Kumush
← Palladiy | Kadmiy →
47 Cu ↑ Ag ↓ Au 47Ag
Oddiy moddaning tashqi koʻrinishi
Kristall holatdagi kumush
Atomning xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Kumush / Argentum (Ag), 47
Guruh, davr, blok	11 (eski tasnif boʻyicha), 5, d-element
Atom massasi (molyar massa)	107,8682(2) a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Kr] 4d105s1
Atom radiusi	145,4 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radiusi	134 pm
Ion radiusi	(+2e) 89 (+1e) 126 pm
Elektrmanfiylik	1,93 (Poling shkalasi)
Elektrod potensiali	+0,799
Oksidlanish darajalari	+1 (eng barqarori), +2, +3
Ionlanish energiyasi	1‑chisi: 731 (7,57) kJ/mol (eV) 2‑chisi: 2073 (21,48) kJ/mol (eV) 3‑chisi: 3261 (36,10) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichlik (normal sharoitda, yaʼni n. sh.)	10,5 g/sm3
Erish harorati	1235,08 K; 961,93 °C
Qaynash harorati	2440 K; 2167°C
Molyar erish issiqligi	11,95 kJ/mol
Molyar bugʻlanish issiqligi	254,1 kJ/mol
Molyar issiqlik sigʻimi	25,36 J/(K·mol)
Molyar hajm	10,3 sm3/mol
Kristall panjarasi oddiy moddaning
Panjara tuzilishi	Yoqlari markazlashgan kubik
Panjara parametrlari	4,086 Å
Debay harorati	225 K
Boshqa tavsiflar
Issiqlik oʻtkazuvchanligi	(300 K) 429 Vt/(m·K)
CAS raqami	7440-22-4

Kumush (kimyoviy belgisi — Ag, lotincha nomi Argentum) — kimyoviy element boʻlib, 11-guruhda ( eski tasnif boʻyicha — birinchi guruhning yonaki guruhchasi, IB) va beshinchi davrda joylashgan. Davriy sistemada D. I. Mendeleyev tizimi boʻyicha kumushning atom raqami 47.

Oddiy modda kumush — bolgʻalanuvchan, choʻziluvchan oʻtish metallari turkumidagi nodir metall boʻlib, rangi kulrang-oq.

Kumush insoniyatga qadim zamonlardan maʼlum. Buning sababi shundaki, kumush ham xuddi oltinkabi tabiatda koʻpincha sof tugʻma holda uchraydi — uni rudalardaneritib ajratib olish talab etilmagan. Bu hol kumushning turli xalqlar madaniy anʼanalarida katta oʻrin tutishini belgilagan. ^{[manba 43 kundan beri koʻrsatilmagan]}

Kumush qazib olishning eng dastlabki davrlaridan saqlangan yodgorliklar Xett podsholigi bilan bogʻliq.

Kumush qazib olish va unga ishlov berishning eng qadimgi markazlaridan biri tarixdan oldingi Sardiniyaboʻlib, bu yerda kumush ilk eneolit davridan maʼlum boʻlgan.

Xususan, Ossuriyada va Bobilda kumush muqaddas metall sanalgan va Oyning ramzi boʻlgan. ^{[manba 43 kundan beri koʻrsatilmagan]}

Qadimgi Yunonistonda kumush koʻp miqdorda qazib olingan joy — Lavrion konlari. ^{[manba 43 kundan beri koʻrsatilmagan]}

Eng katta miqdordagi kumush Rim tangalarini zarb qilish uchun miloddan avvalgi II asrdan boshlab Ispaniya konlaridan olingan. ^{[manba 43 kundan beri koʻrsatilmagan]}

X asrda kumush qazib olish Gartsda ( Rammelsberg togʻi , Goslar yaqinida), XII asrda esa Saksoniyada, Ruda togʻlaridaboshlangan; bu yerda konchilik markazi Frayberg boʻlgan. Kumush qazib olishning Yevropadagi uchinchi markazi oʻrta asrlarda esa Quyi Vengriya (Slovakiya) boʻldi. XII asrda chex yerlarida kumush jadal qazib olina boshlandi. Dastlab eng yirik kumush qazib olish markazi Prshibramshahri, keyin Yiglava, keyinchalik esa yetakchilik Kutna-Gora shahriga oʻtdi.

Kumush va uning birikmalari alkimyogarlarorasida mashhur edi. XIII asr oʻrtalaridan kumush idish-tovoq tayyorlash uchun anʼanaviy material boʻlib qoldi.

XIV asrda Olkush yaqinida, Yuqori Sileziyadakumush qazib olish boshlandi. 1409-yilda Shimoliy Tirolda, Shvats konlarida kumush qazib olina boshlandi. Shvetsiyada eng muhim kumush konlari Sala^[ing.]edi; ular XIII asrdan ishlatib kelingan, biroq eng koʻp kumush XV va XVI asrlarda olingan.

