Izotermik jarayon

Izotermik yoki izotermal jarayon (qadimgi yunoncha ἴσος «teng» va θέρμη «issiqlik») — termodinamik izojarayon, ya’ni fizik tizimda doimiy haroratda sodir bo‘ladigan jarayondir.

Ideal gaz uchun p-V diagrammasidagi bir nechta izoterma
Ideal gaz uchun p-V-T diagrammasidagi bir nechta izoterma

Izotermik jarayonni amalga oshirish uchun tizim odatda termostatga joylashtiriladi (katta jism, issiqlik muvozanatida), uning issiqlik o‘tkazuvchanligi yuqori bo‘ladi; shu sababli tizim bilan issiqlik almashinuvi jarayonning kechish tezligiga nisbatan yetarlicha tez sodir bo‘ladi va tizim harorati istalgan vaqtda termostat haroratidan deyarli farq qilmaydi. Izotermik jarayonni boshqacha usulda ham amalga oshirish mumkin: issiqlik manbalari yoki issiqlik qabul qilgichlaridan foydalanib, haroratning o‘zgarmasligini nazorat qilish uchun termometrlar. Izotermik jarayonlarga, masalan, suyuqlikning qaynashi yoki qattiq jismning erishi doimiy bosimda. Izotermik jarayon grafigi izoterma deb ataladi.

Ideal gazda izotermik jarayonda gazning massasi o‘zgarmas bo‘lsa, bosimning hajmga ko‘paytmasi o‘zgarmas bo‘ladi (Boyl — Mariott qonuni):

PV=const,

Hajm yoki bosim o‘zgarganda quyidagi tenglik hosil bo‘ladi:

P1V1=P2V2

bu yerda: P1 va P2 — gazning jarayon boshidagi va oxiridagi bosimi; V1 va V2 — gazning jarayon boshidagi va oxiridagi hajmi

Ideal gaz izotermalari p,V — giperbolalardir, grafikda jarayon sodir bo‘layotgan harorat qanchalik yuqori bo‘lsa, ular shunchalik yuqorida joylashadi (rasmga qarang).

Umumiy holda, izotermik jarayonda tizimga ma’lum miqdorda issiqlik Q (yoki tizim issiqlik chiqaradi) va tizim tashqi jismlar ustida ish bajaradi; bu ish A ga teng. Atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvi bo‘lmaydigan muqobil jarayon (termodinamik tizim energetik muvozanatda bo‘ladi — tizim issiqlikni yutmaydi ham, chiqarmaydi ham) adiabatik jarayon deb ataladi.

Ideal gaz izotermik jarayonda bajargan ish A quyidagiga teng: NkTln⁡(V2/V1), bu yerda N — gaz zarralari soni, T — harorat, V1 va V2 — gazning jarayon boshidagi va oxiridagi hajmi, k — Boltsman doimiysi .

Qattiq jismda va aksariyat suyuqliklarda izotermik jarayonlar jism hajmini juda kam o‘zgartiradi, faqat fazaviy o‘tish sodir bo‘lmasa.

Termodinamikaning birinchi qonuni izotermik jarayon uchun quyidagicha yoziladi:

Q=A,

bunda tizimning ichki energiyasi izotermik jarayonda o‘zgarmasligi hisobga olinadi. Demak, izotermik jarayonda tizim olgan barcha issiqlik tashqi jismlar ustida ish bajarishga sarflanadi. Shuningdek, ideal gazlar uchun entalpiya izotermik jarayonda o‘zgarmas bo‘lib qoladi.

Real gazlarda izotermik jarayonda berilgan issiqlik bajarilgan ishga teng bo‘lmaydi, entalpiya o‘zgarmas bo‘lib qolmaydi va ichki energiya o‘zgaradi, chunki real gazlarda ichki energiya nafaqat haroratga, balki bosimga ham bog‘liq.

Sharhlar

  1. ↑ Изотермичность теплообмена, подразумевающую, что одно тело получает теплоту от другого, имеющего такую же температуру, нельзя понимать буквально. Это просто означает, что разностью температур источника и приёмника теплоты в рамках рассматриваемой задачи можно пренебречь.

Adabiyotlar