Afg‘oniston haqida

Afg‘oniston Islom Amirligi
  • pushtu د افغانستان اسلامي امارت‎
  • dariy امارت اسلامی افغانستان
Shior: «لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ مُحَمَّدًا رَسُولُ ٱللَّهِ»
«Lā ilāha, illā-Llāh, Muhammadur — rasūlu-Llāh»
«Allohdan boshqa iloh yo‘q, Muhammad — Allohning elchisi
»
Madhiya: «دا د باتورانو کور»
«Dā də bātorāno kor»

«Bu mardlar yurtidir»
Афганистан на карте мира
Afg‘oniston dunyo xaritasida
Tashkil topgan 15-avgust 2021
Mustaqillik sanasi 19-avgust 1919 ( Buyuk Britaniya)
Rasmiy tillar
Poytaxt Kobul
Yirik shaharlar Kobul, Qandahor, Hirot, Mozori Sharif
Boshqaruv shakli teokratik islomiy amirlik sharoitidagi bir partiyali totalitar diktatura
Davlat tuzilishi unitar davlat
Amir Haybatulloh Oxundzoda
Bosh vazir Hasan Oxund
Amir o‘rinbosari Sirojiddin Haqqoniy
Davlat dini islom sunniylik yo‘nalishi
Hududi
 • Jami 652 864 km² (dunyoda 40-o‘rin)
 • Suv yuzasi, % juda kam[aniqlashtirish kerak]
Aholisi
 • Hisob-kitob (2024) 40 121 552 kishi (36-o‘rin)
 • Zichligi 48,08 kishi/km²
YIM (XQP)
 • Jami (2019) 81,880 mlrd dollar (99-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 2201 dollar (172-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2019) 18,876 mlrd dollar (112-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 507 dollar (180-o‘rin)
ITR (2020) ▲ 0,511 (past; 169-o‘rin o‘rin)
Aholi nomlanishi afg‘on erkagi, afg‘on ayoli, afg‘onlar
Valyuta afg‘oniy
Internet domeni .af
ISO kodi AF
Telefon kodi +93
Vaqt mintaqasi UTC+4:30
Avtomobillar harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Afg‘oniston (pushtu افغانستان‎ [ʔaʊɣɑnisˈtɑn], dariy افغانستان [ʔävɣɑːnɪsˈt̪ʰɑːn]), «Tolibon» harakati hokimiyatga kelgan 2021-yildan buyon rasmiy nomi — Afg‘oniston Islom Amirligi (pushtu د افغانستان اسلامي امارت‎, dariy امارت اسلامی افغانستان) — davlat bo‘lib, Markaziy Osiyohududida joylashgan, shuningdek, Janubiy Osiyohududiga ham kiradi. 2022-yil holatiga ko‘ra, aholisi — 34 262 840 kishi. Maydoni — 652 864 km². Aholi soni bo‘yicha dunyoda 45-o‘rinda va hududi bo‘yicha 40-o‘rinda.

Dengizga chiqish yo‘liga ega emas va Eron tog‘liginingshimoli-sharqiy qismida joylashgan. G‘arbda Eron bilan, janub va sharqda Pokiston bilan, shimolda Turkmaniston, O‘zbekiston va Tojikiston bilan, mamlakatning Xitoy bilan chegarasi esa eng sharqiy qismidajoylashgan; sharqda, shuningdek, bahsli hudud — Hindiston, Xitoy va Pokiston o‘rtasidagi Kashmir bilan chegaradosh.

Poytaxti — Kobul. Davlat tillari — pushtu va dariy (umumiy muloqot tili (lingua franca)).

Amalda u bir partiyali diktaturabo‘lib, inson huquqlarigarioya qilmaydi. Mamlakatda terrorizm, ekstremizm, radikalizm, qashshoqlik va korrupsiyadarajasi yuqori. Afg‘oniston Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Islom hamkorlik tashkiloti, Janubiy Osiyo mintaqaviy hamkorlik assotsiatsiyasi, 77 guruhi, Iqtisodiy hamkorlik tashkilotihamda Qo‘shilmaslik harakatia’zosidir. 2020-yil holatiga ko‘ra, Afg‘oniston iqtisodiyoti dunyoda 98-o‘rinni egallagan; xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha yalpi ichki mahsulot 81,9 milliard dollarni tashkil qilgan; aholi jon boshiga YIM (XQP) — 169-o‘rinni (189 davlat orasida) egallagan.