Ispanlarning Amerika qitʼasini bosib olishi juda boy Yangi Dunyokonlariga yoʻl ochdi. 1540-yilda Yevropada yiliga 52-55 tonna kumush qazib olingan, bu oʻsha paytda Amerikadan Yevropaga keltirilgan kumushdan olti baravar koʻp edi. Biroq 1560-yillarga kelib koʻrsatkichlar tenglashdi, keyingi oʻn yillikda esa Yevropadagi qazib olish hajmi Yangi Dunyodan keladigan kumush oqimining atigi yarmiga teng boʻlib qoldi, chunki Potosi va Sakatekaskonlari oʻzlashtirila boshlandi. Amerika kumushining Yevropaga oqib kelishi narxlar inqilobideb atalgan hodisaga sabab boʻldi. XVIII asr oʻrtalarigacha Potosi konlari jahon kumush qazib olish hajmining taxminan yarmini bergan.

Rossiyada XVIII asrgacha kumush qazib olinmagan. 1704-yilda Pyotr Savvich Musin-Pushkin rahbarligida Aleksandr Levandian Nerchinsk zavodidakumush eritishni boshladi. XVIII asr oʻrtalaridan Kolivano-Voskresensk zavodlaridakumush eritish yoʻlga qoʻyildi. XIX asr boshlariga kelib Rossiya imperiyasi kumush qazib olish boʻyicha Yevropada ikkinchi oʻrinni Avstriya imperiyasidan keyin egallagan.

Kumush hozirgacha esdalik va investitsiya tangalarini zarb qilishda ishlatiladi (muomaladagi soʻnggi kumush tangalarning 1960—1970-yillarda chiqarib tashlanishi taxminan Bretton-Vuds valyuta tizimi inqiroziga toʻgʻri kelgan).

Yer poʻstidagi kumushning oʻrtacha miqdori ( Vinogradovboʻyicha) — 70 mg/t. Uning eng yuqori konsentratsiyasi gilli slanetslardaaniqlanadi va 1 g/t ga yetadi. Kumush ionlariningenergetik koʻrsatkichi nisbatan past boʻlib, bu elementning izomorfizmga moyilligi kamligini va boshqa minerallar kristall panjarasiga kirishi ancha qiyinligini belgilaydi. Faqat kumush va qoʻrgʻoshinionlari oʻrtasida doimiy izomorfizm kuzatiladi. Kumush ionlari tabiiy sof oltinningkristall panjarasiga kiradi; uning miqdori baʼzan elektrumda massa boʻyicha deyarli 50 % ga yetadi. Kumush ioni oz miqdorda mis sulfid va sulfotuzlari panjarasiga ham kiradi; bunda misbirikmalari, shuningdek telluridlarbaʼzi polimetall, ayniqsa oltin-sulfid va oltin-kvarsli konlarda uchraydi

Nodir va rangli metallarning bir qismi tabiatda sof tugʻma holda uchraydi. Kumushning juda ulkan sof boʻlaklari topilgani maʼlum va hujjatlar bilan tasdiqlangan. Masalan, 1477-yilda «Avliyo Georgiy» konida (Shneeberg koni, Ruda togʻlarida Frayberg shahridan 40—45 km uzoqlikda) ogʻirligi 20 t boʻlgan tabiiy kumush boʻlagi topilgan. Oʻlchami 1×1×2,2 m boʻlgan kumush qoyatosh boʻlagi kon ichidan tashqariga tortib chiqarilgan, uning ustida bayramona ziyofat oʻtkazilgan, soʻng boʻlaklarga boʻlinib, tortilgan. Daniyada, Kopengagenmuzeyida ogʻirligi 254 kg boʻlgan, 1666-yilda topilgan tabiiy kumush boʻlagi saqlanadi. U Norvegiyadagi konlardan biri — Kongsbergdan keltirilgan.Boshqa qitʼalarda ham ulkan tabiiy kumush boʻlaklari topilgan. Hozir Kanada parlamenti binosida Kobalt konidan, Kanadadan olingan, ogʻirligi 612 kg boʻlgan tabiiy kumush plastinasi saqlanadi. Shu kondan olingan boshqa plastina katta oʻlchamlari sababli «kumush yoʻlak» deb atalgan; uning uzunligi taxminan 30 m, tarkibida esa 20 t kumush boʻlgan. Bunday ulkan topilmalarga qaramasdan, kumush kimyoviy jihatdan oltindan faolroq, shuning uchun tabiatda sof tugʻma holda kamroq uchraydi. Shu sababli kumushning eruvchanligi ham yuqoriroq boʻlib, uning dengiz suvidagi konsentratsiyasi oltinnikidan bir tartib yuqori (mos ravishda taxminan 0,04 mkg/l va 0,004 mkg/l).

