Oltin
← Platina | Simob →
79 Ag ↑ Au ↓ Rg 79Au
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
Yorqin sariq rangli metall
Kimyoviy transport usulida o‘stirilgan oltin kristallari
Atom xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Oltin / Aurum (Au), 79
Atom massasi (molyar massa)	196,966569(4) a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Xe] 4f14 5d10 6s1
Atom radiusi	144 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radius	134 pm
Ion radiusi	(−3e) 185 (+1e) 137 pm
Elektrmanfiylik	2,64 (Poling shkalasi)
Elektrod potensiali	Au ← Au3+ 1,50 V, Au ← Au+ 1,70 V
Oksidlanish darajalari	−1, 0, +1, +2, +3, +5
Ionlanish energiyasi (birinchi elektron)	889,3 (9,22) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichlik ( n. sh.)	19,3—19,32 g/sm3
Erish harorati	1337,33 K (1064,18 °C)
Qaynash harorati	3129 K (2856 °C)
Molyar erish issiqligi	12,68 kJ/mol
Molyar bug‘lanish issiqligi	~340 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	25,39 J/(K·mol)
Molyar hajm	10,2 sm3/mol
Kristall panjara oddiy moddaning
Panjara tuzilishi	yoqlari markazlashgan kubik Cu turidagi, fazoviy guruh Fm3m
Panjara parametrlari	4,0781 Å
Nisbat c/a	1
Debay harorati	170,00 K
Boshqa xususiyatlari
Issiqlik o‘tkazuvchanligi	(300 K) 318 Vt/(m·K)
CAS raqami	7440-57-5
Emissiya spektri
Eng uzoq yashovchi izotoplar
Asosiy maqola: Oltin izotoplari Izotop Tabiiy tarqal- ganligi Yarim yemirilish davri Yemirilish kanali Yemirilish mahsuloti 195Au sint. 186,10 kun EY 195Pt 196Au sint. 6,183 kun EY 196Pt β− 196Hg 197Au 100 % barqaror - - 198Au sint. 2,69517 kun β− 198Hg 199Au sint. 3,169 kun β− 199Hg

Oltin (kimyoviy belgisi — Au, lot. aurum) — kimyoviy element 11-guruhga mansub (eski tasnifga ko‘ra — birinchi guruhning yon guruhchasi), oltinchi davrda kimyoviy elementlar davriy sistemasida joylashgan; uning atom raqami 79.

Oddiy modda oltin — og‘ir va yumshoq asl metall bo‘lib, sarg‘ish-to‘q sariq tusga ega.

Rus tilidagi «zoloto» so‘zi qadimgi slavyan tilidagi *zolto so‘zidan kelib chiqqan; unga qardosh so‘zlar: lit. geltonas «sariq», latish. zeltais «oltinrang»; boshqa unli almashinuvi bilan: got. gulþ, nem. Gold, ing. gold; shuningdek, sanskrit. हिरण्य (IAST: híraṇya), venger. arany, avesto. zaranya, osetin. zærījnæ «oltin», shuningdek, sanskrit. हरि (IAST: hari) «sariq, oltinrang, yashilimtir» ma’nolarini bildiruvchi so‘zlar protohind-yevropa ildizidan kelib chiqqan: *ǵʰel- «sariq, yashil, yorqin».

Sof oltin — yumshoq metall; elektronlarning relyativistik ta’siri sababli u sariq rangga ega. Ba’zi oltin buyumlarga, masalan, tangalarga, boshqa metallarning, ayniqsa misning aralashmalari qizg‘ish tus beradi. Yupqa oltin pardalar yorug‘lik o‘tkazganda yashil ko‘rinadi. Oltin yuqori issiqlik o‘tkazuvchanligi va past elektr qarshiligiga ega.

Oltin — og‘ir metall: sof oltinning zichligi 19,32 g/sm³ ga teng (shar diametri 46,237 mm bo‘lgan sof oltin sharning massasi 1 kg). Metallar orasida zichligi bo‘yicha u yettinchi o‘rinda turadi, undan oldinda osmiy, iridiy, platina, reniy, neptuniy va plutoniy ham kiradi. Oltinnikiga deyarli teng zichlikka volfram (19,25 g/sm³) ega.

Oltinning yuqori zichligi uni qazib olishni osonlashtiradi. Shu sababli hatto oddiy texnologik jarayonlar, masalan, maxsus yuvish novlarida yuvish usuli ham jins tarkibidan oltinning katta qismini ajratib olish imkonini beradi.

Oltin juda yumshoq metall: qattiqligi — Moos shkalasida ~2,5, Brinell usulida 220—250 MPa (tirnoq qattiqligiga yaqin).

Oltin juda bolg‘alanuvchan ham: uni qalinligi ~0,1 mkm (100 nm) (zar oltin) bo‘lgan varaqlargacha yoyish mumkin. Bunday qalinlikda oltin yarim shaffof bo‘ladi: qaytgan yorug‘likda sariq, o‘tgan yorug‘likda esa sariqqa qo‘shimcha rang bo‘lgan ko‘kimtir-yashil tusda ko‘rinadi. Oltinni chiziqli zichligi 2 mg/m gacha bo‘lgan simga cho‘zish mumkin.

2019-yil aprel oyida fizika-matematika fanlari nomzodi Aleksey Vladimirovich Arsenin boshchiligidagi rossiyalik fiziklar guruhi ( MFTIning fotonika va ikki o‘lchamli materiallar markazi) dunyoda birinchi bo‘lib «ikki o‘lchamli» oltinni — qalinligi 3—4 nm bo‘lgan oltin pardani oldi. Buning uchun oltin atomlari molibden sulfidi (MoS₂) dan tayyorlangan maxsus taglikka biriktirildi. Rossiyalik fiziklar va nanotexnologlar fikricha, bunday pardalar kelajakning shaffof elektronikasini yaratishda qo‘llanishi mumkin. Oltinning yangi shakli ustidagi tadqiqotlar u hatto shu qadar kichik qalinlikda ham metall xossalarini saqlab qolishini ko‘rsatdi.

Oltinning erish harorati 1064,18 °C (1337,33 K), qaynash harorati esa 2856 °C (3129 K). Suyuq oltinning zichligi qattiq oltinnikidan kichik bo‘lib, erish haroratida 17 g/sm³ ni tashkil etadi. Suyuq oltin ancha uchuvchan bo‘lib, qaynash haroratiga yetmasdan ancha oldin faol bug‘lana boshlaydi.

Chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyenti — 14,2⋅10⁻⁶ K⁻¹ (25 °C da). Issiqlik o‘tkazuvchanligi — 320 Vt/m·K, solishtirma issiqlik sig‘imi — 129 J/(kg·K), solishtirma elektr qarshiligi — 0,023 Om·mm²/m.

Elektrmanfiyligi Poling shkalasi bo‘yicha — 2,4. Elektronga moyillik energiyasi — 2,8 eV; atom radiusi — 0,144 nm, ion radiuslari: Au⁺ 0,151 nm (koordinatsion soni 6), Au³⁺ 0,082 nm (4), 0,099 nm (6).

