| Magnit-rezonans tomografiya | |
|---|---|
| | |
| MeSH | D008279 |


Magnit-rezonans tomografiya (MRT; magnetic resonance imaging, MRI) — ichki a’zolar va to‘qimalarni tekshirish uchun tomografik tibbiy tasvirlarni yadro magnit rezonansi (nuclear magnetic resonance, NMR) hodisasidan foydalanib olish usuli. Usul kuchli doimiy magnit maydonida joylashgan atom yadrolarining elektromagnit to‘lqinlarning muayyan birikmasi bilan qo‘zg‘atilishiga javoban yuzaga keladigan elektromagnit javobini o‘lchashga asoslangan. MRTda bunday yadrolar inson tanasida suv va boshqa moddalar tarkibida juda ko‘p miqdorda mavjud bo‘lgan vodorod atomlarining yadrolaridir.
MRT rentgen nurlari yoki ionlashtiruvchi nurlanishdan foydalanmaydi, shu jihati bilan u kompyuter (KT) va pozitron-emission tomografiya. KT bilan taqqoslaganda, MRT tekshiruvi shovqinliroq va ko‘pincha ko‘proq vaqt oladi; bundan tashqari, tekshirilayotgan odam odatda tor tunnel ichida yotishi kerak. Shuningdek, ayrim tibbiy implantlari yoki tanasi ichida olib tashlanmaydigan metall buyumlari bo‘lgan odamlar MRT tekshiruvidan xavfsiz o‘ta olmasligi mumkin.
Tarixi
Magnit-rezonans tomografiya (MRT)ning yaratilgan yili deb odatda 1973 yil hisoblanadi. O‘sha yili kimyo professori Pol Lauterbur Nature jurnalida “Induksiyalangan mahalliy o‘zaro ta’sir yordamida tasvir yaratish: magnit rezonans asosidagi misollar” nomli maqolasini chop etdi. Keyinchalik Piter Mensfild tasvir olishning matematik algoritmlarini takomillashtirdi. 2003 yilda ikkala tadqiqotchiga MRT usuliga oid kashfiyotlari uchun Fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti berildi. Biroq bu mukofot topshirilishi, boshqa ayrim holatlarda bo‘lgani kabi, kashfiyot muallifligi masalasida mojaro bilan kechdi.
Magnit-rezonans tomografiyani yaratishga kelib chiqishi arman bo‘lgan amerikalik olim Reymond Damadyan, MRT tamoyillarini ilk o‘rgangan tadqiqotchilardan biri, MRT patentining egasi va ilk tijoriy MRT skanerini yaratgan shaxs ham katta hissa qo‘shgan. 1971 yilda u o‘z g‘oyasini “Yadro magnit rezonansi yordamida o‘simtani aniqlash” nomi ostida e’lon qildi. Ma’lumotlarga ko‘ra, MRT qurilmasining o‘zini aynan u ixtiro qilgan. Bundan tashqari, 1960 yildayoq SSSRda ixtirochi V. A. Ivanov ixtiro yuzasidan arizani Ixtirolar va kashfiyotlar bo‘yicha qo‘mitasigatopshirdi. 2000-yillarning boshida paydo bo‘lgan mutaxassislar baholariga ko‘ra, unda MRT usulining tamoyillari batafsil bayon qilingan edi. Biroq ushbu ariza bo‘yicha “Moddiy obyektlarning ichki tuzilishini aniqlash usuli” nomli 1112266-sonli mualliflik guvohnomasi, ariza topshirilgan ustuvorlik sanasi saqlangan holda, V. A. Ivanovga faqat 1984 yilda berilgan.
MRT usulida qo‘llaniladigan yadro magnit rezonansi (YaMR) hodisasi 1938 yildan beri ma’lum. Dastlab YaMR-tomografiya atamasi ishlatilgan, ammo Chernobil avariyasidan so‘ng, 1986 yilda, odamlarda radiatsiyadan qo‘rqish (radiophobia) kuchaygani sababli u MRT atamasi bilan almashtirilgan. Yangi nomda usulning “yadro” kelib chiqishiga ishora yo‘qoldi va bu uning kundalik tibbiyot amaliyotiga kirib kelishiga imkon berdi. Shunga qaramay, dastlabki nom ham ishlatiladi.