Hozirgi Afg‘oniston hududini insonlar o‘zlashtirishi o‘rta paleolitdavridan boshlangan. Hududning Buyuk ipak yo‘li bo‘yida joylashgani Yaqin Sharq va Osiyoning boshqa qismlari madaniyatlari bilan aloqalarni rivojlantirishga imkon bergan. Bu yerlarda turli davrlarda ko‘plab xalqlar va imperiyalar tuzishga intilgan sulolalar yashagan — Kushonlar, Eftaliylar, Somoniylar, Safforiylar, G‘aznaviylar, G‘uriylar, Xiljiylar, Boburiylar va boshqalar. Mamlakat tarix davomida ko‘p bor urush maydoniga aylangani sababli Afg‘onistonni norasmiy ravishda «imperiyalar qabristoni» deb atashadi. Bunga Aleksandr Makedonskiy, Mauriyalar imperiyasi, VII—VIII asrlardagi arab bosqinlari, Xorazmning mo‘g‘ullar tomonidan bosib olinishi hamda Britaniya imperiyasi (1838—1919), SSSR (1979—1989), Amerika Qo‘shma Shtatlari (2001—2021).

ishtirokidagi urushlar misol bo‘ladi. Hozirgi Afg‘oniston davlatchiligi Hotakiylar va Durroniylar sulolalaridan XVIII asrda boshlangan. XIX asr oxirida Afg‘oniston bufer davlat bo‘lib, «Katta o‘yin» » davrida Britaniya Hindistoni va Rossiya imperiyasio‘rtasidagi raqobat maydoniga aylandi. Britaniya Hindistoni bilan chegara Dyurand chizig‘i bo‘ylab 1893-yilda belgilangan, ammo afg‘on hukumati bu chegarani tan olmagan. Bu keyinchalik 1947-yilda mustaqillikka erishganPokiston bilan munosabatlarni keskinlashtirgan. Natijada 1919-yildagi uchinchi ingliz-afg‘on urushi dan so‘ng Afg‘oniston xorijiy ta’sirdan xalos bo‘ldi va keyin mamlakatda qirollik tuzumi o‘rnatildi . Uni Omonullaxonboshqardi va qariyb 50 yil hukm surdi. Keyinchalik 1973-yildagi davlat to‘ntarishimonarxiyani tugatib, qirol Zohirshohni hokimiyatdan chetlatdi va respublika tuzumini o‘rnatdi. 1978-yildagi ikkinchi harbiy to‘ntarish natijasida sotsialistik tuzumo‘rnatilib, SSSRning tashqi ta’siri kuchaydi. Bu esa 1979—1989-yillardagi Afg‘oniston urushigasabab bo‘ldi; unda mujohid isyonchilar sovet qo‘shinlariga qarshi jang qildilar.

1989-yilda sovet qo‘shinlari Afg‘onistondan olib chiqildi. Natijada mujohidlar qisqa muddat hokimiyatni egalladi, biroq 1996-yilda ularning o‘rnini yanada radikal islomiy fundamentalist deobandiy «Tolibon» guruhi egalladi va Afg‘oniston Islom Amirligini tashkil etdi. Keyin AQSh boshchiligidagi NATO qo‘shinlari mamlakatga kiritila boshlagach 2004-yilda Afg‘oniston Islom Respublikasi (AIR) tuzildi; Tolibonning davom etayotgan qarshiligiga qaramay, u 2021-yilgacha mamlakatning katta qismini nazorat qilgan. AQSh qo‘shinlarini Afg‘onistondan 1-may 2021-yildan boshlab to‘liq olib chiqish e’lon qilingach, AIR tez sur’atda mamlakat ustidan nazoratni yo‘qota boshladi va 15-avgust 2021-yilda jangsiz poytaxtni topshirdi. Shundan so‘ng «Tolibon» butun Afg‘oniston hududida o‘z hokimiyatini o‘rnatganini e’lon qildi. Hozirgi kungacha faqat Rossiya «Tolibon» hukumatini qonuniy deb tan olgan.