Oltin rangining aksariyat metallardan farq qilishiga yarim to‘lgan 6s-orbital bilan to‘lgan 5d-orbitallar orasidagi energiya farqining kichikligi sabab bo‘ladi. Natijada oltin ko‘rinadigan spektrning taxminan 500 nm dan boshlanadigan qisqa to‘lqinli ko‘k qismidagi fotonlarni yutadi, lekin 5d-elektronni 6s-orbitaldagi bo‘sh o‘ringa o‘tkazishga energiyasi yetmaydigan, uzunroq to‘lqinli fotonlarni qaytaradi (rasmga qarang). Shu sababli oq yorug‘likda oltin sariq ko‘rinadi. 6s- va 5d-sathlar orasidagi farqning kamayishi relyativistik ta’sirlar bilan izohlanadi: oltin yadrosi yaqinidagi kuchli Kulon maydonida orbital elektronlar yorug‘lik tezligining sezilarli ulushiga teng tezliklarda harakatlanadi. Orbitallari zichligining maksimumi atom markazida joylashgan s-elektronlarda orbitalning relyativistik siqilishi ta’siri p-, d-, f-elektronlarga qaraganda kuchliroq namoyon bo‘ladi; ularning yadro yaqinidagi elektron buluti zichligi nolga intiladi. Bundan tashqari, s-orbitallarning relyativistik siqilishi yadroning ekranlanishini kuchaytiradi va orbital momenti yuqoriroq elektronlarning yadroga tortilishini kamaytiradi (bilvosita relyativistik ta’sir). Umuman olganda, 6s-sath pasayadi, 5d-sathlar esa yuqorilaydi.

Oltin eng inert metallardan biri bo‘lib, metallarning elektrokimyoviy faollik qatorida barcha boshqa metallardan o‘ngroqda joylashgan. Oddiy sharoitda u ko‘pchilik kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi va oksidlar hosil qilmaydi. Shu sababli u asl metallar qatoriga kiritiladi. Bu jihati bilan u kislotalar va ishqorlar ta’sirida yemiriladigan oddiy metallardan farq qiladi. XIV asrda zar suvi oltinni eritishi aniqlangan va shu orqali uning kimyoviy inertligi haqidagi qarash rad etilgan.

Oltinning birikmalardagi eng barqaror oksidlanish darajasi +3 bo‘lib, bu holatda bir zaryadli anionlar (F⁻, Cl⁻, CN⁻) bilan barqaror tekis kvadrat komplekslar [AuX₄]⁻ hosil qiladi. Oksidlanish darajasi +1 bo‘lgan, chiziqli komplekslar [AuX₂]⁻ hosil qiluvchi birikmalar ham nisbatan barqaror. Uzoq vaqt davomida +3 oltinning mumkin bo‘lgan eng yuqori oksidlanish darajasi deb hisoblangan. Biroq kripton diftoridi yordamida Au⁺⁵ birikmalarini (AuF₅, ftoridi, kompleksining [AuF₆]⁻tuzlarini) olishga muvaffaq bo‘lingan. Oltin(V) birikmalari faqat ftor bilan barqaror bo‘lib, juda kuchli oksidlovchilardir.

Atomar ftor bilan oltin pentaftoridining o‘zaro ta’siridan uchuvchan oltin(VI) va oltin(VII) ftoridlari — AuF₆ va AuF₇ olingan. Ular juda beqaror, ayniqsa AuF₆; u dismutatsiyalanib, AuF₅ va AuF₇.

Oksidlanish darajasi +2 oltin uchun xos emas. Rasmiy jihatdan bu daraja 2 ga teng bo‘lgan moddalarda oltin atomlarining yarmi, odatda, +1, ikkinchi yarmi esa +3 oksidlanish darajasiga ega bo‘ladi. Masalan, oltin(II) sulfati AuSO₄ ning to‘g‘ri ion formulasi Au²⁺(SO₄)²⁻ emas, balki Au¹⁺Au³⁺(SO₄)²⁻₂ hisoblanadi. Biroq oltin haqiqatan ham +2 oksidlanish darajasiga ega bo‘lgan komplekslar aniqlangan.

Oltinning −1 oksidlanish darajali birikmalari ham mavjud; ular auridlar deb ataladi. Masalan, CsAu (seziy auridi), Rb₃Au (rubidiy auridi).

Oltin sof kislotalar ichida faqat konsentrlangan selenat kislotada 200 °C da eriydi. Bunda sariq cho‘kma (oltin selenati) va selenit kislota hosil bo‘ladi:

${\displaystyle 2\mathrm{A}\mathrm{u}+6\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{e}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4\stackrel{200{\phantom{A}}^o\mathrm{C}}{\to }\mathrm{A}\mathrm{u}{\phantom{A}}_2(\mathrm{S}\mathrm{e}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4){\phantom{A}}_3+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{e}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$

Konsentrlangan perxlorat kislota HClO₄ oltin bilan xona haroratida ham reaksiyaga kirishadi. Bunda xlorning turli beqaror oksidlari va suvda eriydigan oltin(III) perxloratining sariq eritmasi hosil bo‘ladi:

${\displaystyle 2\mathrm{A}\mathrm{u}+8\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4⟶\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+2\mathrm{A}\mathrm{u}(\mathrm{C}\mathrm{l}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4){\phantom{A}}_3+2\mathrm{O}{\phantom{A}}_2+4\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}}$

Bu reaksiyaning sababi — kuchli oksidlovchi bo‘lgan HClO₄.

Oltin hech qanday haroratda kislorod bilan reaksiyaga kirishmaydi va 100 °C gacha ozon ta’siriga chidamli.

${\displaystyle Au+O_2\ne }$

${\displaystyle Au+O_3\stackrel{\mathrm{t}<\mathrm{10}{\mathrm{0}}^{\mathrm{o}}\mathrm{C}}{\ne }}$

Oltin kompleks hosil qiluvchi moddalar ishtirokida kislorod va boshqa oksidlovchilar bilan nisbatan oson reaksiyaga kirishadi. Masalan, kislorod ishtirokidagi suvli sianidlar eritmalarida oltin erib, sianoauratlar hosil qiladi:

${\displaystyle 4\mathrm{A}\mathrm{u}+8\mathrm{C}\mathrm{N}{\phantom{A}}^{-}+2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}+\mathrm{O}{\phantom{A}}_2⟶4[\mathrm{A}\mathrm{u}(\mathrm{C}\mathrm{N}){\phantom{A}}_2]{\phantom{A}}^{-}+4\mathrm{O}\mathrm{H}{\phantom{A}}^{-}}$

Sianoauratlar osonlik bilan sof oltingacha qaytariladi:

${\displaystyle 2\mathrm{N}\mathrm{a}[\mathrm{A}\mathrm{u}(\mathrm{C}\mathrm{N}){\phantom{A}}_2]+\mathrm{Z}\mathrm{n}⟶\mathrm{N}\mathrm{a}{\phantom{A}}_2[\mathrm{Z}\mathrm{n}(\mathrm{C}\mathrm{N}){\phantom{A}}_4]+2\mathrm{A}\mathrm{u}\downarrow }$

Reaksiyada xlor ishtirokida kompleks hosil bo‘lishi reaksiyani ancha osonlashtiradi: quruq xlor bilan oltin taxminan 200 °C da reaksiyaga kirishib, oltin(III) xloridi hosil qiladi. Xlorid va nitrat kislotalarning 3:1 nisbatdagi konsentrlangan suvli aralashmasida («zar suvi») esa oltin xona haroratidayoq erib, xloroaurat-ionini hosil qiladi:

${\displaystyle 2\mathrm{A}\mathrm{u}+3\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_2+2\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}^{-}⟶2[\mathrm{A}\mathrm{u}\mathrm{C}\mathrm{l}{\phantom{A}}_4]{\phantom{A}}^{-}}$

Xona haroratida (20—30  °C) oltin suyuq brom va uning suv hamda organik erituvchilardagi eritmalari bilan reaksiyaga kirishib, disproporsiyalanadi va mahsulot sifatida tribromid AuBr₃:

${\displaystyle 2\mathrm{A}\mathrm{u}+2\mathrm{B}\mathrm{r}{\phantom{A}}_2⟶\mathrm{A}\mathrm{u}\mathrm{B}\mathrm{r}{\phantom{A}}_3+\mathrm{A}\mathrm{u}\mathrm{B}\mathrm{r}}$

Yod bilan 120−393 °C

${\displaystyle 2\mathrm{A}\mathrm{u}+\mathrm{I}{\phantom{A}}_2⟶2\mathrm{A}\mathrm{u}\mathrm{I}}$

da reaksiyaga kirishadi. Bundan tashqari, oltin xlorli suvda.

eriydi. Ftor bilan oltin 300—400 °C harorat oralig‘ida reaksiyaga kirishadi; pastroq haroratda reaksiya sodir bo‘lmaydi, yuqoriroqda esa oltin ftoridlari parchalanadi.

