Karno sikli nima

Karno sikli (Karno jarayoni) — ideal aylanma jarayonbo‘lib, u ikkita adiabatik va ikkita izotermik jarayondan iborat. Karno siklida termodinamik tizimbajaradigan mexanik ish issiqlik almashinuvi hisobiga yuzaga keladi; bunda issiqlik ikki issiqlik rezervuario‘rtasida almashadi. Bu rezervuarlarning doimiy, ammo bir-biridan farq qiladigan haroratlari bor. Harorati yuqoriroq bo‘lgan rezervuar isitkich deb ataladi, harorati pastroq bo‘lgan rezervuar esa sovitkich.

Bu sikl fransuz olimi va muhandisi Sadi Karno nomi bilan atalgan. U bu siklni 1824-yilda «Olovning harakatlantiruvchi kuchi va bu kuchni rivojlantira oladigan mashinalar haqida» nomli asarida birinchi marta bayon qilgan.

Ideal jarayonlar faqat cheksiz kichik tezlikda amalga oshirilishi mumkinligi sababli, quvvat — issiqlik mashinasining Karno siklidagi ko‘rsatkichi — nolga teng. Haqiqiy issiqlik mashinalarining quvvati nolga teng bo‘la olmaydi. Shu sababli haqiqiy jarayonlar ideal Karno jarayoniga faqat ma’lum darajada yaqinlashishi mumkin.

Foydali ish koeffitsiyenti (FIK) har qanday issiqlik mashinasida ayni isitkich va sovitkich haroratlarida Karno sikli bo‘yicha ishlaydigan ideal issiqlik mashinasining FIKidan yuqori bo‘la olmaydi. Shu sababli Karno sikli issiqlik mashinalari nazariyasida muhim ahamiyatga ega: u issiqlik mashinasining FIKi uchun eng yuqori chegarani baholash imkonini beradi. Shu bilan birga, Karno siklining FIKi ideallikdan chetlanishlarga (ishqalanish tufayli yuzaga keladigan yo‘qotishlarga) shu qadar sezgirki, bu sikl haqiqiy issiqlik mashinalarida hech qachon qo‘llanmagan.

Bosqichlar

1-rasm. Karno sikli T—S koordinatalarida
2-rasm. Karno sikli p—V koordinatalarida
3-rasm. Ideal gazning termodinamik sirtidagi Karno sikli

Faraz qilaylik, issiqlik mashinasi tarkibiga quyidagilar kiradi: harorati TH bo‘lgan isitkich, harorati TX bo‘lgan sovitkich va ishchi jism.

Karno sikli to‘rtta qaytar bosqichdan iborat. Ulardan ikkitasi o‘zgarmas haroratda (izotermik), qolgan ikkitasi esa o‘zgarmas entropiyada (adiabatik) amalga oshadi. Shu sababli Karno siklini quyidagi koordinatalarda ifodalash qulay: T (harorat) va S (entropiya).

1. Izotermik kengayish (1-rasmda A→B jarayoni). Jarayon boshida ishchi jismning harorati TH, ya’ni isitkich haroratiga teng. Ishchi jism kengayganda, isitkichdan issiqlik miqdori QH uzatilishi tufayli harorat pasaymaydi; demak, kengayish izotermik (harorat o‘zgarmas) tarzda kechadi. Bunda ishchi jismning hajmi ortadi, u mexanik ish bajaradi va uning entropiyasi oshadi.

2. Adiabatik kengayish (1-rasmda B→C jarayoni). Ishchi jism isitkichdan ajratiladi va atrof-muhit bilan issiqlik almashmasdan kengayishda davom etadi. Bunda jismning harorati sovitkich haroratigacha pasayadi TX, jism mexanik ish bajaradi, entropiya esa o‘zgarmas qoladi.

3. Izotermik siqilish (1-rasmda C→D jarayoni). Harorati TX bo‘lgan ishchi jism sovitkich bilan tutashtiriladi va tashqi kuch ta’sirida izotermik ravishda siqila boshlaydi. Bunda sovitkichga issiqlik miqdori QX uzatiladi. Jism ustida ish bajariladi, uning entropiyasi kamayadi.

4. Adiabatik siqilish (1-rasmda D→A jarayoni). Ishchi jism sovitkichdan ajratiladi va atrof-muhit bilan issiqlik almashmasdan tashqi kuch ta’sirida siqiladi. Bunda uning harorati isitkich haroratigacha ko‘tariladi, jism ustida ish bajariladi, entropiya esa o‘zgarmas qoladi.