Tomografiya bosh miya, orqa miya va boshqa ichki a’zolarni yuqori sifatda tasvirlash imkonini beradi. MRTning zamonaviy texnologiyalari a’zolar faoliyatini noinvaziv (aralashuvsiz) tekshirishga — qon oqimi va orqa miya suyuqligi oqimi tezligini o‘lchashga, to‘qimalardagi diffuziya darajasini aniqlashga, muayyan miya po‘stlog‘i sohasi javob beradigan a’zolar ishlayotgan paytda bosh miya po‘stlog‘ining faollashuvini ko‘rishga imkon beradi (funksional magnit-rezonans tomografiya (functional MRI, fMRI) — fMRT).
Usul

Yadro magnit rezonansi usuli inson organizmini to‘qimalarning vodorod bilan to‘yinganlik darajasi hamda ularning turli atom va molekulalar muhitida joylashishiga bog‘liq magnit xususiyatlari asosida o‘rganish imkonini beradi. Vodorod yadrosi bitta protondan iborat bo‘lib, u spinga ega va kuchli magnit maydonda, shuningdek, gradient deb ataladigan qo‘shimcha maydonlar hamda proton uchun ayni magnit maydonida rezonans chastotasiga mos tashqi radiochastotali impulslar ta’sirida fazoviy yo‘nalishini o‘zgartiradi. Proton parametrlari (spinlari) va ularning faqat ikki qarama-qarshi fazada bo‘lishi mumkin bo‘lgan vektor yo‘nalishlari, shuningdek, protonning magnit momentiga bog‘liqligi asosida muayyan vodorod atomi aynan qaysi to‘qimada joylashganini aniqlash mumkin. Ba’zan MRT kontrast moddalari[inglizcha] jumladan, gadoliniy yoki temir oksidlari ham qo‘llanilishi mumkin.
Agar proton tashqi magnit maydonga joylashtirilsa, uning magnit momenti magnit maydon yo‘nalishi bilan bir xil yoki unga qarama-qarshi yo‘naladi; ikkinchi holatda uning energiyasi yuqoriroq bo‘ladi. Tekshirilayotgan sohaga ma’lum chastotadagi elektromagnit nurlanish ta’sir ettirilganda, protonlarning bir qismi magnit momenti yo‘nalishini teskarisiga o‘zgartiradi, so‘ng dastlabki holatiga qaytadi. Bunda tomografning ma’lumotlarni yig‘ish tizimi oldindan qo‘zg‘atilgan protonlar relaksatsiyasi vaqtida energiya ajralishini qayd etadi.
Dastlabki tomograflarda magnit maydon induksiyasi 0,005 Тл bo‘lgan va ularda olingan tasvirlar sifati past edi. Zamonaviy tomograflarda kuchli magnit maydon hosil qiluvchi quvvatli manbalar qo‘llanadi. Bunday manbalar sifatida elektromagnitlar (odatda 1—3 Тл gacha, ayrim hollarda 9,4 Тл gacha) hamda doimiy magnitlar (0,7 Тл gacha) ishlatiladi. Magnit maydon juda kuchli bo‘lishi kerakligi sababli, suyuq geliyda ishlaydigan o‘ta o‘tkazuvchan elektromagnitlardan foydalaniladi; doimiy magnitlar esa faqat juda kuchli, neodimiy magnitlar bo‘lishi mumkin. Doimiy magnitlardan foydalaniladigan MRT tomograflarida to‘qimalarning magnit-rezonans “javobi” elektromagnitli qurilmalardagiga qaraganda kuchsizroq bo‘ladi, shu bois doimiy magnitlarning qo‘llanish sohasi cheklangan. Biroq doimiy magnitlar “ochiq” konfiguratsiyada bo‘lishi mumkin, bu esa tekshiruvlarni harakatda yoki tik turgan holatda o‘tkazish, shuningdek, MRT nazorati ostida tekshiruv vaqtida shifokorlarning bemorga kirish imkoniga ega bo‘lishi va muolajalarni (diagnostik yoki davolovchi) bajarishiga imkon beradi. Bu interventsion MRT (interventional MRI) deb ataladi.