Oltin, shuningdek, simobda erib, tarkibida oltin va simobamalgamasideb ataladigan oson eruvchan qotishma hamda intermetall birikmalar bo‘lgan tizimni hosil qiladi.

Oltinning organik birikmalari ham ma’lum, masalan, oltin etildibromidi yoki aurotioglyukoza..

Oltin oltingugurt bilan bevosita reaksiyaga kirishmaydi, ammo oltin(III) sulfidi ni vodorod sulfidni oltin(III) xloridining yoki xloroaurat kislotaning suyultirilgan eritmasidan o‘tkazib olish mumkin.

Oltin mikroelement sifatida inson organizmida oz miqdorda uchraydi, ammo uning biologik ahamiyati hali yetarlicha o‘rganilmagan. Oltin bilan sinergist yoki antagonist bo‘ladigan kimyoviy elementlar aniqlanmagan.

«Quyosh metali» birikmalari bakteriyalar, yuqumli gepatit viruslari va OIVga susaytiruvchi ta’sir ko‘rsatadi hamda kumushning bakteritsid ta’sirini kuchaytiradi. Davriy jadvalning 11-guruhiga (eski tasnifdagi I yonaki guruhcha) kiruvchi kumush, mis va oltin metallari nanozarrachalari orasida eng kuchli antibakterial faollik mis nanozarrachalarida, eng kuchsizi esa oltin nanozarrachalarida kuzatiladi.

Oltin suvi («ichimlik oltini», tarkibidagi oltin ionlari taxminan 0,0005–0,001 mg/l) Hindistonda rasman tan olingan bo‘lib, immunitetni rag‘batlantiruvchi, va antidepressant vosita deb hisoblanadi hamda tetiklikni oshirish va aqliy faoliyatni yaxshilash uchun ishlatiladi. Uni tayyorlash uchun istalgan oltin buyum uzoq vaqt suvda qaynatilishi aytiladi. Zargarlik oltini tarkibida boshqa metall aralashmalari borligi ma’lum (999,9 probali sof oltin zargarlikda ishlatilmaydi). Shu sababli bunday usulda olingan «oltin suvi» aslida oltindan tashqari Ag, Cu, Pd, Ni kabi boshqa metallarning ham ko‘plab ionlarini saqlaydi va uning biologik ta’siri aynan shu bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

1920–1930-yillarda oltin tuzlaridan tayyorlangan dorilar zaxm, sil, streptokokkli sepsis, revmatoid artrit, Shegren sindromi va qizil yugurukka qarshi qo‘llangan. Keyinchalik kasallikni davolashga mo‘ljallangan asosiy preparatlar — natriy aurotiomalati va aurotioglyukoza inyeksiya uchun (ikkalasida ham 50 % elementar oltin bor) hamda auranofin og‘iz orqali qabul qilish uchun (oltin miqdori — 29 %) yaratildi. Mutaxassislar auroterapiyaning maqsadga muvofiqligi va dorilarining samaradorligi haqida turlicha fikrda. Birinchidan, oltin preparatlarining standart davolash dozalari ishlab chiqilmagan, ular har bir bemor uchun alohida tanlanadi; oltin ionlari dozasining ortishi xavfli. Ikkinchidan, bemorlarda yaxshilanishning dastlabki belgilari 3–4 oydan keyin yoki undan ham kech paydo bo‘ladi, ba’zan esa umuman kuzatilmaydi. Uchinchidan, oltin buyraklar, jigar, taloq va gipotalamus, suyak ko‘migi, bo‘g‘imlarning sinovial pardasi va boshqa to‘qimalarda, shuningdek limfa tugunlari va buyrak usti bezlarida uzoq vaqt to‘planib qolishi mumkin. Bu organik kasalliklar, dermatitlar, stomatitlar, trombotsitopeniya kabi holatlarga sabab bo‘lib, asosiy kasallik keltirib chiqargan morfofunksional o‘zgarishlarni kuchaytiradi. To‘rtinchidan, oltin preparatlarini qabul qilish ko‘pincha og‘ir asoratlar keltirib chiqaradi.

Shunga qaramay, oltinning davolovchi ta’siri targ‘ib qilinishda davom etmoqda, hozir esa asosiy e’tibor kolloid oltinga qaratiladi. U deminerallangan suvda muallaq holda bo‘lgan juda mayda oltin zarrachalaridan iborat. Kolloid oltinni birinchi marta 1857-yilda kimyogar Maykl Faradey olgan. Keyinchalik Robert Kox unda mikobakteriyalar nobud bo‘lishini kuzatib, kolloid oltinni silni davolash uchun tavsiya qilgan. Auroterapiya tarafdorlarining ta’kidlashicha, kolloid oltin asab tizimi faoliyatini barqarorlashtiradi, yurak-qon tomir tizimiga ijobiy ta’sir qiladi, organizmning shamollashga qarshiligini oshiradi va hokazo. Boshqa tomondan, kolloid oltin terining morfologik o‘zgarishlari, yumshoq to‘qimalar va ichki a’zolarda yallig‘lanish, distrofiya va nekroz, gemodinamik buzilishlar, asab hujayralarining shishi va distrofiyasini keltirib chiqarishi aniqlangan. U mezenterial limfa tugunlaridagi hujayralar tarkibini o‘zgartiradi, timusda esa limfotsitlarning ko‘payishi, ixtisoslashuvi va migratsiyasini faollashtiradi. Oltin nanozarrachalari va ularning kon’yugatlari kalamushlarga vena ichiga yuborilganda eritrotsitlar cho‘kish tezligini oshiradi, trombotsitopeniyani keltirib chiqaradi, immunitet susaygan sharoitda G sinfidagi immunoglobulinlar sonini ko‘paytiradi va buyraklarda, siydik pufagida hamda jigarda to‘planadi. Mutagen ta’sirlari esa hozircha aniqlanmagan.