Teskari Karno sikli

Sovutish qurilmalari va issiqlik nasoslari termodinamikasida quyidagi teskari Karno sikli ko‘rib chiqiladi, u quyidagi bosqichlardan iborat:

  • ish bajarish hisobiga adiabatik siqilish;
  • harorati yuqoriroq bo‘lgan issiqlik rezervuariga issiqlik uzatish orqali izotermik siqilish;
  • adiabatik kengayish;
  • harorati pastroq bo‘lgan issiqlik rezervuaridan issiqlik olish orqali izotermik kengayish.

Izotermik kengayish paytida ishchi jism isitkichdan oladigan issiqlik miqdori quyidagiga teng:

QH=∫TdS=TH(S2−S1)=THΔS.

Xuddi shuningdek, izotermik siqilish paytida ishchi jism sovitkichga quyidagi miqdorda issiqlik beradi:

QX=TX(S2−S1)=TXΔS.

Natijada foydali ish koeffitsiyenti Karno issiqlik mashinasining FIKi quyidagiga teng:

η=QH−QXQH=TH−TXTH.

Karno teoremalari: birinchi va ikkinchi teoremalar

Oxirgi ifodadan ko‘rinadiki, Karno sikli bo‘yicha ishlaydigan issiqlik mashinasining FIKi faqat isitkich va sovitkich haroratlariga bog‘liq; u mashinaning tuzilishiga, shuningdek ishchi jismning turi yoki xususiyatlariga bog‘liq emas. Bu natija Karno birinchi teoremasi. Bundan tashqari, ushbu ifodaga ko‘ra, FIK 100 % ni tashkil qilishi uchun sovitkich harorati mutlaq nolga teng bo‘lishi kerak. Bunga erishish mumkin emas, ammo buning sababi mutlaq nolga erishib bo‘lmasligi emas (bu masala faqat termodinamikaning uchinchi qonuni bilan izohlanadi, biroq bu yerda uni hisobga olish shart emas), balki bunday siklni yopish mumkin emasligi yoki uning ustma-ust tushuvchi ikkita adiabata va izoterma to‘plamiga aylanib qolishi sababdir.

Shuning uchun isitkich va sovitkichning ayni shu haroratlarida ishlaydigan har qanday issiqlik mashinasining maksimal FIKi Karno issiqlik mashinasi FIKidan yuqori bo‘la olmaydi. Bu qoida Karno ikkinchi teoremasi. U har qanday issiqlik mashinasi FIKining yuqori chegarasini belgilaydi va haqiqiy FIKning maksimal qiymatdan chetlanishini, ya’ni issiqlik jarayonlarining nomukammalligi tufayli yuzaga keladigan energiya yo‘qotishlarini baholash imkonini beradi.

Siklning qaytarligi va FIK o‘rtasidagi bog‘liqlik

Sikl qaytar bo‘lishi uchun unda haroratlar farqi mavjud bo‘lgan sharoitda issiqlik uzatilishiga yo‘l qo‘yilmasligi kerak, aks holda jarayonning adiabatiklik sharti buziladi. Shu sababli issiqlik uzatish izotermik jarayonda (Karno siklidagi kabi) yoki teng oraliqli jarayonda (ekvidistant jarayon) (umumlashgan Karno sikli yoki, masalan, uning xususiy holati — Brayton sikli) amalga oshishi kerak. Ishchi jism haroratini isitkich haroratidan sovitkich haroratigacha va yana ortga o‘zgartirish uchun adiabatik jarayonlardan (ular issiqlik almashinuvisiz kechadi va shu sababli entropiyaga ta’sir qilmaydi) yoki haroratlar farqi mavjud bo‘lgan sharoitda issiqlik uzatilmaydigan regeneratsiyali sikllardan foydalanish zarur. Shunday qilib, har qanday qaytar siklni Karno sikliga keltirish mumkin degan xulosaga kelamiz.