Fazodagi signal joylashuvini aniqlash uchun doimiy magnit maydon manbaidan — elektromagnit yoki doimiy magnitdan — tashqari gradient g‘altaklar ham qo‘llanadi. Ular umumiy bir jinsli magnit maydoniga gradientli qo‘shimcha kiritadi. Bu yadro magnit rezonansi signalining fazodagi o‘rnini aniqlash hamda tekshirilayotgan soha bilan olingan ma’lumotlar o‘rtasidagi aniq moslikni ta’minlaydi. Kesimni tanlashni ta’minlaydigan gradient ta’siri protonlarni aynan kerakli sohada selektiv qo‘zg‘atadi. Gradient kuchaytirgichlarining quvvati va ishlash tezligi MRT tomografining eng muhim ko‘rsatkichlaridan hisoblanadi. Tomografning tezkorligi, ajrata olish qobiliyati va signal/shovqin nisbati ko‘p jihatdan ularga bog‘liq.

Zamonaviy texnologiyalar va kompyuter texnikasining joriy etilishi virtual endoskopiya kabi usulning paydo bo‘lishiga olib keldi. Bu usul KT yoki MRT yordamida vizuallashtirilgan tuzilmalarni uch o‘lchamli modellashtirish imkonini beradi. Ushbu usul, masalan, yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarining og‘ir patologiyalarida endoskopik tekshiruv o‘tkazish imkoni bo‘lmaganda, axborot jihatidan foydalidir. virtual endoskopiya usuli angiologiya, onkologiya, urologiya va tibbiyotning boshqa sohalarida qo‘llaniladi.
Tekshiruv natijalari tibbiyot muassasasida DICOM formatida saqlanadi va bemorga berilishi yoki davolash jarayonidagi o‘zgarishlarni o‘rganish uchun ishlatilishi mumkin.
MRT muolajasidan oldin va uning davomida
Skanerlashdan oldin barcha metall buyumlarni yechish, tatuirovkalar va dori plastirlarining bor-yo‘qligini tekshirish talab etiladi. MRT skanerlashi odatda 20—30 daqiqagacha davom etadi, biroq bundan uzoqroq ham bo‘lishi mumkin. Xususan, qorin bo‘shlig‘ini skanerlash bosh miyani skanerlashga qaraganda ko‘proq vaqt oladi.
MRT tomograflari baland shovqin chiqargani sababli, quloqlarni himoyalash vositalari (quloq tiqinlari yoki naushniklar) albatta ishlatiladi. Ayrim tekshiruv turlarida kontrast modda vena ichiga yuboriladi.
MRT tekshiruvi belgilanishidan oldin bemorlarga quyidagilarni aniqlab olish tavsiya etiladi: skanerlash qanday ma’lumot berishi va bu davolash strategiyasiga qanday ta’sir qilishi, MRT uchun qarshi ko‘rsatmalar bor-yo‘qligi, kontrast modda ishlatiladimi va nima maqsadda. Muolaja boshlanishidan oldin esa: skanerlash qancha davom etishi, chaqiruv tugmasi qayerda joylashgani va skanerlash vaqtida tibbiyot xodimlariga qanday murojaat qilish mumkinligi.
MRT-diffuziya
MRT-diffuziya — to‘qimalardagi hujayra ichidagi suv molekulalarining harakatini aniqlash imkonini beradigan usul.
Diffuziya-vaznli tomografiya (diffusion-weighted imaging, DWI)
Diffuziya-vaznli tomografiya — radioimpulslar bilan belgilangan protonlarning siljish tezligini qayd etishga asoslangan magnit-rezonans tomografiya usuli. Bu hujayra membranalarining saqlanganlik darajasi va hujayralararo bo‘shliqlarning holatini tavsiflash imkonini beradi. Dastlab bu usuldan, eng samarali tarzda, ishemik turdagi miya qon aylanishining o‘tkir buzilishini o‘ta o‘tkir va o‘tkir bosqichlarda tashxislashda foydalanilgan. Hozirda u onkologik kasalliklarni tashxislashda faol qo‘llanadi.
MRT-perfuziya (MR perfusion)
Usul qonning organizm to‘qimalari orqali o‘tishini baholash imkonini beradi.