Etimologiya

Mamlakat nomining birinchi qismi — «afg‘on» — forscha so‘z bo‘lib, «sukunat» yoki «jimlik»ni anglatadi; turkiy tillarda bu so‘z Auvg‘on (Afg‘on) shaklida «ketgan, yashiringan» deb talqin qilinadi. Bu xalqning tashqi nomi (ekzonim)bo‘lib, o‘zini o‘zi atashidan farq qiladi (taqqoslash uchun, rus tilida 18-asrgacha G‘arbiy Yevropaning barcha aholisi «nemislar», ya’ni «soqov, ruscha gapira olmaydiganlar» deb atalgan[manba 160 kundan beri ko‘rsatilmagan]). Bu, shuningdek, pushtunlarning — mamlakatning eng katta etnik guruhining boshqa nomidir. Haqiqatan, Afg‘oniston hududi qiyin yetib boriladigan joy bo‘lib, turli sabablarga ko‘ra tog‘larga ko‘chib o‘tgan va o‘z mustaqilligini Markaziy Osiyo.

bosqinchilardan saqlagan qabilalar uchun qulay bo‘lgan. Nomning ikkinchi qismi — qo‘shimcha «-iston» — hind-yevropa til oilasidagi *stā- («turmoq») o‘zagidan kelib chiqqan bo‘lib, fors tilida «joy, mamlakat» ma’nosini anglatadi. Hozirgi fors tilida -iston (forscha ستان‎) qo‘shimchasi toponimlar — qabilalar, xalqlar va turli etnik guruhlar yashaydigan joy nomlarini yasashda qo‘llanadi.

«Afg‘onlar» atamasi xalq nomi sifatida kamida islomiy davrdan beri ishlatiladi. Ayrim olimlarning fikricha, «afg‘on» so‘zi tarixda birinchi marta 982-yilda uchraydi; o‘shanda u Hind.

daryosi bo‘yidagi tog‘larning g‘arbiy chekkasida yashagan turli qabilalarni anglatgan. Marokashlik sayyoh Ibn Battuta, Kobulga 1333-yilda tashrif buyurib, shunday yozgan:

Biz Kobul bo‘ylab sayohat qildik. U ilgari ulkan shahar bo‘lgan, hozir esa uning o‘rnida o‘zini afg‘onlar deb ataydigan forslar qabilasi yashaydi.Nensi Xetch Dyupre, «Kobul tarixi (Mo‘g‘ullar)»

«Eronika ensiklopediyasi»da shunday deyiladi:

Etnologik nuqtayi nazardan, «afg‘on» — Afg‘onistonda fors tilida pushtunlarni atash uchun ishlatiladigan atama. Ushbu atama Afg‘onistondan tashqarida ham tobora ko‘proq tarqalmoqda, chunki pushtun qabilalari uyushmasi hozir mamlakatda son va siyosiy mavqe jihatidan eng muhim kuch hisoblanadi.

Bundan tashqari, unda quyidagicha izoh beriladi:

«Avagānā» nomi bilan ushbu etnik guruh haqida ilk bor hind astronomi Varaha Mihira milodiy VI asr boshlarida o‘zining «Brihat-samxita» asarida yozgan.

Bu ma’lumot an’anaviy pushtun adabiyotida, masalan, XVII asr shoiri Xushholxon Xattakning pushtu tilida:

yozgan so‘zlari bilan ham tasdiqlanadi: «Arablar ham, rumliklar ham biladi: afg‘onlar — pushtunlar, pushtunlar — afg‘onlar!»

«Afg‘oniston» atamasini XVI asrda imperator Bobur o‘z xotiralarida tilga olgan: o‘sha davrda bu nom Kobuldanjanubdagi, asosan pushtunlar yashaydigan yerlarga nisbatan qo‘llangan.

Ser Mountstyuart Elfinston, britan Afg‘onistondagi diplomatik missiyaga 1808-yilda boshchilik qilgan va o‘zining «Kobul qirolligi hamda uning Fors va Hindistondagi qaram hududlari haqida hisobot» asarida afg‘onlar o‘zlarini yahudiy naslining, ya’ni Yusufning uchinchi o‘g‘li Afg‘onning avlodlari deb hisoblashini yozgan. Biroq Elfinston bu nazariyaning asossizligini va tasdiqlanmaganini ham qayd etgan.

XIX asrgacha bu nom faqat pushtunlarning an’anaviy yerlari uchun ishlatilgan, butun davlat esa Kobul qirolligideb tanilgan. Mamlakatning boshqa qismlarida tarixning ayrim davrlarida mustaqil davlatlar, jumladan XVIII asr oxiri va XIX asr boshlaridagi Balx qirolligi mavjud bo‘lgan.

Nihoyat, mamlakatda hokimiyat kengayib va markazlashib borgach, afg‘on hukmdorlari butun qirollik uchun «Afg‘oniston» nomini qabul qildilar. 1857-yilda Fridrix Engelsham bu nomni butun mamlakatga nisbatan ishlatgan. 1919-yilda davlat Buyuk Britaniyadanto‘liq mustaqil bo‘lib, xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olingach, «Afg‘oniston» rasmiy nomga aylandi va 1923-yilgi Afg‘oniston konstitutsiyasida mustahkamlandi.

