Generator yoki batareya energiyani bir ko‘rinishdan boshqasiga aylantirish uchun ishlatilishini bilamiz. Bu qurilmalarda bir qutb musbat, ikkinchi qutb esa manfiy zaryadlanadi. Shuning uchun elektr yurituvchi kuch (electromotive force) birlik elektr zaryad ustida bajarilgan ishdir.

Elektr yurituvchi kuch nima?

Elektr yurituvchi kuch elektrokimyoviy element (electrochemical cell) yoki magnit maydonning o‘zgarishi natijasida hosil bo‘ladigan elektr potensial deb ta’riflanadi. EMF — elektr yurituvchi kuch uchun keng qo‘llanadigan qisqartma.

Generator yoki batareya energiyani bir ko‘rinishdan boshqasiga aylantirish uchun ishlatiladi. Bu qurilmalarda bir qutb musbat, ikkinchi qutb esa manfiy zaryadlanadi. Demak, elektr yurituvchi kuch birlik elektr zaryad ustida bajarilgan ishdir.

Elektr yurituvchi kuch elektromagnit sarf o‘lchagichda (electromagnetic flowmeter) qo‘llaniladi, bu esa Faradey qonunining amaliy qo‘llanishlaridan biridir.

Elektr yurituvchi kuchning belgisi

Elektr yurituvchi kuchning belgisi ε dir.

Elektr yurituvchi kuch formulasi nima?

Quyida elektr yurituvchi kuch formulasi keltirilgan:

ε = V + Ir

Bu yerda:

• V — elementning kuchlanishi
• I — zanjirdagi tok
• r — elementning ichki qarshiligi
• ε — elektr yurituvchi kuch

EYK birligi nima?

Elektr yurituvchi kuchning birligi volt hisoblanadi.

EYK son jihatdan manba tomonidan har bir kulonga beriladigan energiyaning miqdori bilan ifodalanadi; bu birlik elektr zaryadning zanjir bo‘ylab harakatlanishini ta’minlaydi.

Elektr yurituvchi kuchning o‘lchamligi

EYK birlik zaryad ustida bajarilgan ishning nisbati sifatida quyidagicha ifodalanadi:

Shuning uchun EYK o‘lchamligi M¹L²T^-3I^-1 ga teng bo‘ladi.

Elektr yurituvchi kuch va potensiallar farqi o‘rtasidagi farq

Elektr yurituvchi kuch	Potensiallar farqi
EYK birlik zaryad ustida bajarilgan ish sifatida ta’riflanadi	Potensiallar farqi birlik zaryad elementlar orqali o‘tayotganda yo‘qotiladigan energiya sifatida ta’riflanadi
EYK doimiy bo‘lib qoladi	Potensiallar farqi doimiy emas
EYK zanjir qarshiligiga bog‘liq emas	Potensiallar farqi o‘lchash paytida ikki nuqta orasidagi qarshilikka bog‘liq bo‘ladi
EYK tufayli elektr, magnit va gravitatsion maydon yuzaga keladi	Potensiallar farqi tufayli faqat elektr maydon hosil bo‘ladi
U E bilan ifodalanadi	U V bilan ifodalanadi

Elektr yurituvchi kuch manfiy bo‘lishi mumkinmi?

Ha, elektr yurituvchi kuch manfiy bo‘lishi mumkin. Masalan, induktor kirib kelayotgan quvvatga qarshi yo‘nalishda EYK hosil qilayotgan holatni ko‘rib chiqaylik. Bunda hosil bo‘lgan EYK manfiy deb olinadi, chunki oqim yo‘nalishi haqiqiy quvvat yo‘nalishiga teskari bo‘ladi. Shuning uchun elektr yurituvchi kuch manfiy bo‘lishi mumkin.

Qisqichlardagi kuchlanish va EYK o‘rtasidagi farq nima?

Quyidagilar qisqichlardagi kuchlanish va EYK o‘rtasidagi farqlardir:

• Qisqichlardagi kuchlanish zanjir ishlayotgan paytda yuklama qisqichlari orasidagi potensiallar farqi sifatida ta’riflanadi. EYK esa tok oqimi bo‘lmaganda batareya beradigan maksimal potensiallar farqi sifatida ta’riflanadi.
• Qisqichlardagi kuchlanishni o‘lchash uchun voltmetr, EYKni o‘lchash uchun esa potensiometr ishlatiladi.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

1-savol

Elektr yurituvchi kuchni ta’riflang.

Elektr yurituvchi kuch elektrokimyoviy element yoki magnit maydonning o‘zgarishi natijasida hosil bo‘ladigan elektr potensial sifatida ta’riflanadi.

2-savol

Elektr yurituvchi kuchning o‘lchamligi qanday?

EYK o‘lchamligi M¹L²T^-3I^-1 ga teng.

3-savol

EYK birligi nima?

Elektr yurituvchi kuchning birligi volt hisoblanadi.

4-savol

Potensiallar farqini ta’riflang.

Potensiallar farqi birlik zaryad elementlar orqali o‘tayotganda yo‘qotiladigan energiya sifatida ta’riflanadi.

5-savol

Qisqichlardagi kuchlanish nima?

Qisqichlardagi kuchlanish zanjir ishlayotgan paytda yuklama qisqichlari orasidagi potensiallar farqi sifatida ta’riflanadi.