Xususan, qon oqimining tezligi va hajmini, tomir devorlarining o‘tkazuvchanligini, venoz oqim faolligini hamda sog‘lom va patologik o‘zgargan to‘qimalarni farqlash imkonini beradigan boshqa ko‘rsatkichlarni tavsiflovchi maxsus parametrlar mavjud:
- Qonning miya to‘qimalari orqali o‘tishi
- Qonning jigar to‘qimalari orqali o‘tishi
Usul ishemiya darajasini aniqlash imkonini beradi.
MRT-spektroskopiya
Magnit-rezonans spektroskopiya (MRS) — biokimyoviy o‘zgarishlarni turli kasalliklarda muayyan metabolitlar konsentratsiyasi bo‘yicha aniqlash imkonini beradigan usul. MRT spektrlari to‘qimaning ma’lum bir qismidagi biologik faol moddalarning nisbiy miqdorini aks ettiradi; bu esa moddalar almashinuvi jarayonlarini tavsiflaydi. Moddalar almashinuvi buzilishlari, odatda, kasallikning klinik belgilari paydo bo‘lishidan oldin yuzaga keladi. Shu sababli MRT-spektroskopiya ma’lumotlari asosida kasalliklarni rivojlanishining ancha erta bosqichlarida tashxislash mumkin.
MRT-spektroskopiya turlari:
- Ichki a’zolarning MRT-spektroskopiyasi (in vivo)
- Biologik suyuqliklarning MRT-spektroskopiyasi (in vitro)
MRT-angiografiya

Magnit-rezonans angiografiya (MRA) — tomirlar bo‘shlig‘ining tasvirini magnit-rezonans tomograf yordamida olish usuli. Bu usul qon oqimining anatomik va funksional xususiyatlarini baholash imkonini beradi. MRA harakatlanayotgan protonlardan (qondan) keladigan signalning atrofdagi harakatsiz to‘qimalardan keladigan signaldan farq qilishiga asoslangan. Bu esa tomirlar tasvirini hech qanday kontrast moddalarsiz — kontrastsiz angiografiya (fazaviy-kontrastli MRA va uchish vaqti usuliga asoslangan MRA). Tasvirni yanada aniqroq olish uchun maxsus kontrast moddalar, jumladan, paramagnitlar (gadoliniy).
Funksional MRT (functional MRI, fMRI)
Funksional MRT (fMRT) — bosh miya po‘stlog‘ini xaritalash usuli bo‘lib, har bir bemorda harakat, nutq, ko‘rish, xotira va boshqa funksiyalar uchun javob beradigan miya sohalarining individual joylashuvi va xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi.
Usulning mohiyati shundan iboratki, miyaning muayyan qismlari faol ishlaganda ulardagi qon oqimi kuchayadi.
fMRT o‘tkazilayotganda bemorga muayyan vazifalarni bajarish taklif etiladi, qon oqimi kuchaygan miya sohalari qayd qilinadi va ularning tasviri miyaning oddiy MRT tasviri ustiga joylashtiriladi.
MRT yordamida haroratni o‘lchash
MRT-termometriya (MR thermometry) — vodorod protonlaridan olinadigan rezonansga asoslangan usul. Rezonans chastotalari o‘rtasidagi farq to‘qimalarning mutlaq harorati haqida ma’lumot beradi. Chiqariladigan radioto‘lqinlar chastotasi tekshirilayotgan to‘qimalar qiziganda yoki soviganda o‘zgaradi.
Ushbu usul MRT tekshiruvlarining axborot qiymatini oshiradi va to‘qimalarni selektiv isitishga asoslangan davolash muolajalarining samaradorligini ko‘tarish imkonini beradi. To‘qimalarni mahalliy isitish turli kelib chiqishga ega o‘smalarni davolashda qo‘llanadi.
Tibbiy uskunalar bilan elektromagnit moslashuv
MRT skanerlashida qo‘llanadigan kuchli magnit maydon va kuchli radiochastotali maydonning birgalikdagi ta’siri tekshiruv vaqtida foydalaniladigan tibbiy uskunalarga juda yuqori talablar qo‘yadi. Bunday uskunalar maxsus konstruksiyaga ega bo‘lishi va MRT qurilmasi yaqinida foydalanishda qo‘shimcha cheklovlarga rioya etishni talab qilishi mumkin.