Geografiya

Afg‘oniston relyefi

Relyef

Afg‘oniston hududi Eron tog‘liginingshimoli-sharqiy qismida joylashgan. Mamlakat hududining katta qismini tog‘lar va ular orasidagi vodiylar.

tashkil qiladi. Mamlakat shimolida Baqtriya tekisligijoylashgan bo‘lib, unda Qoraqumningdavomi hisoblangan qumli-gilli cho‘l bor. Janub va sharqdan bu tekislikni Paropamiztog‘ tizimi — ikki tizma, Safedkoh va Siyohkoh, shuningdek, Hindikush.

o‘rab turadi. Sharqda, Badaxshonda deb ataluvchi Vaxon yo‘lagijoylashgan. U sharoiti og‘ir baland tog‘li hudud bo‘lib, uzunligi taxminan 295 kilometr, daryo vodiylaridagi kengligi 15 dan 57 kilometrgacha yetadi. Bu daryolar — Pomir, Vaxon va Panj.

daryolari vodiylari bo‘ylab cho‘zilgan. Janubda Markaziy Afg‘oniston tog‘lari hamda G‘azni—Qandahor yassitog‘ligi joylashgan. G‘arbda, Eron chegarasi bo‘ylab, No‘mid platosi va Sistonbotig‘i joylashgan. Mamlakatning eng janubiy qismini Gavdi-Zirabotig‘i, gilli-shag‘alli Dashti Margo cho‘li va Garmser hamda Registon qumli cho‘llari egallagan.

Hindikushdan g‘arbda Hazorajot[joylashgan;] uning balandligi 3000—4000 m. Pokiston bilan chegarada mamlakatning eng baland nuqtasi — No‘shoqtog‘i joylashgan, balandligi 7492 m.

Iqlim

Afg‘oniston iqlimi subtropik kontinentalbo‘lib, qishi sovuq, yozi quruq va issiq. O‘rtacha harorat va yog‘in miqdori balandlikka qarab o‘zgaradi: qishda +8 dan −20 °C gacha va undan past, yozda +32 dan 0 °C gacha. Cho‘llarda yiliga 40—50 mm yog‘in tushadi, yassitog‘liklarda 200—250 mm, shamolga ro‘para yonbag‘irlarda Hindikush tog‘larida 400—600 mm, Afg‘onistonning janubi-sharqida esa mussonlar orqali Hind okeanidannam havo kirib kelgani sababli taxminan 800 mm. Eng ko‘p yog‘in yilning qish va bahor fasllariga to‘g‘ri keladifasllariga to‘g‘ri keladi. 3000—5000 m balandlikda qor qoplami 6—8 oy saqlanadi, 5000 m dan yuqorida esa muzliklar.

Kunar

Geologik tuzilishi

Afg‘oniston hududi asosan Alp—Himolay harakatchan mintaqasidajoylashgan, bundan Baqtriya tekisligimustasno; u Turon platformasining janubiy chekkasiga mansub.

Daryolar va suv havzalari

Barcha daryolar, faqat Kobuldaryosidan tashqari — u Hinddaryosiga quyiladi — berk havzalarda tugaydi. Eng yiriklari — Amudaryo, mamlakatning shimoliy chegarasi bo‘ylab oqadi, Harirud, suvlari sug‘orishga ishlatiladi, hamda Hilmanddaryosi Farahrud, Xashrud va Harutrud daryolari bilan birga Siston botig‘iga quyilib, u yerda chuchuk suvli Hamunko‘llari guruhini hosil qiladi. Daryolar asosan tog‘ muzliklarining erigan suvlari bilan to‘yinadi. Tekislik daryolari bahorda toshib, yozda qurib qoladi. Tog‘ daryolari katta gidroenergetika salohiyatiga ega. Ko‘plab hududlarda yerosti suvlari ichimlik suvi ta’minoti va sug‘orishning yagona manbayi hisoblanadi.

Foydali qazilmalar

Afg‘oniston yer qa’ri foydali qazilmalarga boy, biroq konlar uzoq tog‘li hududlarda joylashgani sababli ularni qazib olish cheklangan.