Kumushning 50 dan ortiq tabiiy minerali maʼlum. Ulardan faqat 15—20 tasi muhim sanoat ahamiyatiga ega, jumladan:

Boshqa nodir metallarga oʻxshab, kumush konlari ikki turga boʻlinadi:

• kumushning oʻz konlari, ularda kumush barcha foydali komponentlar qiymatining 50 % dan ortigʻini tashkil qiladi;
• tarkibida kumush boʻlgan kompleks konlar (bu yerda kumush rangli, qotishma hosil qiluvchi va nodir metall rudalarida yoʻldosh komponent sifatida mavjud).

Kumushning oʻz konlari jahon kumush qazib olishida muhim oʻrin tutadi, ammo razvedka qilingan asosiy kumush zaxiralari (75 %) kompleks konlar hissasiga toʻgʻri keladi.

Rangli metall rudalarida kumush miqdori 10-100 g/t, oltin-kumush rudalarida 200—1000 g/t, kumush konlari rudalarida esa 900—2000 g/t, baʼzan bir tonnada oʻnlab kilogrammni tashkil qiladi.

Kumush kaustobiolitlardaham uchraydi: torf, neft, koʻmir va bitumli slanetslarda.

Konlar

Kumushning yirik konlari quyidagi mamlakatlarda joylashgan:

• Armaniston,
• Germaniya,
• Ispaniya,
• Peru,
• Chili,
• Meksika,
• Xitoy,
• Kanada,
• AQSH,
• Avstraliya,
• Polsha,
• Rossiya,
• Qozogʻiston,
• Ruminiya,
• Shvetsiya,
• Chexiya,
• Slovakiya,
• Avstriya,
• Vengriya,
• Norvegiya.

Kumush konlari, shuningdek, Kiprda va Sardiniyada.

Kumush atomining toʻliq elektron konfiguratsiyasi: 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶4s²3d¹⁰4p⁶5s¹4d¹⁰

Sof kumush ancha ogʻir ( qoʻrgʻoshindanyengil, biroq misdanogʻir; zichligi — 10,5 g/sm³), nihoyatda plastik kumushsimon oq metalldir. (Yorugʻlikni qaytarish koeffitsiyenti deyarli 100 % ga teng). Kristall panjarasi — yoqlari markazlashgan kubiktuzilishga ega. Yupqa kumush folga undan oʻtgan yorugʻlikda binafsha tusda koʻrinadi. Vaqt oʻtishi bilan metall xiralashadi: u havodagi oz miqdordagi vodorod sulfid bilan reaksiyaga kirishib, sulfidqatlamini hosil qiladi. Bu yupqa parda metall yuzasiga oʻziga xos pushti tus beradi. Kumush metallar orasida eng yuqori issiqlik oʻtkazuvchanligiga ega. Xona haroratida barcha maʼlum metallar orasida eng yuqori elektr oʻtkazuvchanlikka ega (solishtirma elektr qarshiligi 1,59⋅10⁻⁸ Om·m, 20 °C haroratda). Nisbatan qiyin eriydigan metall, erish harorati 962 °C.

Kumush nodir metall boʻlgani sababli uning kimyoviy faolligi nisbatan past. U xlorid va suyultirilgan sulfat kislotalarida erimaydi. Ammo oksidlovchi muhitda ( nitratkislotada, issiq konsentrlangan sulfat kislotada, konsentrlangan perxlorat, selenat, xlorat kislotalarda, shuningdek xlorid kislotada (erkin kislorod ishtirokida) kumush eriydi:

${\displaystyle 𝖠𝗀\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖧𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟥}\text{(конц.)}}\mathsf{⟶}𝖠𝗀𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖭{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖠𝗀\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\text{(конц.)}\mathsf{⟶}𝖠{𝗀}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\uparrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$${\displaystyle \mathrm{𝟨}𝖠𝗀\mathsf{+}\mathrm{𝟨}𝖧𝖢𝗅{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{⟶}\mathrm{𝟧}𝖠𝗀𝖢𝗅{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖠𝗀𝖢𝗅\mathsf{\downarrow }\mathsf{+}\mathrm{𝟥}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖠𝗀\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲𝖾{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{⟶}𝖠{𝗀}_{\mathrm{𝟤}}𝖲𝖾{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{\downarrow }\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲𝖾{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$

U, shuningdek, temir(III) xlorididaeriydi; bu jarayon kimyoviy oʻyishda qoʻllanadi:

${\displaystyle 𝖠𝗀\mathsf{+}𝖥𝖾𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{⟶}𝖠𝗀𝖢𝗅\mathsf{\downarrow }\mathsf{+}𝖥𝖾𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}}$

Kumush simobdaoson erib, amalgama (simob va kumushning suyuq qotishmasi) hosil qiladi.