Yadro zaryadi sonining 79 ga tengligi oltinni tabiatda uchraydigan protonlari eng ko‘p elementlardan biriga aylantiradi. Ilgari oltin o‘ta yangi yulduzlar nukleosintezida hosil bo‘ladi deb taxmin qilingan. Yangi nazariyaga ko‘ra esa oltin va temirdan og‘irroq boshqa elementlar neytron yulduzlarining parchalanishi natijasida paydo bo‘lgan. Sun’iy yo‘ldosh spektrometrlari bunday jarayonda hosil bo‘ladigan oltinni faqat bilvosita aniqlay oladi: «Bunday elementlar haqiqatan hosil bo‘lishi haqida bevosita spektroskopik dalillarimiz yo‘q». Bu nazariyaga ko‘ra, neytron yulduzi portlashi natijasida tarkibida metallar (jumladan, oltin kabi og‘ir metallar) bor chang kosmik fazoga sochiladi va keyinchalik u yerda kondensatsiyalanadi. Xuddi shunday jarayon Quyosh sistemasida hamda Yerda ham ro‘y bergan. Yer paydo bo‘lgach dastlab suyuq holatda bo‘lgani sababli undagi oltinning deyarli barchasi hozir yadroda joylashgan. Bugun Yer po‘sti va mantiyasidagi oltinning asosiy qismi asteroidlar tomonidan kechki kuchli bombardimon.

davrida keltirilgan. Yerda oltin tokembriy davridan.

Yer po‘stidagi oltin miqdori nihoyatda kam — massa bo‘yicha 4,3⋅10⁻⁷ % (0,5–5 mg/t), ammo oltin bilan keskin boyigan konlar va uchastkalar ko‘p. Oltin suvda ham uchraydi. Dengiz yoki daryo suvining bir litrida 5⋅10⁻⁹ gramm oltin bo‘ladi. Bu taxminan 5 kilogramm oltinning 1 kub kilometr suvda bo‘lishiga mos keladi.

Oltin ruda konlari asosan granitoidlar rivojlangan hududlarda hosil bo‘ladi; ularning oz qismi asosiy va ultraasosiy tog‘ jinslari bilan bog‘liq.

Oltin sanoat miqyosida postmagmatik, asosan gidrotermal konlarda to‘planadi.

Ekzogen sharoitda oltin juda barqaror element bo‘lib, sochma konlarda oson to‘planadi. Biroq sulfidlar tarkibidagi submikroskopik oltin sulfidlar oksidlanganda oksidlanish zonasida ko‘chish xususiyatiga ega bo‘ladi. Natijada ba’zan oltin sulfidlarning ikkilamchi boyish zonasida yig‘iladi, lekin uning eng yuqori konsentratsiyalari oksidlanish zonasida to‘planish bilan bog‘liq. Bu yerda oltin temir va marganes gidroksidlari bilan birga uchraydi. Sulfidli konlarning oksidlanish zonasida oltin bromid va yodid birikmalari shaklida, ion holatida ko‘chadi. Ayrim olimlar oltin temir(III) sulfati ta’sirida yoki suspenziya ko‘rinishida erib, ko‘chishi mumkinligini ham taxmin qilishadi.

Tabiatda jami 38 ta oltin saqlovchi mineral ma’lum bo‘lib, ular Xalqaro mineralogiya assotsiatsiyasi tomonidan standartlashtirilgan. Tabiiy oltin qotishmalar va intermetall birikmalar ko‘rinishida kumush, mis, qo‘rg‘oshin, vismut va qalay bilan uchraydi. Masalan, elektrum — Au va 25–45 % Ag; porpetsit AuPd; misli oltin, vismutoaurit (Au, Bi); rodiyli oltin, iridiyli oltin va platinali oltin. Shuningdek, u osmiyli iridiy (aurosmirid) bilan birga ham uchraydi. Qolgan minerallar, asosan, oltin telluridlaridir: kalaverit AuTe₂, krennerit AuTe₂, silvanit AuAgTe₄, pettsit^{Pettsit // Brokgauz va Yefron ensiklopediyasi.} Ag₃AuTe₂, mutmanit (Ag, Au)Te, montbreyit Au₂Te₃, nagiagit ^{Nagiagit // Brokgauz va Yefron ensiklopediyasi.} Pb₅AuSbTe₃S₆. Oltin va kumush sulfidi bo‘lgan yutenbogardtit Ag₃AuS₂.

juda kam uchraydi. Oltin uchun tabiiy sof holda uchrash xosdir. Uning boshqa shakllari orasida elektrumni— oltinning kumush bilan qotishmasini ta’kidlash lozim. U yashilimtir tusga ega va suv bilan ko‘chganda nisbatan oson yemiriladi. Tog‘ jinslarida oltin odatda atom darajasida tarqalgan bo‘ladi. Konlarda u ko‘pincha sulfidlar va arsenidlar.

tarkibida uchraydi. Oltinning ikkilamchi konlari — sochma konlar— birlamchi ruda konlari yemirilishi natijasida paydo bo‘ladi. Murakkab rudali konlardan esa oltin yo‘ldosh komponent sifatida ajratib olinadi.

Odamlar qadim zamonlardan buyon oltin qazib olishadi. Insoniyat oltin bilan miloddan avvalgi 5-ming yillikdayoq neolit davrida, oltinning tabiatda sof holatda uchrashi.

tufayli tanishgan. Arxeologlarning taxminiga ko‘ra, tizimli oltin qazib olish Yaqin Sharqda boshlangan. U yerdan oltin taqinchoqlar, jumladan, Misrga yetkazilgan. Aynan Misrda malika Zerning qabrida va shumer sivilizatsiyasining Ur shahridagi malika Pu-abining qabrida miloddan avvalgi 3-ming yillikka oid dastlabki oltin taqinchoqlar topilgan.

Rossiyada Yelizaveta davrigacha oltin qazib olinmagan. U chetdan tovarlarga almashtirib olib kelingan va import bojlaridan undirilgan. Birinchi oltin zaxiralari Arxangelsk guberniyasida, Nadvoitsi qishlog‘i yaqinida oltin tomiri topilganda aniqlangan. Bu kon 1745-yilda o‘zlashtirila boshlagan. Shaxta tanaffuslar bilan 1794-yilgacha ishlagan va jami taxminan 65 kg oltin bergan. Rossiyada oltin qazib olishning boshlanishi 21-may (1-iyun) 1745-yil sanasi deb hisoblanadi. Shu kuni Yerofey Markov Uralda oltin topganini Yekaterinburgdagi.

zavodlar Bosh boshqarmasi devonxonasiga ma’lum qilgan. Butun insoniyat tarixida taxminan 161 ming tonna oltin qazib olingan; uning bozor qiymati 8–9 trillion dollar deb baholangan (2011-yil holatiga ko‘ra).

Bu zaxiralar quyidagicha taqsimlangan (2003-yil bahosi):

• davlat markaziy banklari va xalqaro moliya tashkilotlari — taxminan 30 ming tonna;
• zargarlik buyumlarida — 79 ming tonna;
• elektron sanoati va stomatologiya buyumlarida — 17 ming tonna;
• investitsion jamg‘armalarda — 24 ming tonna.

2014-yil holatiga ko‘ra oltin qazib olish yetakchilari:

2011-yilda dunyo bo‘yicha 2809,5 tonna oltin qazib olingan, shundan Rossiya hissasiga 212,12 t (jahon qazib olish hajmining 6,6 %) to‘g‘ri kelgan.

2013-yilda oltin qazib olish hajmi bo‘yicha birinchi o‘rinni 403 tonna qazib olgan Xitoy egalladi; Avstraliya 268,1 tonna bilan ikkinchi, Rossiya 248,8 tonna bilan uchinchi bo‘ldi.

Oltin qazib olish hajmi 2014-yilda 2 % ga oshib, 3109 tonnaga yetdi^{[aniqlashtirish kerak]}. Shu bilan birga, jahon bozoridagi umumiy taklif deyarli o‘zgarmay, 4273 tonnani tashkil etdi. Birlamchi oltin ishlab chiqarish 2 % ga o‘sib, 3109 tonnaga yetdi, ikkilamchi oltinni qayta ishlash esa 11,1 % ga kamayib, 1122 tonnaga tushdi. Jahonda oltinga talab 18,7 % ga qisqarib, 4041 tonnaga tushdi.