Mamlakatda toshko‘mir va qimmatbaho metallar, , berilliy rudalari, oltingugurt, osh tuzi, marmar, lojuvard, barit, selestinkonlari mavjud. Shuningdek, neft, tabiiy gaz, gipskonlari bor. Mis, temir, marganes rudalari ham aniqlangan.

Aynak mis koni Kobul yaqinida joylashgan bo‘lib, Yevrosiyodagi eng yirik kon deb hisoblanadi (taxminan 240 mln tonna ruda zaxirasi, mis ulushi 2,3 %; 2006-yilgi baho). Kobul yaqinida Hojigak temir rudasi koni ham bor (taxminan 428 mln tonna ruda zaxirasi, temir ulushi 62—68 %), u Janubiy Osiyodagi eng yirik kon hisoblanadi.

Afg‘onistondagi vaqt

Dunyo vaqt mintaqalari xaritasida UTC+4:30:  UTC+4:30 mintaqasi yozda (aprel—oktabr) davrida Shimoliy yarimsharda;  UTC+4:30 mintaqasi yil davomida

Afg‘oniston hududi UTC+4:30vaqt mintaqasida joylashgan. Mamlakatda yozgi vaqtga o‘tilmaydi.

Tarix

Afg‘oniston — qadimiy tarixga ega mamlakat. Ayboq yaqinidagi Qora-Qamar g‘oridan topilgan ashyolar asosida yuqori paleolitning Qora-Qamar varianti.

Afg‘oniston hududidagi bundan 5000 yil avvalgi qishloq jamoalari dunyodagi eng qadimgilaridan bo‘lgan[manbada mavjud emas][ishonchsiz manba].

Taxminlarga ko‘ra, eroniy dinlardan biri — zardushtiylikmiloddan avvalgi 1800—800-yillar orasida Afg‘oniston shimolida paydo bo‘lgan, Zardusht esa Balxdayashab, shu yerda vafot etgan. Zardushtiylik ravnaq topgan davrda mintaqada qadimgi sharqiy eroniy tillarda, jumladan Avesto tilidaso‘zlashilgan. Miloddan avvalgi VI asr o‘rtalariga kelib, Ahamoniylar Afg‘onistonni o‘z Fors imperiyasi tarkibiga kiritdi.

Ahamoniylar imperiyasi Aleksandr Makedonskiy hujumlaridan keyin miloddan avvalgi 330-yilda qulab tushdi. Hozirgi Afg‘oniston hududi ham uning imperiyasi tarkibiga kirdi. Keyinchalik Aleksandr Makedonskiy imperiyasi parchalanganidan so‘ng Afg‘oniston Salavkiylar davlatitarkibida bo‘ldi; ular mintaqani miloddan avvalgi 305-yilgacha boshqargan. Buddaviylik mintaqadagi hukmron dinga aylandi.

Yunon-Baqtriya podsholigi eng ravnaq topgan davrda

Keyinchalik mintaqa Yunon-Baqtriya podsholigitarkibiga kirdi. Hind-yunonlar skiflar tomonidan mag‘lub etilib, miloddan avvalgi II asr oxirida hududdan siqib chiqarildi. Yunon-Baqtriya podsholigi miloddan avvalgi 125-yilgacha mavjud bo‘lgan.[manbada mavjud emas]

Milodiy I asrda Parfiya imperiyasi hozirgi Afg‘oniston hududini egalladi. II asr o‘rtalari va oxirlarida Kushon imperiyasi , markazi hozirgi Afg‘onistonda bo‘lgan davlat, buddaviylik madaniyatining yirik homiysiga aylandi. Kushonlar Sosoniylar tomonidan III asrda mag‘lub qilindi.

Afg‘oniston Sosoniylar davlati.

xaritasida. Ayrim hukmdorlar o‘zlarini kushon deb atashgan (Sosoniylar bu mintaqaning hech bo‘lmaganda bir qismini boshqarishda davom etgani ma’lum). Oxir-oqibat kushonlarni xunnlarmag‘lub etdi, ularning o‘rnini esa eftaliylaregallab, V asrning birinchi yarmida mintaqada o‘z davlatini barpo qildi. Eftaliylar qo‘shinlari tomonidan Turk xoqonligi 557-yilda mag‘lub etildi. Biroq eftaliylar va kushonlarning avlodlari Kobulistondakichik davlat tuza oldilar. Keyinchalik bu davlat musulmon hukmdorlar — Safforiylartomonidan bosib olindi, so‘ngra Somoniylar va G‘aznaviylar.

davlatlari tarkibiga kirdi. Bomiyon Budda haykallarihozirgi Afg‘onistonning markazida shu davrda qurilgan. Ular milodiy VI asrga oid Bomiyon vodiysidagi buddaviy monastirlar majmuasiga kirgan va hind san’atining Gandharaan’analariga mansub bo‘lgan; aholi esa gandhari tilida gaplashgan.