Kumush kislorod taʼsirida ham oksidgachaoksidlanadi, biroq bu oksid qaytar parchalanadi. Shu bilan birga, yupqa parda koʻrinishidagi kumush kislorod plazmasi yoki ozon taʼsirida, ultrabinafsha nurlar bilan nurlantirilgandaoksidlanishi mumkin. Nam havoda ikki valentli oltingugurtning juda oz izlari (vodorod sulfid, tiosulfatlar, rezina) boʻlganda ham kam eruvchan kumush sulfidiqatlami hosil boʻlib, kumush buyumlarning qorayishiga sabab boʻladi:

${\displaystyle \mathrm{𝟦}𝖠𝗀\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲\mathsf{+}{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{⟶}\mathrm{𝟤}𝖠{𝗀}_{\mathrm{𝟤}}𝖲\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$

Kislorodsiz muhitda ham shunday oksidlanadi:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖠𝗀\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲\mathsf{⟶}𝖠{𝗀}_{\mathrm{𝟤}}𝖲\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}}$

Erkin galogenlar kumushni osonlik bilan

galogenidlarga oksidlaydi:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖠𝗀\mathsf{+}{𝖨}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{⟶}\mathrm{𝟤}𝖠𝗀𝖨}$

Biroq yorugʻlik taʼsirida bu reaksiya teskari yoʻnalishda ketadi va kumush galogenidlari (ftoriddan tashqari) asta-sekin parchalanadi. Shu hodisa oq-qora fotografiyaning ishlash tamoyiliga asos boʻladi.

Oltingugurt bilan qizdirilganda kumush sulfid hosil qiladi:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖠𝗀\mathsf{+}𝖲\mathsf{⟶}𝖠{𝗀}_{\mathrm{𝟤}}𝖲}$.

Kumush birikmalarida eng barqaror oksidlanish darajasi +1. Ammiak ishtirokida kumush(I) birikmalari suvda oson eriydigan [Ag(NH₃)₂]⁺kompleksini hosil qiladi. Kumush sianidlar, va tiosulfatlarbilan ham komplekslar hosil qiladi. Kompleks birikmalar hosil boʻlishidan kam eruvchan kumush birikmalarini eritishda va rudalardan kumush ajratib olishda foydalaniladi.

Kumush(I) tuzlari, ayrim istisnolardan (nitrat, perxlorat va ftorid) tashqari, suvda erimaydi. Bu xossa suvli eritmada galogen ionlarini (xlor, brom, yod) aniqlashda koʻp ishlatiladi.

Kumushning yuqori oksidlanish darajalaridagi (+2, +3) birikmalari kumush(I) birikmalariga qaraganda ancha beqaror. Uning quyidagi moddalar bilan birikmalari maʼlum: kislorod (Ag⁺Ag³⁺O₂, Ag₂O₃) va ftor (AgF₂), AgF₃), kompleks ionlar [AgF₄]⁻ va [AgF₆]³⁻.

Kumush(II) azot donorli ligandlar — piridin, 2,2'-bipiridil va 1,10-fenantrolin (phen) bilan hosil qilgan kompleks birikmalarda barqarorlashishi mumkin. Ular kumush nitratini ligand ortiqcha miqdorda mavjudligida ammoniy persulfat bilan oksidlaganda jigarrang choʻkma sifatida hosil boʻladi^{[manba 347 kundan beri koʻrsatilmagan]}:

${\displaystyle 2\mathrm{A}\mathrm{g}\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3+3(\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4){\phantom{A}}_2\mathrm{S}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}{\phantom{A}}_8+4\mathrm{p}\mathrm{h}\mathrm{e}\mathrm{n}⟶2[\mathrm{A}\mathrm{g}(\mathrm{p}\mathrm{h}\mathrm{e}\mathrm{n}){\phantom{A}}_2]\mathrm{S}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}{\phantom{A}}_8\downarrow +2(\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4){\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+2\mathrm{N}\mathrm{H}{\phantom{A}}_4\mathrm{N}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3}$

Kuchli oksidlovchilar boʻlgan kumush(II) tuzlari suv va kislorodli kislotalar eritmalaridan kislorod ajratib chiqaradi:

${\displaystyle 4\mathrm{A}\mathrm{g}{\phantom{A}}^{2+}+2\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶4\mathrm{A}\mathrm{g}{\phantom{A}}^{+}+\mathrm{O}{\phantom{A}}_2+4\mathrm{H}{\phantom{A}}^{+}}$

Tabiiy kumush ikki barqaror izotop aralashmasidan iborat (¹⁰⁷Ag va ¹⁰⁹Ag). Kumushning eng uzoq yashovchi radioaktiv izotopi ¹⁰⁵Ag boʻlib, uning yarim yemirilish davri 41,3 sutka. Biroq yadro izomeri ^108mAg ning yarim yemirilish davri 439 yil.

