Jismni harakatga keltirish uchun kuch kerak bo‘ladi. Kuch jism qanday harakat turini namoyon qilishiga qarab unga turlicha ta’sir qiladi. Egri chiziqli harakatda alohida bir kuch yuzaga chiqadi, ya’ni markazga intilma kuch. Bu atama so‘zma-so‘z “markazga intiluvchi” degan ma’noni anglatadi. Markazga intilma kuch — aylana yo‘l markazi tomon ta’sir qiladigan kuchdir. Ushbu maqolada markazga intilma kuch nima ekanini va uning markazdan qochma kuchdan qanday farq qilishini muhokama qilamiz.
Markazga intilma kuch ta’rifi
Markazga intilma kuch ta’rifiga ko‘ra:
Markazga intilma kuch — egri chiziqli harakat qilayotgan jismga ta’sir qilib, aylanish o‘qi yoki egrilik markazi tomon yo‘nalgan kuchdir.
Markazga intilma kuchning birligi — nyuton.
Markazga intilma kuch har doim jismning siljish yo‘nalishiga perpendikulyar yo‘naladi. Nyutonning ikkinchi harakat qonunidan foydalanib, aylana yo‘l bo‘ylab harakatlanayotgan jismning markazga intilma kuchi doimo aylana markazi tomon ta’sir qilishi aniqlanadi.
Markazga intilma kuchni hisoblash
Markazga intilma kuch formulasi massa (kg da) bilan tangensial tezlikning (metr/sekundda) kvadrati ko‘paytmasini radiusga (metrda) bo‘lish orqali ifodalanadi. Bu shuni anglatadiki, tangensial tezlik ikki baravar oshirilsa, markazga intilma kuch to‘rt baravar ortadi. Matematik jihatdan u quyidagicha yoziladi:
Bu yerda F — markazga intilma kuch, m — jism massasi, v — jism tezligi, r esa radius.
Kundalik hayotda markazga intilma kuchga misollar
Jism aylana bo‘ylab harakatlanayotganda markazga intilma kuch uni aylana markazi tomon tortadi yoki itaradi. Natijada burchakli yoki aylana bo‘ylab harakat yuzaga keladi.
- Ipga bog‘langan to‘p aylantirilganda yoki lasso aylantirilganda, arqondagi kuchlanish kuchi jismni markaz tomon tortadi.
- Avtomobil burilayotganda markazga intilma kuch yer bilan g‘ildiraklar orasidagi ishqalanish kuchi orqali ta’minlanadi.
- Attraksiondagi “amerikancha tog‘lar” halqasidan o‘tayotganda, o‘rindiq yoki devor sizni markaz tomon itargani sababli bu kuch normal kuch orqali ta’minlanadi.
- Quyosh atrofida aylanayotgan sayyoralar uchun markazga intilma kuch gravitatsiya orqali ta’minlanadi.
Markazdan qochma kuch nima?
Markazdan qochma kuch — aylana harakatda radius bo‘ylab ta’sir qiladigan va aylana markazidan tashqariga yo‘nalgan soxta kuchdir. O‘lchashlar inersial sanoq sistemasida bajarilganda bu kuch mavjud bo‘lmaydi. U faqat sanoq sistemasini yerga nisbatan tinch yoki inersial sistemadan aylanuvchi sanoq sistemasiga o‘zgartirganimizda namoyon bo‘ladi.
Markazdan qochma kuchning birligi — nyuton.
Markazdan qochma kuchni hisoblash
Markazdan qochma kuch, asosan, haqiqiy hodisani tasvirlaydigan markazga intilma kuch formulasidan foydalanadi va xayoliy markazdan qochma kuchni tasvirlash uchun kuch yo‘nalishini teskari tomonga o‘zgartiradi.
Bu yerda F — markazdan qochma kuch, m — jism massasi, v — jism tezligi, r esa radius.
Kundalik hayotda markazdan qochma kuchga misollar
Markazdan qochma kuch aylanuvchi sanoq sistemasidan qaralganda aylana yo‘l bo‘ylab harakatlanayotgan har bir jismga ta’sir qiladi. Quyida markazdan qochma kuchga ayrim misollar keltirilgan.
- Jismning qutblardagi va ekvatordagi og‘irligi
- Velosipedning burilishi
- Transport vositasining egri yo‘l bo‘ylab harakatlanishi
- Ekvatorial temiryo‘l
Markazga intilma kuch va markazdan qochma kuch
Markazga intilma kuch va markazdan qochma kuch o‘rtasidagi batafsil taqqoslashni bilish uchun quyidagi jadvalga qarang.
| Markazga intilma kuch va markazdan qochma kuch o‘rtasidagi farqlar | |
|---|---|
| Markazga intilma kuch | Markazdan qochma kuch |
| Markazga intilma kuch — egri chiziqli harakat qilayotgan jismga ta’sir qiluvchi kuchning aylanish o‘qi yoki egrilik markazi tomon yo‘nalgan tarkibiy qismidir. | Markazdan qochma kuch — aylana harakatda radius bo‘ylab ta’sir qiladigan va aylana markazidan tashqariga yo‘nalgan soxta kuchdir. |
| U inersial sanoq sistemasidan kuzatiladi. | U noinersial sanoq sistemasidan kuzatiladi. |
| Agar avtomobil aylana shaklidagi gorizontal yo‘lda burilishdan o‘tayotgan bo‘lsa, avtomobil shinalari bilan yo‘l sirti orasidagi ishqalanish kuchi ta’minlaydigan markazga intilma kuch mashinaga burilishni bosib o‘tish imkonini beradi. | Harakatlanayotgan avtomobil chap tomonga keskin burilganda, yo‘lovchilar tashqariga itarilayotgandek sezadi. Bu yo‘lovchilarga ta’sir qilayotgan markazdan qochma kuch tufayli yuz beradi. |
Ko‘p so‘raladigan savollar — FAQs
Q1
Markazga intilma kuch nima?
Markazga intilma kuch — egri chiziqli harakat qilayotgan jismga ta’sir qiluvchi kuchning aylanish o‘qi yoki egrilik markazi tomon yo‘nalgan tarkibiy qismidir.
Q2
Markazga intilma kuchga misollar keltiring.
Oyning Yer atrofida aylanishi va pirildoqning aylanishi markazga intilma kuchga misol bo‘la oladi.
Q3
Tezlik oshsa, markazga intilma kuch ham oshadimi?
Ha! Markazga intilma kuch ifodasi mv2/R ko‘rinishida beriladi. Bu zarra tezligi oshgani sari unga ta’sir qiladigan markazga intilma kuch ham ortishini ko‘rsatadi.
Q4
Radius oshsa, markazga intilma kuch ham oshadimi?
Yo‘q! Markazga intilma kuch ifodasi mv2/R ko‘rinishida beriladi. Bu zarra burilish radiusi oshgani sari unga ta’sir qiladigan markazga intilma kuch kamayishini ko‘rsatadi.
Q5
Markazdan qochma kuch va markazga intilma kuchni taqqoslang.
Markazga intilma kuch inersial sanoq sistemasidan kuzatiladi, markazdan qochma kuch esa noinersial sanoq sistemasidan kuzatiladi. Markazga intilma kuch aylanish o‘qi yoki egrilik markazi tomon yo‘naladi, markazdan qochma kuch esa aylana markazidan tashqariga yo‘naladi.