Islom va mo‘g‘ullar davri

750-yilda Arab xalifaligining sharqiy qismi

VII asrda hozirgi G‘arbiy Afg‘oniston hududi arablar tomonidan zabt etildi. Ular o‘z madaniyati va yangi din — islomniolib keldi. Biroq islom faqat X asrda, mintaqa Somoniylar.

imperiyasiga qo‘shilgach, uzil-kesil qaror topdi. Markaziy Osiyodan X asrda mamlakatga turkiy xalqlarkirib keldi. Hozirgi Afg‘oniston hududida G‘aznaviylar imperiyasi (poytaxti G‘aznishahri) vujudga keldi; u Eron, Markaziy Osiyo va Hindistonningayrim qismlarini ham qamrab olgan. Ilm-fan va madaniyat ravnaq topdi.

XII asrda mahalliy G‘uriylarsulolasi kuchayib, katta hududlarni birlashtirdi. XIII asr boshida G‘uriylar davlati Xorazm.

tomonidan bosib olindi. XIII asrda bu mintaqaga Chingizxonningmo‘g‘ul qo‘shinlari bostirib kirdi. Hozirgi Afg‘oniston hududi Mo‘g‘ullar imperiyasitarkibiga qo‘shildi. Bu yerda mo‘g‘ullarga qaram Kartiylarsulolasi davlati mavjud edi. Hozirgi Afg‘oniston ikki mo‘g‘ul ulusi — Hulokuiylar davlati va Chig‘atoy ulusichegarasida joylashgan. XIV asr ikkinchi yarmida hozirgi Afg‘oniston Amir Temurimperiyasiga kirgan, uning vafotidan keyin esa bu yerda Temuriylarhukmronlik qilgan. Ular orasida Kobul hukmdori Boburalohida mashhur bo‘lib, u Boburiylar imperiyasiga asos solgan.

XVI—XVII asrlarda hozirgi Afg‘oniston hududi quyidagi davlatlar hukmdorlari tasarrufida bo‘lgan: Safaviylar imperiyasi, Boburiylar imperiyasi va Buxoro xonligi.

Hotakiylar sulolasi

XVIII asr boshida hozirgi Afg‘oniston hududi Safaviylar davlati va Buxoro xonligitarkibiga kirgan. Fors davlatining zaiflashuvi va bir necha qo‘zg‘olondan so‘ng afg‘onlar bir qancha mustaqil knyazliklarni — Qandahor va Hirotknyazliklarini tuzishga muvaffaq bo‘ldilar. Buxoro xonligi zaiflashgach esa yarim mustaqil o‘zbek xoni Balx xonligining rahbari ham mustaqillikka erishdi.

Qandahor knyazligida pushtunlarning Hotakiylarsulolasi hukmronlik qilib, unga Mir Vaysasos solgan. 1722-yilda afg‘on qo‘shinlari Safaviylar davlatiga yurish qilib, hatto uning poytaxti Isfahonniegalladi, biroq keyinchalik Nodirshohdan.

yengildi. Nodirshoh so‘ngra hozirgi Afg‘oniston hududiga ham o‘z hokimiyatini yoydi. Biroq bu yerda uning hukmronligi mustahkam bo‘lmadi va 1747-yilda u o‘ldirilgach, Safaviylar imperiyasi parchalandi.

Durroniylar davlati

Durroniylar imperiyasi eng ravnaq topgan davrda

Durroniylar imperiyasi Qandahorda 1747-yilda harbiy qo‘mondon Ahmadshoh Durroniytomonidan asos solingan. U birinchi yagona afg‘on davlati edi. Biroq uning vorislari davrida imperiya Peshovar, Kobul, Qandahor va Hirot kabi mustaqil knyazliklarga parchalanib ketdi.

Yangi davr tarixi

XIX asr oxiridagi Afg‘oniston xaritasi

Ingliz-afg‘on urushlari

O‘zining strategik joylashuvi tufayli Yevrosiyomarkazidagi Afg‘oniston o‘sha davrdagi ikki qudratli davlat — Britaniya va Rossiya imperiyalario‘rtasidagi kurash maydoniga aylandi. Bu kurash «Katta o‘yin» nomini oldi. Afg‘onistonni nazorat qilish uchun Britaniya imperiyasi uch marta urush olib bordi, ulardan ikkitasi inglizlarning ishonchli g‘alabasi bilan yakunlandi.

