parallel chulg‘am bilan ishlaganda yuzaga keladigan umumiy kuchlanish tushuvini qoplashi mumkin. Shunda kuchlanish yuklama toki noldan nominal qiymatgacha o‘zgarganda deyarli o‘zgarmas bo‘lib qoladi.
Generator salt ishlaganda qo‘zg‘atish toki muayyan qiymatga ega bo‘ladi, keyin yuklama ortishi bilan u kamayishni boshlaydi. Buning sababi shundaki, yuklama paydo bo‘lgach, ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘ami ishga tushadi; uning magnit maydoni parallel qo‘zg‘atish chulg‘ami magnit maydoni bilan bir yo‘nalishda ta’sir qiladi. Natijaviy magnit oqimni, demak, generator klemmalaridagi kuchlanishni o‘zgarmas saqlash uchun dastlab parallel qo‘zg‘atish chulg‘amidagi qo‘zg‘atish tokini biroz kamaytirish kerak bo‘ladi.
Biroq generator yuklamasi ortib, nominal qiymatga yaqinlashgan sari qo‘zg‘atish toki yana ortishni boshlaydi. Buning sababi shundaki, generator yuklamasi ortishi bilan yakor reaksiyasining ta’siri kuchayadi, yakor chulg‘amidagi kuchlanish tushuvi ortadi, generator po‘latida magnit to‘yinish yuzaga keladi va generator klemmalaridagi kuchlanish pasayadi. Bu holda kuchlanishni o‘zgarmas saqlash uchun parallel chulg‘amdagi tokni oshirish kerak. Natijada parallel chulg‘amning qo‘zg‘atish toki nominal yuklamada generator salt ishlaganda bo‘lgan qo‘zg‘atish toki qiymatiga taxminan tenglashadi.
Asosiy afzalligi aralash qo‘zg‘atishli generatorlarning boshqa turdagi o‘zgarmas tok generatorlariga nisbatan ustunligi — keng chegaralarda yuklama o‘zgarganda ham klemmalaridagi kuchlanishni deyarli o‘zgarmas saqlay olishidir.
Kamchiligi aralash qo‘zg‘atishli generatorlarning qisqa tutashuvlardan qo‘rqishi, shuningdek, ketma-ket va parallel qo‘zg‘atish chulg‘amlari mavjudligi sababli tuzilishining murakkabligidir.
O‘zgarmas tok generatorlarining qo‘llanilishi
Elektrlashtirishning dastlabki davrida (XIX asr oxirigacha) o‘zgarmas tok generatorlari sanoatda elektr energiyasining yagona manbai bo‘lgan (kimyoviy tok manbalari yordamida olinadigan elektr energiyasi qimmat edi; hozirgi kunda ham batareyalar ancha qimmat turadi). O‘zgaruvchan tokdan insoniyat shunchaki foydalanishni bilmagan.
Vestinxauz, , Yablochkov, , Tesla, va Dolivo-Dobrovolskiy tufayli o‘zgaruvchan tok uchun quyidagilar ixtiro qilindi: transformatorlar, va asinxron o‘zgaruvchan tok dvigatellari, shuningdek, uch fazali elektr ta’minoti tizimi. O‘zgarmas tok o‘z mavqeini yo‘qota boshladi..
O‘zgarmas tok generatorlari shahar elektr transportida ( tramvaylar va trolleybuslar) past kuchlanishli boshqaruv zanjirlarini ta’minlashda, shuningdek, elektr aloqa texnikasida qo‘llanilgan.
XX asrning ikkinchi yarmigacha o‘zgarmas tok generatorlari avtotransportda (avtomobil generatorlari), biroq yarimo‘tkazgichli diodlar keng tarqalgach, ularning o‘rnini ixchamroq va ishonchliroq uch fazali o‘zgaruvchan tok generatorlari egalladi; ular ichki to‘g‘rilagichlar bilan jihozlangan..
- Masalan, o‘zgarmas tok generatori G-12 (avtomobil GAZ-69) 11 kg og‘irlikka ega, nominal toki 20 amper, o‘zgaruvchan tok generatori G-250P2 (avtomobil UAZ-469) 5,2 kg og‘irlikda bo‘lib, nominal toki 28 amper; 31400-83E00 generatori (Suzuki Wagon R+ avtomobili) 4,5 kg og‘irlikda 70 amper tok beradi. Ya’ni massa birligiga to‘g‘ri keladigan tok berish qobiliyati amalda 8 baravar oshgan.