Rossiyada

Rossiyada 37 ta oltin qazib oluvchi kompaniya faoliyat yuritadi. Rossiya oltin qazib olish bozorining yetakchisi — «Polyus Zoloto» kompaniyasi bo‘lib, bozorning taxminan 23 % ulushi unga tegishli.

Rossiyada oltinning taxminan 95 % i 15 ta mintaqada qazib olinadi (Amur viloyati, Buryatiya Respublikasi, Zabaykal o‘lkasi, Irkutsk viloyati, Kamchatka o‘lkasi, Krasnoyarsk o‘lkasi, Magadan viloyati, Saxa (Yoqutiston) Respublikasi, Sverdlovsk viloyati, Tuva Respublikasi, Xabarovsk o‘lkasi, Xakasiya Respublikasi, Chelyabinsk viloyati, Chukotka avtonom okrugi).

Yana 10 ta mintaqada oltin qazib olish yiliga bir tonnadan kam va beqaror. Oltinning asosiy qismi tub konlardan olinadi, biroq sochma konlardan oltin qazib olish ham rivojlangan. Eng ko‘p oltin Chukotka avtonom okrugi, Krasnoyarsk o‘lkasi va Amur viloyatida qazib olinadi.

Rossiya oltin konlari orasida sochma konlar muhim o‘rin egallaydi; sochma oltin qazib olish bo‘yicha Rossiya dunyoda 1-o‘rinda turadi. Uning asosiy qismi 7 mintaqada olinadi: Amur viloyati, Zabaykal o‘lkasi, Irkutsk viloyati, Magadan viloyati, Saxa (Yoqutiston) Respublikasi, Xabarovsk o‘lkasi, Chukotka avtonom okrugi.

2012-yilda Rossiyada 226 tonna oltin qazib olingan, bu 15 tonna (7 %) ko‘p — 2011-yildagi ko‘rsatkichga nisbatan.

2013-yilda Rossiyada 248,8 tonna oltin qazib olingan, bu 22,8 tonna (9 %) ko‘p — 2012-yildagiga nisbatan.

2014-yilda Rossiyada 272 tonna oltin qazib olingan. Bu 23,2 tonna (9 %) ko‘p, 2013-yilga nisbatan. Rossiya qazib olishda ikkinchi o‘rinni egalladi. Birinchi o‘rinda Xitoy bo‘lib, u yerda yillik qazib olish 6 % ga oshgan (2013-yil bilan taqqoslaganda) va 465,7 tonnaga yetgan. Uchinchi o‘rinda Avstraliya — 269,7 tonna. Bu 1 % yuqori, 2013-yildagiga nisbatan.

Olish usullari

» zavodida oltin quyish. Oltinni olishda uning asosiy fizik va kimyoviy xossalaridan foydalaniladi: tabiatda sof holda uchrashi, faqat oz sonli moddalar (simob, sianidlar) bilan reaksiyaga kirishish xususiyati. Zamonaviy texnologiyalar rivojlangani sari kimyoviy usullar kengroq qo‘llanmoqda.

1947-yilda amerikalik fiziklar Ingrem, Gess va Gaydn simob yadrolarining neytronlarni yutish samarali kesimini o‘lchash tajribasini o‘tkazishgan. Tajriba davomida qo‘shimcha mahsulot sifatida taxminan 35 mkg oltin olingan. Shu tariqa alkimyogarlarning ko‘p asrlik orzusi — transmutatsiya, ya’ni simobni oltinga aylantirish amalga oshirilgan. Biroq bunday usulda oltin ishlab chiqarish iqtisodiy ahamiyatga ega emas, chunki u eng kambag‘al rudalardan oltin ajratib olishdan ham bir necha baravar qimmatga tushadi.

Yuvish usuli

Yuvish usuli oltinning yuqori zichligiga asoslangan. Suv oqimida zichligi oltinnikidan kichik bo‘lgan minerallar (Yer po‘stidagi deyarli barcha minerallar) yuvilib ketadi, metall esa qumning og‘ir fraksiyasida — shlixda to‘planadi. Bu jarayon shlixni yuvish yoki shlixlash deyiladi. Kichik hajmdagi jinslarni maxsus tog‘orada qo‘lda ham yuvish mumkin. Ushbu usul qadimdan hozirgacha oltin izlovchilar tomonidan kichik sochma konlarni o‘zlashtirishda qo‘llanadi. Asosiy qo‘llanish sohasi esa olmos, oltin va boshqa qimmatbaho metall konlarini izlashdir.

Yirik sochma konlarni o‘zlashtirishda ham yuvish usulidan foydalaniladi, ammo buning uchun maxsus uskunalar — dragalar va yuvish qurilmalari qo‘llanadi. Olingan shlix tarkibida oltindan tashqari boshqa ko‘plab og‘ir minerallar bo‘ladi; oltin ulardan, masalan, amalgamatsiya.

yo‘li bilan ajratib olinadi. Barcha sochma oltin konlari yuvish usulida o‘zlashtiriladi, lekin bu usul tub konlarda cheklangan holda qo‘llanadi. Buning uchun tog‘ jinsi maydalab, so‘ng yuviladi. Oltin juda mayda tarqalgan konlarda usul ishlamaydi, chunki maydalashdan keyin oltin alohida donachalarga ajralmaydi va boshqa minerallar bilan birga yuvilib ketadi. Yuvishda faqat yuvish novidan oson chiqib ketadigan mayda oltin emas, balki gidravlik o‘lchamlari sababli gilamcha kataklariga cho‘ka olmaydigan yirik oltin bo‘laklari ham yo‘qotiladi. Shuning uchun draga va yuvish uskunalarida yirik dumalovchi bo‘laklar kuzatib boriladi — ular aslida oltin bo‘laklari bo‘lishi mumkin.

Amalgamatsiya

Asosiy maqola: Amalgamatsiya

Bu amalgamatsiya usuli simobning turli metallar, jumladan oltin bilan qotishmalar — amalgamalar hosil qilish xususiyatiga asoslangan. Bunda namlangan maydalangan tog‘ jinsi simob bilan aralashtirilib, maxsus maydalagich tegirmonlarda qo‘shimcha maydalanadi. Oltin (va unga qo‘shilgan metallar) amalgamasi hosil bo‘lgan loyqadan yuvish orqali ajratib olingan; so‘ng yig‘ilgan amalgamadan simob haydab chiqarilib, qayta ishlatilgan. Amalgamatsiya usuli miloddan avvalgi I asrdan ma’lum, eng keng ko‘lamda XVI asrdan boshlab Ispaniyaning Amerikadagi mustamlakalarida qo‘llangan. Bunga Ispaniyadagi juda yirik simob koni — Almaden mavjudligi imkon bergan. Keyinchalik tashqi amalgamatsiya usulidan foydalanilgan: oltin saqlovchi maydalangan ruda yuvilganda ustiga yupqa simob qatlami surtilgan mis varaqlar yotqizilgan boyitish novlaridan o‘tkazilgan. Amalgamatsiya faqat oltin miqdori yuqori bo‘lgan yoki oldindan boyitilgan rudali konlarda qo‘llanadi. Hozir bu usul juda kam, asosan Afrika va Janubiy Amerikadagi oltin izlovchilar tomonidan ishlatiladi.