• Oddiy sharoitda eng yuqori elektr oʻtkazuvchanlikka, issiqlik oʻtkazuvchanligiga va kislorod bilan oksidlanishga chidamlilikka egaligi sababli elektrotexnika buyumlarining kontaktlarida (masalan, rele kontaktlari, lamellar), shuningdek koʻp qatlamli keramik kondensatorlarda.
• Kumush kavsharlar: ПСр-72, ПСр-45 va boshqa mis-kumush kavsharlari masʼuliyatli birikmalarni, jumladan turli metallarni kavsharlashda ishlatiladi. Tarkibida kumush koʻp boʻlgan kavsharlar zargarlikda, oʻrtacha miqdordagilari esa katta tokli oʻchirgichlardan suyuq yoqilgʻili raketa dvigatellarigacha boʻlgan texnikalarda ishlatiladi. Baʼzan qoʻrgʻoshinga 3 % miqdorda qoʻshiladigan kumush (ПСр-3) qalayli kavshar oʻrnini bosadi..
• Qotishmalar tarkibida, xususan katodlar (galvanik elementlar uchun) tayyorlashda qoʻllanadi..
• Shuningdek, qimmatbaho metall sifatida zargarlikda ishlatiladi (odatda misbilan, baʼzan nikel va boshqa metallar bilan qotishma shaklida).
• Kumush tangalarini zarb qilishda (muomaladagi tangalar — 1970-yillar boshigacha, hozir esa faqat yubiley tangalari), shuningdek mukofotlarni — orden va medallarni tayyorlashda ishlatiladi.
• Kumush galogenidlari va kumush nitrati fotografiyada ishlatiladi, chunki ular yuqori yorugʻlikka sezgirlikka ega.
• Kumush yodidi ob-havoni oʻzgartirish («bulutlarni tarqatish») uchun qoʻllanadi.
• Juda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi va oksidlanishga chidamliligi tufayli quyidagi sohalarda ishlatiladi:
  • elektrotexnika va elektronikada — yuqori chastotali zanjirlardagi muhim kontaktlar hamda oʻtkazgichlarni qoplash uchun;
  • oʻta yuqori chastotali texnikada qoplama sifatida, jumladan toʻlqin oʻtkazgichlarning ichki yuzasida..
• Yorugʻlikni yaxshi qaytaradigan koʻzgularni qoplashda ishlatiladi (oddiy koʻzgularda alyuminiy).
• ishlatiladi). Koʻpincha katalizator sifatida oksidlanish reaksiyalarida, masalan, formaldegid ni metanoldanolishda, shuningdek epoksid ni etilendan.
• olishda ishlatiladi. Kumush dezinfeksiyalovchi modda sifatida, asosan suvni zararsizlantirishda qoʻllanadi. Tuzlari (kumush nitrati) va kolloid eritmalari (protargol va kollargol) koʻrinishida burishtiruvchi vosita sifatida cheklangan miqdorda qoʻllanadi. Ilgari kumush preparatlari ancha keng ishlatilgan.
• Kumush oziq-ovqat sanoatida ham oziq-ovqat qoʻshimchasi E174 sifatida ishlatiladi..

Kumushning qoʻllanish sohalari doimiy kengaymoqda: u nafaqat qotishmalarda, balki kimyoviy birikmalar shaklida ham ishlatiladi. Kumushning muayyan miqdori muntazam ravishda kumush-rux va kumush-kadmiy akkumulyatorlarini tayyorlashga sarflanadi. Bunday batareyalar juda yuqori energiya zichligi va massaga nisbatan energiya sigʻimiga ega boʻlib, kichik ichki qarshilik tufayli yuklamaga juda katta tok bera oladi.

Kumush maxsus akkumulyatorlarning musbat plastinalari tok oʻtkazgichlarini quyish uchun (0,1—0,4 %) miqdorda qoʻrgʻoshinga qoʻshiladi. Bunday qoʻrgʻoshinli akkumulyatorlar juda uzoq xizmat qiladi (10—12 yilgacha) va ichki qarshiligi past boʻladi.

Kumush xloridi xlor-kumush-rux batareyalarida, shuningdek ayrim radar yuzalarini qoplashda ishlatiladi. Bundan tashqari, spektrning infraqizil qismida shaffof boʻlgan kumush xloridi infraqizil optikada qoʻllanadi.