Qarshi ko‘rsatmalar
Nisbiy qarshi ko‘rsatmalar mavjud: bunday hollarda tekshiruv muayyan shartlar asosida o‘tkazilishi mumkin; shuningdek, mutlaq qarshi ko‘rsatmalar ham bor, ularda tekshiruv o‘tkazish mumkin emas:
Mutlaq qarshi ko‘rsatmalar
- o‘rnatilgan kardiostimulyator (magnit maydon o‘zgarishlari yurak ritmiga taqlid qilishi mumkin)
- ferromagnit yoki elektron o‘rta quloq implantatlari
- yirik metall implantatlar, ferromagnit parchalari
- ferromagnit Ilizarov apparatlari.

Nisbiy qarshi ko‘rsatmalar
- insulin nasoslari
- nerv stimulyatorlari
- ferromagnit bo‘lmagan ichki quloq implantatlari
- yurak klapani protezlari (yuqori magnit maydonlarda, disfunksiyaga shubha bo‘lganda)
- qon to‘xtatuvchi klipslar (miya tomirlaridagilardan tashqari)
- dekompensatsiyalangan yurak yetishmovchiligi
- homiladorlikning birinchi trimestri (magnit maydonining teratogen ta’siri yo‘qligi haqida hozircha yetarli dalillar to‘planmagan; biroq bu usul rentgenografiya va kompyuter tomografiyasi usullaridan afzalroq)
- klaustrofobiya (apparat tunnelida bo‘lish vaqtida vahima xurujlari tekshiruvni o‘tkazishga xalaqit berishi mumkin)
- fiziologik monitoring zarurati
- bemorning hamkorlik qila olmasligi
- bemorning og‘ir yoki o‘ta og‘ir ahvolda bo‘lishi
- mavjud bo‘lgan tatuirovkalar, agar ular tarkibida metall birikmalari bo‘lgan bo‘yoqlar yordamida bajarilgan bo‘lsa, kuyishlar yuzaga kelishi mumkin)
- tish protezlari va breket-tizimlar, chunki magnit maydonining bir jinsli bo‘lmasligi bilan bog‘liq artefaktlar paydo bo‘lishi mumkin.
Protezlashda keng qo‘llaniladigan titan ferromagnit emas va MRT vaqtida deyarli xavfsiz hisoblanadi; bundan mustasno holat — titan birikmalari asosidagi bo‘yoqlar bilan bajarilgan tatuirovkalar (masalan, titan dioksidi).
MRT uchun qo‘shimcha qarshi ko‘rsatma — koxlear implantlar — ichki quloq protezlaridir. Ichki quloq protezlarining ayrim turlarida MRT o‘tkazish mumkin emas, chunki koxlear implant tarkibida ferromagnit materiallardan tayyorlangan metall qismlar mavjud.
Agar MRT kontrast modda bilan bajarilsa, quyidagi qo‘shimcha qarshi ko‘rsatmalar ham hisobga olinadi:
- Gemolitik anemiya;
- Kontrast modda tarkibiga kiruvchi komponentlarga individual toqatsizlik;
- Surunkali buyrak yetishmovchiligi, chunki bunday holatda kontrast modda organizmda to‘planib qolishi mumkin;
- Homiladorlikning istalgan muddati, chunki kontrast modda yo‘ldosh to‘sig‘idan o‘tadi, uning homilaga ta’siri esa hozircha yetarlicha o‘rganilmagan.[ishonchsiz manba]
Adabiyotlar
- Haacke, E. Mark; Brown, Robert F.; Thompson, Michael; Venkatesan, Ramesh. Magnit-rezonans tomografiya: fizik tamoyillar va ketma-ketliklarni loyihalash. — Nyu-York: J. Wiley & Sons, 1999. — ISBN 0-471-35128-8.
- Lee SC; Kim K; Kim J; Lee S; Han Yi J; Kim SW; Ha KS; Cheong C. Bir mikrometr aniqlikdagi YaMR mikroskopiyasi (ingliz tilida) // J. Magn. Reson.(ingliz tilida) : j.. — 2001. — iyun (150-jild, 2-son). — 207—213-betlar. — DOI:10.1006/jmre.2001.2319. — Bibcode:2001JMagR.150..207L. — PMID 11384182.