Sianlash

Oltin sianid kislota va uning tuzlari eritmalarida eriydi. Shu xususiyat rudalarni sianlash orqali oltin ajratib olish usullariga asos bo‘lgan.

Sianlash usuli oltinning havo kislorodi ishtirokida sianidlar bilan reaksiyasiga asoslangan: maydalangan oltinli jins suyultirilgan (0,3—0,03 %) natriy sianid eritmasi bilan ishlanadi. Hosil bo‘lgan natriy sianoaurati Na[Au(CN)₂] eritmasidan oltin rux kukuni yordamida yoki maxsus ion almashinuvchi smolalarda cho‘ktiriladi. Bunda quyidagi reaksiyalar sodir bo‘ladi:

${\displaystyle 4\mathrm{A}\mathrm{u}+8\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{N}+\mathrm{O}{\phantom{A}}_2+2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶4\mathrm{N}\mathrm{a}[\mathrm{A}\mathrm{u}(\mathrm{C}\mathrm{N}){\phantom{A}}_2]+4\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{O}\mathrm{H}}$

${\displaystyle 2\mathrm{N}\mathrm{a}[\mathrm{A}\mathrm{u}(\mathrm{C}\mathrm{N}){\phantom{A}}_2]+\mathrm{Z}\mathrm{n}⟶\mathrm{N}\mathrm{a}{\phantom{A}}_2[\mathrm{Z}\mathrm{n}(\mathrm{C}\mathrm{N}){\phantom{A}}_4]+2\mathrm{A}\mathrm{u}\downarrow }$

Sianlash usuli dastlab yirik zavodlarda qo‘llangan: u yerda jins maydalanib, sianlash maxsus idishlarda amalga oshirilgan. Texnologiya rivojlanishi natijasida uyumli eritib ajratish usuli paydo bo‘ldi. Bunda suv o‘tkazmaydigan maydon tayyorlanadi, ustiga ruda to‘kiladi va sianid eritmalari bilan sug‘oriladi. Eritma jins qatlamidan sizib o‘tib, oltinni eritadi. So‘ng eritma maxsus sorbsion kolonnalarga boradi, bu yerda oltin cho‘ktiriladi va qayta tiklangan eritma yana uyumga yuboriladi.

Sianlash usulini rudaning mineral tarkibi cheklaydi. Ruda tarkibida ko‘p miqdorda sulfidlar yoki arsenidlar bo‘lsa, sianidlar ular bilan reaksiyaga kirishgani sababli bu usul qo‘llanmaydi. Shuning uchun sianlash orqali sulfid miqdori kam rudalar yoki sulfid va arsenidlar atmosfera kislorodi ta’sirida oksidlangan oksidlanish zonasidagi rudalar qayta ishlanadi.

Sulfidli rudalardan oltin olish uchun murakkab, ko‘p bosqichli texnologiyalar ishlatiladi. Konlardan olingan oltinda turli aralashmalar bo‘ladi, shu sababli u affinaj zavodlarida yuqori darajada tozalash jarayonlaridan o‘tkaziladi.

Regeneratsiya

Oltin tuzlari eritmalariga 10 % li ishqor eritmasi ta’sir ettirib, so‘ng issiq alyuminiy gidroksid eritmasidan affinaj oltini cho‘ktirish orqali amalga oshiriladi..

• 
  Bir juft shumer sirg‘asi, mixxat yozuvlari bilan; miloddan avvalgi 2093—2046-yillar; Sulaymoniya muzeyi^[ing.] (Sulaymoniya, Iroq)
• 
  Qadimgi Misr haykalchasi, Amon; miloddan avvalgi 945—715-yillar; oltin; 17,5 × 4,7 sm; Metropoliten-muzeyi (Nyu-York)
• 
  Hindistonlik o‘lpon keltiruvchi Apadanadagi, Ahamoniylar satrapligi Hindush^[ing.]dan, yelkasida oltin ko‘tarib kelmoqda; taxminan miloddan avvalgi 500-yil.
• 
  Qadimgi yunon stateri; miloddan avvalgi 323—315-yillar; 18 mm; Metropoliten-muzeyi
• 
  Oltin tanga, Yevkratid I (miloddan avvalgi 171—145-yillar), qadimgi Oy-Xonimning ellinistik hukmdorlaridan biri tasvirlangan. Bu qadimda zarb etilgan ma’lum oltin tangalarning eng kattasi (169,20 g; 58 mm).
• 
  Rim aureusi Adrian; 134—138-yillar; 7,4 g; Metropoliten-muzeyi
• 
  Ingliz neoklassik uslubidagi quticha; 1741-yil; umumiy o‘lchamlari: 4,4 × 11,6 × 9,2 sm; Metropoliten-muzeyi

Investitsiya obyekti sifatida

Asosiy maqola: Oltin investitsiya sifatida

Oltin jahon moliya tizimining muhim tarkibiy qismidir. Bu metall korroziyaga uchramaydi, texnikada ko‘plab qo‘llanish sohalariga ega va uning zaxiralari cheklangan. Tarixiy falokatlar davomida oltin deyarli yo‘qolmagan, balki yig‘ilib, qayta eritib ishlatilgan. Hozirda jahon banklarining oltin zaxiralari 32 ming tonna deb baholanadi (barchasini eritib birlashtirsak, tomoni atigi 12 m ga yaqin kub hosil bo‘ladi; insoniyat 2017-yilgacha qazib olgan jami oltin esa 190 ming tonna deb baholangan — undan tomoni 21 m bo‘lgan kub yasash mumkin). Oltinning xalqaro valyuta sifatidagi o‘rni pasaygani ko‘p marta ta’kidlangan bo‘lsa-da, deyarli barcha dunyo banklari oltinni likvidlik manbalaridan biri sifatida saqlaydi. Masalan, 2007-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, markaziy banklar dunyoda qazib olingan oltinning taxminan 20 % ini zaxira aktivi sifatida saqlagan, ayrim mamlakatlar esa o‘z zaxiralarining qariyb 10 % ini oltinda ushlagan..

Sof metall (elementar) oltin zaharli emas va og‘iz orqali qabul qilinganda tirnash xususiyati keltirib chiqarmaydi. Oltin ioni zaharli bo‘lsa-da, metall oltinning oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ishlatilishi uning nisbatan yuqori kimyoviy inertligi hamda korroziyaga yoki inson organizmida kechishi mumkin bo‘lgan ma’lum kimyoviy jarayonlar natijasida eruvchan tuzlarga (oltin birikmalariga) aylanishga chidamliligi bilan bog‘liq.

Oltinning eruvchan birikmalari (oltin tuzlari), masalan, oltin xloridi, jigar va buyraklar uchun zaharlidir. Oltinni galvanik qoplashda ishlatiladigan odatiy sianidli oltin tuzlari, masalan, oltin sianidi, tarkibida oltin tuzlari hamda boshqa sianidlar mavjudligi sababli zaharlidir. Oltin sianidi bilan o‘limga olib kelgan zaharlanishning kamdan-kam holatlari ma’lum. Oltinning zaharliligini xelatlovchi davolash usulida, dimerkaprol.

kabi vositalar bilan kamaytirish mumkin. Oltin metall 2001-yilda Amerika kontakt dermatiti jamiyati tomonidan «yil allergeni» deb topilgan. Oltinga allergiya asosan ayollarda kuzatiladi. Shunga qaramay, oltin nikel.

kabi metallarga nisbatan kuchsizroq kontakt allergen hisoblanadi. Aspergillus niger zamburug‘i namunasi oltin qazib olish eritmasida aniqlangan. Uning tarkibida oltin, kumush, mis, temir va rux kabi metallarning sianokomplekslari borligi ma’lum bo‘lgan. Zamburug‘ og‘ir metall sulfidlarining erishida ham ishtirok etadi.