Kumush ftoridining monokristallari toʻlqin uzunligi 0,193 mkm boʻlgan lazer nurlanishini hosil qilishda ishlatiladi (ultrabinafsha nurlanish).^{[aniqlashtirish kerak]}

Kumush protivogaz filtrlarida katalizator sifatida ishlatiladi.

Kumush atsetilenidi (karbid) baʼzan kuchli boshlovchi portlovchi modda sifatida (detonatorlarda ishlatiladi).

Kumush fosfati nurlanish dozimetrida ishlatiladigan maxsus shishani tayyorlashda qoʻllanadi. Bunday shishaning taxminiy tarkibi: alyuminiy fosfat — 42 %, bariy fosfat — 25 %, kaliy fosfat — 25 %, kumush fosfat — 8 %.

Kumush permanganatisuvda eriydigan toʻq binafsha kristall kukun boʻlib, protivogazlarda ishlatiladi. Baʼzi maxsus hollarda kumush quyidagi tizimlardagi quruq galvanik elementlarda ham qoʻllanadi: xlor-kumush elementi, brom-kumush elementi, yod-kumush elementi.

• 
  Nazr quyish idishi, qabr egasi — Menui, firʼavn Tutmos IIIning xotinlaridan biri; 1479-1425-yillar miloddan avvalgi era;19,5 × 13 sm; Metropoliten muzeyi (Nyu-York)
• 
  Qadimgi yunon tetradraxmasi; 315–308-yillar miloddan avvalgi era;diametri: 2,7 sm; Metropoliten muzeyi
• 
  Oltin suvi yuritilgan qadimgi yunon kosasi; miloddan avvalgi era;balandligi: 7,6 sm, diametri: 14,8 sm; Metropoliten muzeyi
• 
  Rim likopchasi; milodiy 1–2-asrlar; balandligi: 0,1 sm, diametri: 12,7 sm; Metropoliten muzeyi
• 
  Rimdagi Serapisbyusti; 2-asr; 15,6 x 9,5 sm; Metropoliten muzeyi
• 
  Fransuzcha rokokouslubidagi shoʻrva idishi; 1749; balandligi: 26,3 sm, eni: 39 sm, chuqurligi: 24 sm; Metropoliten muzeyi
• 
  Fransuz rokoko uslubidagi qahva idishi; 1757; balandligi: 29,5 sm; Metropoliten muzeyi
• 
  Fransuzcha neoklassik koʻza; 1784-1785; balandligi: 32,9 sm; Metropoliten muzeyi
• 
  Qahva idishi, neorokokouslubida; 1845; umumiy oʻlchami: 32 x 23,8 x 15,4 sm; Klivlend sanʼat muzeyi (Klivlend, Ogayo shtati, AQSH)
• 
  Fransuz desert qoshiqlari, modernuslubida; taxminan 1890-yil; Smitson Kuper-Hyuitt dizayn muzeyi (Nyu-York)
• 
  Modern uslubidagi jardinyerka (gul idishi); taxminan 1905-1910-yillar; balandligi: 22 sm, eni: 47 sm, chuqurligi: 22,5 sm; Smitson Kuper-Hyuitt dizayn muzeyi
• 
  Modern uslubidagi koʻzgu; 1906; uzunligi: 20,7 sm, ogʻirligi: 88 g; Reyksmyuseum (Amsterdam, Niderlandiya)

Kumushning juda oz miqdori (taxminan 0,02 mg/kg) barcha sutemizuvchilarorganizmida uchraydi, lekin uning biologik vazifasi yetarlicha oʻrganilmagan. Odam bosh miyasida kumush miqdori yuqoriroq (0,03 mg har 1000 g yangi toʻqimaga yoki kul massasi boʻyicha 0,002 %). Qizigʻi, nerv hujayralarining ajratib olingan yadrolarida — neyronlarda — kumush yanada koʻp (kul massasi boʻyicha 0,08 %).^{[ishonchsiz manba]}.

Ovqat orqali odam kuniga oʻrtacha 0,1 mg Ag qabul qiladi. Tuxum sarigʻida 0,2 mg kumush 100 g mahsulotga toʻgʻri keladi. Kumush organizmdan asosan najas bilan chiqariladi.

Kumush ionlari bakteriostatik xossalarga ega. Biroq bakteriostatik taʼsir uchun suvdagi kumush ionlari konsentratsiyasini shunchalik oshirish kerak boʻladiki, suv ichishga yaroqsiz boʻlib qoladi. Kumushning bakteriostatik xossalari qadimdan maʼlum. Miloddan avvalgi VI asrda fors podshohi Buyuk Kir II harbiy yurishlarida suv saqlash uchun kumush idishlardan foydalangan. Qadimgi Misrda yuza jarohatlarni kumush plastinalar bilan yopish amalda boʻlgan. Kumushning bakteriyalarni oʻldirish taʼsiriga asoslangan holda katta miqdordagi suvni elektroximik yoʻl bilan tozalash ayniqsa qulay.