- Mansfield, P. Biotibbiyotda YaMR yordamida tasvirlash : Magnit rezonans sohasidagi yutuqlar, 2-qo‘shimcha : [ingliz tilida]. — Elsevier, 1982. — ISBN 9780323154062.
- Eiichi Fukushima. Biotibbiyotda YaMR: fizik asoslar. — Springer Science & Business Media, 1989. — ISBN 9780883186091.
- Bernhard Blümich; Winfried Kuhn. Magnit-rezonans mikroskopiyasi: materialshunoslik, qishloq xo‘jaligi va biotibbiyotdagi usullar va qo‘llanilishi (ingliz tilida). — Wiley, 1992. — ISBN 9783527284030.
- Peter Blümer. Fazoviy ajratilgan magnit rezonans: usullar, materiallar, tibbiyot, biologiya, reologiya, geologiya, ekologiya va apparatura (ingliz tilida) / Peter Blümler, Bernhard Blümich, Robert E. Botto, Eiichi Fukushima. — Wiley-VCH, 1998. — ISBN 9783527296378.
- Zhi-Pei Liang; Paul C. Lauterbur. Magnit-rezonans tomografiya tamoyillari: signallarni qayta ishlash nuqtayi nazaridan (ingliz tilida). — Wiley, 1999. — ISBN 9780780347236.
- Franz Schmitt; Michael K. Stehling; Robert Turner. Eko-planar tasvirlash: nazariya, texnika va qo‘llanilishi (ingliz tilida). — Springer Berlin Heidelberg, 1998. — ISBN 9783540631941.
- Vadim Kuperman. Magnit-rezonans tomografiya: fizik tamoyillar va qo‘llanilishi (ingliz tilida). — Academic Press, 2000. — ISBN 9780080535708.
- Bernhard Blümich. Materiallarning YaMR tasvirlari (ingliz tilida). — Oxford University Press, 2000. — ISBN 9780198506836.
- Jianming Jin. Magnit-rezonans tomografiyada elektromagnit tahlil va loyihalash (ingliz tilida). — CRC Press, 1998. — ISBN 9780849396939.
- Imad Akil Farhat; P. S. Belton; Graham Alan Webb; Royal Society of Chemistry (Great Britain). Oziq-ovqat fanida magnit rezonans: molekulalardan insongacha (ingliz tilida). — Royal Society of Chemistry, 2007. — ISBN 9780854043408.
- Xornak J. P. MRT asoslari (1996—1999 y.)
- http://ucrfisicamedica.files.wordpress.com/2010/10/mri.pdf ISBN 978-0-521-86527-2
- Lauterbur P. C. Barcha fanlar o‘zaro bog‘liq — magnit momentlardan molekulalar va insonlargacha // Les Prix Nobel. 2003-yilgi Nobel mukofotlari. — Nobel jamg‘armasi, 2004. — 245—251-betlar
- Mansfield P. Bir lahzalik MRT // Les Prix Nobel. 2003-yilgi Nobel mukofotlari. — Nobel jamg‘armasi, 2004. — 266—283-betlar
- Mensfild P. Tezkor magnit-rezonans tomografiya // Fizika fanlari yutuqlari, 2005, 175-jild, № 10, 1044—1052-betlar (tarjima: rus tiliga)
- Grek, A. Miya ravshan ko‘rinishda: rangli fikrlar : [arxiv. 7-aprel 2014] // Ommabop mexanika : jurnal. — 2008 . — № 2 (64) . — B. 54–58.
- Elektrofiziologik muolajalar o‘tkazishda MRT
- Chang K. MRT uchun Nobel mukofoti berilmadi, biroq u boshqa mukofotni qo‘lga kiritdi (ingliz tilida). The New York Times (23-mart 2004). Murojaat sanasi: 25-may 2015.
Havolalar
- Davydov, D. Magnit-rezonans tomografiya haqidagi 8 ta afsona / D. Davydov, A. Kryuchkov // Tinkoff jurnali. — 2022. — 12-aprel.