Afg‘oniston qirolligi

Qirol Omonullaxon Berlindatashrif bilan bo‘lgan paytda. Ushbu tashrif Afg‘oniston va Germaniya strategik hamkorligiga asos soldi, 1928-yil.

19-avgust 1919-yilda Omonullaxon Afg‘oniston mustaqilligini e’lon qildi. Buni Sovet Rossiyasirahbariyati olqishladi. Afg‘oniston RSFSRni tan olgan va u bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatgan birinchi davlat bo‘ldi.

Uchinchi ingliz-afg‘on urushidan keyin Buyuk Britaniya dastlab Afg‘oniston amirligining qisman, 1926-yilda esa to‘liq mustaqilligini tan olishga majbur bo‘ldi.

Amirlik 1929-yildatugatildi; uning so‘nggi amiri Habibulloh G‘oziy. edi. Afg‘oniston qirolligi esa Muhammad Nodirshohtomonidan e’lon qilindi. Nodirshoh 1933-yil noyabrida vafot etgach, taxtga uning o‘g‘li Muhammad Zohirshoho‘tirdi. Uni Muhammad Dovud tomonidan 1973-yilda taxtdan ag‘darildi.

Birinchi respublika va Dovud diktaturasi

17-iyul 1973-yilda Afg‘onistonda davlat to‘ntarishi sodir bo‘ldi. Monarxiya tugatilib, mamlakatda respublikae’lon qilindi. Tarixning ushbu davri keskin siyosiy beqarorlik bilan ajralib turadi. Prezident Muhammad Dovud islohotlar o‘tkazib, mamlakatni modernizatsiya qilishga urindi, biroq oxir-oqibat muvaffaqiyatga erisha olmadi.

Aprel (Savr) inqilobi

1978-yil aprelida mamlakatda inqilob boshlandi. Prezident Muhammad Dovud oilasi a’zolari bilan birga qarorgohga hujum paytida otib o‘ldirildi. Hokimiyatga kommunistik Afg‘oniston xalq demokratik partiyasi (AXDP) keldi.

Afg‘oniston Demokratik Respublikasi. Fuqarolar urushining boshlanishi

1986-yildagi Afg‘oniston armiyasi askari

1978-yil aprelida, Savr (Aprel) inqilobidan so‘ng Afg‘oniston Demokratik Respublikasi (ADR) e’lon qilindi. Davlat rahbari Nur Muhammad Tarakiy, Inqilobiy kengash raisi esa Hafizulloh Aminbo‘ldi. Hukumat keskin islohotlarni, xususan, dunyoviylashtirishniamalga oshira boshladi. Bu an’anaviy afg‘on jamiyatida ommaviy norozilikka sabab bo‘ldi. Mamlakatda fuqarolar urushiboshlandi. Hukmron AXDP 1967-yildan boshlab ikki fraksiyaga — Xalq va Parchamga bo‘lingan edi. Xalq fraksiyasi yetakchisi Nur Muhammad Tarakiy o‘z fraksiyadoshi Amin tomonidan yashirin ravishda o‘ldirildi. Shundan keyin Amin davlat rahbari bo‘ldi. SSSRda Amin ishonchsiz, istalgan paytda G‘arbga yuzlanishi mumkin bo‘lgan shaxs deb hisoblangan.

Shu sababli sovet rahbariyati Aminni yo‘qotish va kommunistik hukumatga isyonchilarni bostirishda yordam berish uchun mamlakatga qo‘shin kiritishga qaror qildi. Natijada SSSR fuqarolar urushiga aralashdi. AQShning rasmiy pozitsiyasiga ko‘ra, SSSR Afg‘onistonga bostirib kirib, uni bosib olgan. 27-dekabr 1979-yilda Amin prezident saroyiga hujum paytida sovet maxsus kuchlari tomonidan o‘ldirilgach, Inqilobiy kengash raisi lavozimini Parcham fraksiyasi yetakchisi Babrak Karmal.

egalladi. Sovet qo‘shinlariga qarshi afg‘on mujohidlarikurashdi. Vaqt o‘tishi bilan ularga AQSh, Xitoy va boshqa bir qancha davlatlar moliyaviy yordam va qurol-yarog‘, jumladan ko‘chma «Stinger» raketa majmualarini yetkazib bera boshladi. Uzluksiz qarshilik oqibatida SSSR rahbariyati qo‘shinlarini Afg‘onistondan olib chiqishga qaror qildi.