Tabiiy oltin yagona barqaror izotopdan — ¹⁹⁷Au dan iborat, ya’ni oltin monoizotop element hisoblanadi. Uning boshqa barcha izotoplari radioaktiv. Ulardan eng barqarori ¹⁹⁵Au (yarim yemirilish davri — 186 kun).

Oltinning narxi, uning o‘ziga xos vazifasini hisobga olganda, oltin standarti paydo bo‘lgan davrdan 1970-yillargacha davlatning pul-kredit idoralari, odatda, markaziy emissiya banki.

tomonidan belgilanardi. Oltinning jahon narxi har kuni oltin fiksingi natijalariga ko‘ra (ertalabki AM Fixing; kechki PM Fixing) aniqlanadi.

1792-yilda AQSHda 1 unsiya oltinning qiymati 19,3 dollar deb belgilangan.

1834-yilda bir unsiya 20,67 dollarga baholangan, chunki AQSH muomalaga chiqarilgan barcha pullarni ta’minlash uchun yetarli oltin zaxirasiga ega emas edi va valyuta kursini pasaytirishga to‘g‘ri kelgan. Bu oltin narxi 100 yil davomida, 1933-yilda AQSH hukumati oltinni musodara qilgunigacha saqlanib qolgan. Musodaradan keyin 1 unsiya oltin narxi 35 dollar qilib belgilangan. Iqtisodiy inqirozga qaramay, AQSH dollarni oltinga belgilangan nisbatda bog‘lab turishga urinib, buning uchun hisob stavkasini oshirgan, ammo bu ham yordam bermagan. Keyingi urushlar tufayli oltin Eski Dunyodan asta-sekin Yangi Dunyoga ko‘cha boshlagan, bu esa dollarni oltinga bog‘lashni vaqtincha tiklagan.

1944-yilda Bretton-Vuds bitimi qabul qilindi. Oltin va ikki valyutaga — AQSH dollari va Britaniya funt sterlingi ga asoslangan oltin-deviz standarti joriy etildi. Bu oltin tanga standartining yakka hukmronligiga barham berdi. Yangi qoidalarga ko‘ra, dollar oltinga bevosita bog‘langan yagona valyutaga aylandi. AQSH G‘aznachiligi xorijiy davlat idoralari va markaziy banklar uchun dollarni 35 dollarlik nisbatda har bir troy unsiyasi oltinga almashtirishni o‘z zimmasiga oldi. Natijada oltin asosiy valyutadan zaxira valyutaga.

aylandi. 1960-yillarning oxirida yuqori inflyatsiya AQSHda dollarni oltinga avvalgi darajada bog‘lab turishni yana imkonsiz qildi. AQSH tashqi savdo taqchilligi vaziyatni og‘irlashtirdi. Oltinning bozor narxi rasmiy narxdan yuqori bo‘lib ketdi. 1971-yilda bir unsiyaga dollar nisbatidagi oltin bahosi 38 dollarga, 1973-yilda esa 42,22 dollarga o‘zgartirildi. 1971-yilda AQSH prezidenti Richard Nikson dollarni oltinga bog‘lashni bekor qildi, ammo bu qadam faqat 1976-yilda, Yamayka valyuta tizimi — suzuvchi valyuta kurslari tizimi shakllanganda rasman tasdiqlandi. Bu dollar endi AQSHning qarz majburiyatlaridan boshqa hech narsa bilan ta’minlanmasligini anglatardi.

Shundan keyin oltin alohida investitsiya tovariga aylandi. Investorlar ko‘p yillar davomida asosan oltingagina ishonishgan.

Bretton-Vuds tizimi qulashi natijasida 1974-yil oxiriga kelib oltin narxi bir unsiya uchun 195 dollarga, 1978-yilda esa 200 dollarga ko‘tarildi.

1980-yil boshida oltin narxi bir unsiya uchun rekord 850 dollarga (2000 dollardan ortiq, 2008-yil narxlarida) yetdi, shundan keyin asta-sekin pasaya boshladi.

Biroq 1999-yilda yetakchi markaziy banklar oltin sotilishini cheklash haqida kelishgach, narxning pasayishi to‘xtadi va oltin yana qimmatlashdi.

2004-yildan AQSH dollari devalvatsiyasi tufayli oltin narxi keskin oshib bordi: 2006-yil oxirida bir unsiya oltin narxi 620 dollarga, 2007-yil oxirida esa taxminan 800 dollarga yetdi.

2008-yil boshida oltin narxi bir unsiya uchun 1000 dollardan oshdi. Biroq taqqoslanadigan narxlarda oltin 80-yillardagi cho‘qqi — 2000 dollardan yuqori darajaga yetmadi. 21-noyabr 2008-yil kuni oltin narxi bir kunda 7,5 % ga oshdi.

Investorlarning AQSH defoltga uchrashidan xavotirlanishi sababli 18-iyul 2011-yilda oltin narxi yangi jahon rekordini — bir troy unsiyasi uchun 1600 dollarni qayd etdi.

Asosiy jahon valyutalari kurslari beqarorlashishi, aksiyalar narxi keskin o‘zgarishi, Yevropadagi qarz inqirozi va turli mamlakatlarda inflyatsiyaning tezlashishi sababli 8-avgust 2011-yilda oltin narxi Gonkong birjasida oltin narxi yangi rekord o‘rnatib, tarixda birinchi marta bir troy unsiyasi uchun 1700 dollardan oshdi. Ayni paytda oltin uzoq tanaffusdan keyin ilk bor platinadan.

qimmatroqqa chiqdi. 10-avgust kuni fyuchersning oltin bo‘yicha narxi COMEX birjasida yangi rekord o‘rnatib, bir troy unsiyasi uchun dastlab 1800 dollardan, 23-avgustda esa 1900 dollardan oshdi va 1911,46 dollarlik yangi rekordni qayd etdi.

5-sentabr kuni ertalabki oltin fiksingi narxi fiksing tarixidagi rekord — bir troy unsiyasi uchun 1896,5 dollarni qayd etdi.

6-sentabr 2011-yilda oltinning kechki fiksing narxi fiksing tarixidagi rekordni funt sterlingda — 1182,823 funt, hamda yevroda — bir troy unsiyasi uchun 1346,359 yevro darajasida yangiladi.

2011-yil sentabrdan keyin oltin narxining o‘sishi to‘xtadi va 2015-yilgacha davom etgan uzoq pasayish tendensiyasi boshlandi (2012-yilda o‘rtacha narx bir unsiya uchun 1669 dollar, o‘sish 6 % bo‘lgan).

12-aprel 2013-yilda bir troy unsiyasi 1600 dollar, 15-aprelda esa 1350 dollar turgan. Narx bir unsiya uchun 1500 dollardan pastga tushdi — bu 2011-yil iyulidan beri birinchi marta ro‘y berdi; ayrim fikrlarga ko‘ra, bunga Kiprdagi voqealardan so‘ng G‘arb markaziy banklarining oltinni ommaviy sotishi, «buqa» bozorini to‘xtatib, narxni pasaytirishga urinishlari sabab bo‘lgan.