1970-yillarning boshida kumushning bakteriostatik taʼsirining quyi chegarasi suvda taxminan 1 mkg/l deb baholangan. 2009-yilgi maʼlumotlarga koʻra, taʼsirning quyi chegarasi 50—300 mkg/l boʻlib, bu koʻrsatkich allaqachon xavfli boʻlib, inson salomatligiga tahdid tugʻdiradi.

Zaharliligi

Boshqa ayrim ogʻir metallar singari, kumush ham organizmga ortiqcha miqdorda kirsa, zaharli boʻladi.

Kumush nanozarrachalari shaklida kumushga nisbatan hisoblangan xavfsiz doza 0,001 mg/kg ni tashkil qiladi. Bu tana vazni 70 kg boʻlgan odam uchun kuniga 70 mkg kumushga teng.

Sanitariya meʼyorlariga koʻra AQSHda ichimlik suvidagi kumushning ruxsat etilgan miqdori oshmasligi lozim boʻlgan chegara — 0,05 mg/l. Rossiyaning amaldagi sanitariya meʼyorlariga koʻra, kumush (argentum) «yuqori xavfli» kimyoviy moddalar toifasiga kiradi (2-xavflilik sinfi , zararli taʼsirning sanitariya-toksikologik belgisi boʻyicha), ichimlik suvida kumushning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi ham 0,05 mg/l.

Organizmga uzoq vaqt davomida ortiqcha miqdorda kumush kirib turishi oqibatida argiriyarivojlanadi. Bu holat shilliq pardalar va terining, ayniqsa quyosh nuri tushadigan joylarning kulrang tusga kirishi bilan namoyon boʻladi; sabab — qaytarilgan kumush zarrachalarining toʻplanishi. Argiriya bilan kasallanganlarning oʻzini yomon his qilishi har doim ham kuzatilmaydi. Bemorlarning asosiy shikoyati kumushli preparatlarni uzoq muddat isteʼmol qilish oqibatidagi teri rangining oʻzgarishi va pigment dogʻlaridir. Ayrim odamlarda individual oʻzlashtira olmaslik holatlari ham uchraydi. Shu bilan birga, tibbiy boʻlmagan manbalarda argiriyasi bor kishilar yuqumli kasalliklarga chalinmasligi ham qayd etilgan.^{[ishonchsiz manba]}.

Kumush ionlari genotoksik taʼsir koʻrsatib, hujayralardagi DNK molekulalarining yaxlitligini buzadi, jumladan xromosomalarning qayta tuzilishi va parchalanishiga sabab boʻladi. Bundan tashqari, tadqiqotchilar spermatozoidlardagi genlar shikastlanishini aniqlagan.^{[ishonchsiz manba]}.

Kumush qadim zamonlardan (miloddan avvalgi 4-ming yillikdan) Misr, Fors va Xitoyda maʼlum boʻlgan.

Qazib olingan (sof tugʻma holda boʻlmagan) kumushning muhim manbalaridan biri Anadolu (hozirgi Turkiya) hududi hisoblanadi. Olingan kumush asosan Yaqin Sharq, Krit va Yunonistonga yuborilgan.

Kumush qazib olish haqidagi nisbatan batafsil maʼlumotlar miloddan avvalgi III ming yillikdan keyingi davrga tegishli. Masalan, miloddan avvalgi 2500-yilda xaldeylar qoʻrgʻoshin-kumush rudalaridan metall ajratib olgani maʼlum.

Miloddan avvalgi 1200-yillardan soʻng kumush ishlab chiqarish markazi Afinaga yaqin Lavriondagi Yunonistonga koʻchdi. Konlar juda boy boʻlib, miloddan avvalgi 600-yildan 300-yilgacha ularning yillik qazib olish hajmi taxminan 1 mln troya unsiyasi (30 t) boʻlgan. Deyarli ming yil davomida ular dunyodagi eng yirik kumush manbasi boʻlib qolgan.

Miloddan avvalgi IV asrdan I asr oʻrtalarigacha kumush ishlab chiqarishda yetakchilar Ispaniya va Karfagen.

II—XIII asrlarda butun Yevropaboʻylab koʻplab konlar ishlagan, ular asta-sekin tugab borgan.