Karno sikli bo‘lmasa-da, unga umumiy jihatdan mos keladigan qaytar siklga misol — ideal Stirling siklidir: Stirling dvigateliga regenerator o‘rnatilgan. U siklning Karno sikliga to‘liq yaqinlashishiga, qaytar bo‘lishiga va FIKning ayni qiymatiga erishishiga imkon beradi. Karno va Stirling sikllaridagi kabi FIK bir xil formula bilan aniqlanadigan boshqa ideal sikllar ham mavjud. Masalan, Eriksson sikli(inglizcha); u ikkita izobarik va ikkita izotermik jarayondan iborat.

Agar siklda haroratlar farqi mavjud bo‘lgan sharoitda issiqlik uzatilsa (termodinamik sikllarning barcha texnik amaliy ko‘rinishlarida aynan shunday bo‘ladi), sikl qaytar bo‘lish xususiyatini yo‘qotadi. Boshqacha aytganda, sikl davomida tashqariga chiqarilgan mexanik ish hisobiga dastlabki issiqlik miqdorini qayta olish mumkin bo‘lmaydi. Bunday siklning FIKi har doim Karno sikli FIKidan kichik bo‘ladi.

Izohlar

  1. ↑ В реальных тепловых машинах цикл Карно не используют, поскольку практически невозможно осуществить процессы изотермического сжатия и расширения. Кроме того, полезная работа цикла, представляющая собой алгебраическую сумму работ во всех четырех составляющих цикл частных процессах, даже в идеальном случае полного отсутствия потерь мала по сравнению с работой в каждом из частных процессов, то есть мы имеем дело с обычной ситуацией, когда итоговый результат представляет собой малую разность больших величин. Применительно к математическим вычислениям это означает высокую отзывчивость результата даже на небольшие вариации значений исходных величин, а в рассматриваемом нами случае соответствует высокой чувствительности полезной работы цикла Карно и его КПД к отклонениям от идеальности (потерям на трение). Эта связь с отклонениями от идеальности настолько велика, что с учетом всех потерь полезная работа цикла Карно приближается к нулю.

Adabiyotlar

  • Karno S. Olovning harakatlantiruvchi kuchi va bu kuchni rivojlantira oladigan mashinalar haqida mulohazalar (fransuzcha). — Parij: Gauthier-Villars, Imprimeur-Libraire, 1878. — 102 bet.
  • Baxshiyeva L. T., Kondaurov B. P., Zaxarova A. A., Saltikova V. S. Texnik termodinamika va issiqlik texnikasi / Prof. A. A. Zaxarova tahriri ostida. — 2-nashr, tuzatilgan. — M.: Akademiya, 2008. — 272 bet. — (Oliy kasbiy ta’lim). — ISBN 978-5-7695-4999-1.
  • Ber G. D. [download1.libgen.io/ads.php?md5=F54DE2B5B715C97EA3375A180801C390 Texnik termodinamika]. — M.: Mir, 1977. — 519 bet. (havola ishlamaydi)
  • Kinan J. Termodinamika / A. F. Kotin tarjimasi, M. P. Vukalovich tahriri ostida. — M.—L.: Gosenergoizdat, 1963. — 280 bet.
  • Landau L. D., Lifshits E. M. Statistik fizika. Qism 1. — 3-nashr, to‘ldirilgan. — M.: Nauka, 1976. — 584 bet. — («Nazariy fizika»,  V-jild).
  • Krestovnikov A. N., Vigdorovich V. N. Kimyoviy termodinamika. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M.: Metallurgiya, 1973. — 256 bet.
  • Nikolayev G. P., Loyko A. E. Texnik termodinamika. — Yekaterinburg: UrFU, 2013. — 227 bet.
  • Rumer Yu. B., Rivkin M. Sh. Termodinamika, statistik fizika va kinetika. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Novosibirsk: Novosibirsk universiteti nashriyoti, 2000. — 608 bet. — ISBN 5-7615-0383-2.
  • Savelyev I. V. Umumiy fizika kursi: Molekulyar fizika va termodinamika. — M.: Astrel, 2001. — J. 3. — 208 bet. — 7000 nusxa — ISBN 5-17-004585-9.
  • Kudryavtsev P. S. Fizika tarixi. — M.: Davlat o‘quv-pedagogika nashriyoti, 1956. — J. 1. Antik davr fizikasidan Mendeleyevgacha. — 564 bet. — 25 000 nusxa.
  • Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — II jild. Termodinamika va molekulyar fizika. — 5-nashr, tuzatilgan. — M.: Fizmatlit, 2005. — 544 bet. — ISBN 5-9221-0601-5.