Oltin fyuchers kotirovkalari bir chorakda rekord 23 % ga tushdi. Bu Comex birjasi 1975-yildan faoliyat yuritganidan va dollarni oltinga bog‘lash 1971-yilda bekor qilinganidan beri eng katta pasayish edi (avvalgi rekord 1982-yilda, birinchi chorakdagi 18 % pasayish bo‘lgan). O‘sha yili jahonda oltinga talab avvalgi yilga nisbatan 15 % ga kamaydi.

2013-yildagi pasayish natijasida oltin 2000-yildan beri ilk marta yil yakunida arzonlashdi. Ayrim fikrlarga ko‘ra, oltin narxining 2013-yilda deyarli uchdan birga kamayishi iqtisodiyot jonlanayotgani tufayli AQSH Federal zaxira tizimining yumshatish siyosati qisqarishi kutilgani bilan izohlanadi.

2014-yil boshidan Ukraina inqirozi, Iroqdagi ichki nizolar va dollarning zaiflashishi fonida oltin 15 % qimmatlashdi (martda bir unsiyasi 1391 dollarga yetdi). 2011-yildan buyon ilk bor narx ikki chorak ketma-ket oshdi, biroq keyinchalik yana pasaydi. 2014-yilda oltinning o‘rtacha bahosi bir unsiya uchun 1267 dollar bo‘ldi.

20-iyul 2015-yilda oltin narxi besh yillik minimum — bir unsiya uchun 1080 dollargacha tushdi, noyabrda esa 2010-yil fevralidan beri eng past ko‘rsatkich — 1052 dollarga yetdi. Bu o‘sha yili AQSH Federal zaxira tizimi pul-kredit siyosatini qat’iylashtirishi, ya’ni bazaviy foiz stavkasini 2006-yildan beri birinchi marta oshirishi kutilgani bilan izohlanadi.

2016-yil boshidan oltin narxi barqaror o‘sdi (fevralda bir yil ichida birinchi marta bir troy unsiyasi 1250 dollardan oshdi; 2008-yil noyabridan beri bunday tez qimmatlashmagan edi). Bunga rivojlangan mamlakatlar markaziy banklaridan yangi rag‘batlantiruvchi choralar kutilgani sabab bo‘lgan. 2016-yil I choragida oltinning bir troy unsiyasi 16 % qimmatlashdi — bu 1986-yildan beri eng katta choraklik o‘sish bo‘ldi.

6-iyulga kelib yil boshidan oltin narxi 27 % dan ortiq oshdi. Bir unsiya uchun 1300 dollardan yuqori narxga chiqish, jumladan, Britaniyaning Yevropa Ittifoqidan chiqishi.

bo‘yicha referendum natijalari bilan ham bog‘langan. 2019-yil iyunda oltinning jahon narxi bir unsiya uchun 1400 dollardan oshdi — bu 2013-yil sentabridan beri birinchi marta sodir bo‘ldi.

13-avgustda narx jahon iqtisodiy pasayishi fonida olti yillik maksimumga yetdi. So‘nggi uch oyda oltin 20 % qimmatlashdi, 7-avgustda esa 2013-yildan beri ilk bor bir unsiya uchun 1500 dollar chegarasiga yetdi.

6-mart 2020-yilda oltinning jahon bozoridagi narxi o‘sha davr uchun eng yuqori — bir unsiya uchun 1690 dollarga yetdi.

8–9-mart 2020-yilda OPEK+ning neft qazib olishni qisqartirish kelishuvi barbod bo‘lgach, oltin narxi rekord 1702 dollar/unsiyagacha ko‘tarildi.

2020-yil mart oxirida AQSHdagi oltin fyucherslari narxi taxminan 9 % ga oshib, bir troy unsiyasi uchun 1620 dollar atrofida bo‘ldi va yetti yillik maksimumga chiqdi. 2000-yildan buyon oltin narxi bir hafta ichida bundan ham ko‘proq o‘sgan hollar juda kam bo‘lgan. Jumladan, 2008-yil sentabrda AQSHning eng yirik banklaridan biri Lehman Brothers bankrotligini e’lon qilganidan so‘ng shunday o‘sish kuzatilgan.

9-mart 2022-yilda oltinning birjadagi navbatdagi maksimum narxi qayd etilib, bir unsiya uchun 2033 dollarga yetdi.

29–30-yanvar 2026-yilda oltinning fevral fyucherslari narxi tarixiy maksimum — 5625 dollarga yetdi, biroq 2-fevralga kelib 4733 dollargacha pasaydi.

2017-yil holatiga ko‘ra, oltin xalqaro savdoda eng ko‘p sotiladigan tovarlar orasida 8-o‘rinni egallagan; umumiy savdo hajmi 331 mlrd AQSH dollari deb baholangan.

Oltinning eng yirik eksportchilari (jahon aylanmasidagi ulushi, %):

• Shveysariya 21 % (70,3 mlrd AQSH dollari)
• Avstraliya 8,8 % (29,1 mlrd AQSH dollari)
• Gonkong 7,7 % (25,6 mlrd AQSH dollari)
• AQSH 6,7 % (22 mlrd AQSH dollari)
• Birlashgan Arab Amirliklari 6,1 % (20,2 mlrd AQSH dollari).

Oltinning eng yirik importchilari (jahon aylanmasidagi ulushi, %):

• Shveysariya 21 % (70,9 mlrd AQSH dollari)
• Xitoy 12 % (40,3 mlrd AQSH dollari)
• Hindiston 12 % (39 mlrd AQSH dollari)
• Gonkong 11 % (35 mlrd AQSH dollari)
• Buyuk Britaniya 10 % (34,3 mlrd AQSH dollari)

Rossiyaning jahon eksportidagi ulushi 1 % (taxminan 3,3 mlrd AQSH dollari), importidagi ulushi esa 0,01 % dan kam (qariyb 4,3 mln AQSH dollari).

• Potyomkin S. V. «Asl 79-element: oltin haqida ocherk» / taqrizchi: texnika fanlari doktori V. G. Leshkov. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Nedra, 1988. — 176 bet. — 141 500 nusxa. — ISBN 5-247-00161-3. (muqova)
• Bruk Larmer. Oltinning narxi // National Geographic Rossiya, 2009-yil fevral, 85—105-betlar.
• Suv ekotizimlari tarkibidagi oltin va boshqa elementlarni neytron-aktivatsion tahlil usulida aniqlash // Suv: texnologiya va ekologiya. 2009. № 2. 62—68-betlar.

• Oltin : [arxiv. 2-iyun 2017-yil] // Temir daraxt — Nurlanish. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2008. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 10). — ISBN 978-5-85270-341-5.
• «Minerallar katalogi» ma’lumotlar bazasidagi tabiiy oltin
• Kimyoviy elementlar ommabop kutubxonasida oltin
• 1927-yilgi Moliya ensiklopediyasining «Oltin» maqolasi
• SSSR Davlat bankining oltin operatsiyalari haqida qaytib kelmagan P. Yanishevskiy ma’ruzasidan (9.01.1933-yilgi «Vozrojdeniye» gazetasi)
• 1917—1921-yillarda Sovetlar Respublikasi oltin sohasidagi siyosati va oltin sanoati siyosati
• Oltinning gramm uchun rubldagi narx dinamikasi
• Oltin bizni o‘ziga tortadi. Nega dunyodagi barcha eng yaxshi narsalar «oltin» deb ataladi?. Arxeologiya. O‘tmish. Boshlovchi Aleksey Yudin, «Ozodlik» radiosi (19-yanvar 2020-yil)