Temiryo‘l transportida (teplovozlarda) 1970-yillargacha asosiy tortish generatori turi o‘zgarmas tok generatori bo‘lgan (TE3, TE10, TEP60, TEM2 va boshqalar), biroq ularning o‘rnini uch fazali generatorlar egallay boshladi. Masalan, quyidagi teplovozlarda: TE109, TE114, TE129, TEM7, TEM9, TERA1, TEP150, 2TE25K modellarida o‘zgaruvchan-o‘zgarmas tokli elektr uzatmasi qo‘llanadi, sinxron uch fazali tortish generatorlari. va tortish elektr dvigatellari o‘zgarmas tokda ishlaydigan; generator ishlab chiqargan elektr energiyasi yarimo‘tkazgichli to‘g‘rilash qurilmasida to‘g‘rilanadi. O‘zgarmas tok generatorini o‘zgaruvchan tok generatoriga almashtirish elektr jihozlarining massasini kamaytirishga imkon berdi; bo‘shagan zaxira yanada kuchliroq dizel dvigatelini. Biroq o‘zgaruvchan tok tortish generatoridan teplovoz dizel dvigatelini ishga tushirish uchun starter sifatida foydalanib bo‘lmaydi. Ishga tushirish boshqaruv zanjirlari uchun mo‘ljallangan o‘zgarmas tok generatori yordamida amalga oshiriladi. Yangi rus lokomotivlarida 2TE25A, TEM21 modellarida asinxron tortish elektr dvigatellari bilan o‘zgaruvchan-o‘zgaruvchan tokli elektr uzatmasi qo‘llanadi.
O‘zgarmas tok generatorlarining parallel ishlashi
Har bir elektr energiyasi generatori o‘zining to‘liq yuklamasida eng yuqori foydali ish koeffitsiyenti bilan ishlaydi; agar generator kam yuklangan bo‘lsa, uning ish rejimi iqtisodiy jihatdan samarasiz bo‘ladi. Yuklamasi keskin o‘zgarib turadigan tarmoqda generatorlardan tejamkor foydalanish uchun tarmoq odatda bir nechta generator orqali ta’minlanadi; ular parallel ulanadi.
Parallel ulashda generatorlarning musbat klemmalari ampermetr va rubilnik orqali musbat taqsimlash shinasiga ulanadi, manfiy klemmalari esa manfiy shinaga ulanadi. Voltmetr generator klemmalaridagi kuchlanishni o‘lchash va uning qutbliligini tekshirish imkonini beradi.
Elektr tarmog‘idagi yuklama ortsa, ikkinchi generator ishga tushiriladi. Birlamchi dvigatelning aylanish tezligini rostlab, normal aylanishlar soni va klemmalarda normal kuchlanish hosil qilinadi. Ikkinchi generatorning elektr kuchlanishi tarmoq kuchlanishiga tenglashgach, rubilnik ulanadi va generator shinalarga qo‘shiladi. Biroq bu holda ikkinchi generatorning EYuK birinchi generator kuchlanishiga teng bo‘ladi va u tarmoqqa tok bermaydi. Ikkinchi generatorni yuklash uchun uning EYuK qiymatini qo‘zg‘atish tokini reostat yordamida rostlab, biroz oshirish kerak. Keyin birinchi generatorning qo‘zg‘atish tokini rostlash orqali yuklamani ular o‘rtasida taqsimlash mumkin. Bunda taqsimlash shinasidagi kuchlanish o‘zgarmas saqlanishini kuzatib borish lozim.
Agar generatorning EYuK qiymati elektr kuchlanishidan past bo‘lsa, taqsimlash shinasida u o‘zgarmas tok elektr dvigateli sifatida ishlay boshlaydi, bu esa avariyaga olib kelishi mumkin.
Aralash qo‘zg‘atishli generatorlarda tenglashtiruvchi sim bo‘ladi. U generatorlarning bir xil qutbli (musbat yoki manfiy) cho‘tkalarini o‘zaro bog‘laydi; ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amining uchlaridan biri ham shu simga ulanadi. Tenglashtiruvchi sim (shina) generatorlarning barqaror parallel ishlashi uchun zarur. Agar biror sababga ko‘ra generatorlardan birining EYuK qiymati kamayib qolsa, ikkinchi generator tenglashtiruvchi sim orqali birinchi generatorning ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amiga tok yuboradi, uning magnit maydonini kuchaytiradi va birinchi generatorning EYuK qiymatini kerakli darajagacha oshiradi. Shu tariqa parallel ishlayotgan aralash qo‘zg‘atishli generatorlarning elektr yurituvchi kuchlari avtomatik rostlanadi va ularning barqaror ishlashi ta’minlanadi.
Adabiyotlar
- Voldek A. I., Popov V. V. Elektr mashinalari. Elektromexanikaga kirish. O‘zgarmas tok mashinalari va transformatorlar: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. — Sankt-Peterburg: «Piter», 2008. — 320 bet.