Pul muomalasini talab qilgan savdo aloqalari kengayishi bilan XII—XIII asrlarda kumush qazib olish Gartsda, Tirolda (asosiy konchilik markazi — Shvats), Ruda togʻlarida, keyinchalik Sileziyada, Transilvaniyada, Karpatlarda va Shvetsiyadaoʻsdi. XIII asr oʻrtalaridan XV asr oʻrtalarigacha Yevropada yiliga 25—30 t kumush qazib olindi; XV asrning 2-yarmida bu miqdor yiliga 45—50 t ga yetdi. Oʻsha davrda Germaniya kumush konlarida taxminan 100 ming kishi ishlagan. Qadimdan maʼlum sof tugʻma kumush konlarining eng kattasi 1623-yilda kashf etilgan Kongsberg koni boʻlib, u Norvegiyada joylashgan.

Oʻzlashtirish jarayonida Amerika qitʼasidagi Kordilyeralardakumushning juda boy konlari kashf etildi. Uning asosiy manbasiga Meksikaaylandi, bu yerda 1521—1945-yillarda taxminan 205 ming t kumush — shu davrdagi jami qazib olishning uchdan biri olindi. Janubiy Amerikadagi eng yirik Potosi konida 1556 yildan 1783-yilgacha umumiy qiymati 820 513 893 peso va 6 «mustahkam real» boʻlgan kumush qazib olindi (1732-yilda oxirgi pul birligi 85 maravediga).

Dastlab Rossiyada kumush birinchi marta iyul oyida 1687-yilda rossiyalik kon rudalarini biluvchi Lavrentiy Neygart tomonidan Argun koni rudasidan eritib olingan (Nerchinsk konchilik okrugi). 1701-yilda esa Baykalortida birinchi kumush eritish zavodi qurildi va 3 yildan soʻng doimiy ravishda kumush eritishni boshladi. Bir oz kumush Oltoydaham qazib olingan. Koʻplab konlar faqat XX asr oʻrtalariga kelib Uzoq Sharqda oʻzlashtirilgan.

Jami 2008-yilda 20 900 t kumush qazib olindi. Qazib olishda yetakchi mamlakat Peru (3600 t), undan keyin Meksika (3000 t), Xitoy (2600 t), Chili (2000 t), Avstraliya (1800 t), Polsha (1300 t), AQSH (1120 t), Kanada (800 t) hisoblanadi.

2008-yil holatiga koʻra Rossiyada kumush qazib olishda «Polimetall» kompaniyasi yetakchi boʻlib, 2008-yilda 535 t kumush qazib olgan. 2009 va 2010-yillarda «Polimetall» har yili 538 t dan, 2011-yilda 619 t kumush qazib olgan.

2018-yilda jahonda 27 ming t kumush qazib olindi. Rossiyada zaxiralar taxminan 70 ming t, yillik qazib olish esa 1119 t boʻlgan.

Yillar boʻyicha jahonda kumush qazib olish, ming tonna (1990—2007 — U.S. Geological Survey maʼlumotlari, 2008—2017 — The Silver Institute maʼlumotlari):

Jahon kumush zaxiralari 505 ming tonnaga (1986-yil holatiga), tasdiqlangan zaxiralar esa 360 ming t ga baholanadi.

Kumush narxlari keskin pasaydi, bunga koronavirus pandemiyasi va OPEK+kelishuvining barbod boʻlishi sabab boʻldi. 2020-yil martida kumushning bir unsiyasi 11,8 AQSH dollariga (bir grammi 0,38 dollarga) tushdi.
Keyinchalik, 2025-yil davomida spot bozoridagi kumush narxi 100 % ga oshib, yil oxiriga kelib bir unsiyasi 60 dollardan yuqoriga koʻtarildi. 2026-yil yanvarida metall 120 dollargacha qimmatlashdi, biroq fevral boshida narx 81,5 dollargacha pasaydi; iyunda 56 dollargacha tushdi.

Koʻplab xalqlarning mifologiyasida kumushga sehrli xossalar, turli yovuz kuchlarni — boʻri-odamlar, vampirlarva yovuz ruhlarni — daf etish qobiliyati nisbat beriladi.

• Kumush — Webelements saytida
• Kumush — «Kimyoviy elementlarning ommabop kutubxonasi»da
• Kumush — Krugosvet ensiklopediyasida
• Kumushning termodinamik xossalari (Mathcad Calculation Server)
• Colloidal silver not approved (Kolloid kumush tasdiqlanmagan) (ing.)
• Yu. D. Tretyakov tahriridagi «Anorganik kimyo» darsligi
• Chukurov P. M. Kumush // Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / Bosh muharrir N. S. Zefirov. — M.: «Katta Rossiya ensiklopediyasi», 1995. — J. 4: Polimerlar — Tripsin. — B. 323. — 639 bet — 40 000 nusxa — ISBN 5-85270-039-8.
• Kumushning termodinamik xossalari (onlayn hisoblash)