4-may 1986-yilda AXDP Markaziy qo‘mitasining 18-plenumi qarori bilan Karmal «sog‘lig‘i sababli» lavozimidan ozod qilindi. Bu o‘zgarish SSSRda Gorbachyov hokimiyatga kelgani bilan bog‘liq edi. 1-oktabrda Afg‘oniston Demokratik Respublikasi Inqilobiy kengashining yangi raisi Muhammad Najibullohbo‘ldi. Bir oy o‘tib, 30-noyabrda yangi konstitutsiya asosida Loya jirg‘a uni mamlakatning yangi prezidenti etib sayladi. Shu tariqa Savr inqilobidan keyin bekor qilingan prezidentlik lavozimi tiklandi. Sovet qo‘shinlari 1989-yilda mamlakatdan olib chiqildi. Sovet qo‘shinlari olib chiqilgach (1989), Najibulloh yana uch yil hokimiyatda qoldi.

Tolibon hukmronligi

«Tolibon» harakatining bayrog‘i (shuningdek, Afg‘oniston bayrog‘i shu harakat hukmronligi davrida)
Hirotdagi toliblar Hirot, 2001-yil iyul

1989-yilda sovet qo‘shinlari olib chiqilganidan keyin fuqarolar urushi tugamadi, aksincha, yanada avj oldi. Mamlakat shimolida dala qo‘mondonlari guruhi Shimoliy alyansnituzdi. 1992-yil aprelida isyonchilar Kobulgakirdi va Afg‘oniston Demokratik Respublikasi tugatildi. Hokimiyat uchun kurash davomida Ahmadshoh Mas’ud va Gulbiddin Hikmatyor o‘rtasida poytaxt Kobul qarama-qarshi tomonlar artilleriyasidan o‘qqa tutildi va shaharning ko‘plab madaniy hamda tarixiy yodgorliklari vayron qilindi. Bu orada mamlakat janubida «Tolibon» harakati kuchaya boshladi. Toliblar asosan pushtunlar bo‘lib, o‘zlarini afg‘on xalqining manfaatlari himoyachisi deb e’lon qilishdi. Ularning maqsadi Afg‘onistonda islomiy davlatni shariat.

qonunlariga asoslanib qurish edi. 1996-yilga kelib mamlakatning katta qismi ularning nazoratiga o‘tdi. Sentabrda Kobul egallangach, Muhammad Najibulloh o‘ldirildi, Shimoliy alyans esa shimoldagi chekka chegaradosh viloyatlarga siqib chiqarildi. Tolibon hukmronligi diniy murosasizlik bilan ajralib turgan: masalan, xalqaro hamjamiyat, jumladan musulmon davlatlari noroziligiga qaramay, ular Bomiyon Budda haykallarinibutparastlik timsollari deb e’lon qilib, portlatib yuborishgan. Shuningdek, jazolar shafqatsiz edi — masalan, o‘g‘rilarning qo‘li chopilgan, bundan tashqari ayollarga nisbatan kamsitish kuchli bo‘lgan: ayollar va qizlarning maktabga borishi, erkak hamrohligisiz ko‘chaga chiqishi va hokazolar taqiqlangan.

1980-yillar oxiridan Afg‘onistonda narkotik moddalar ishlab chiqarish keskin ko‘paya boshladi. Rekord miqdordagi opiatlar — 4600 tonna — 1999-yilda, toliblar hukmronligi davrida yig‘ib olingan. 2000-yilda kuchli qurg‘oqchilik tufayli 3275 tonna ko‘knori hosili olindi. O‘sha yili xalqaro hamjamiyat bosimi ostida toliblar o‘z nazoratidagi hududlarda ko‘knori yetishtirishni taqiqladi. Natijada 2001-yilda Afg‘onistonda ko‘knorining tarixan eng kam hosili olindi: atigi 185 tonna opiy ishlab chiqarildi. Uning katta qismi Badaxshonviloyatida, Shimoliy alyans.

nazorati ostidagi hududlarda yetishtirilgan. 11-sentabr 2001-yildagi teraktlardan keyin xalqaro terrorchi Usoma bin Laden toliblar boshqaruvidagi Afg‘onistonda boshpana topdi. Bu AQShning Afg‘onistonga bostirib kirishiga bahona bo‘ldi. Biroq jurnalist Pepe Eskobarningfikricha, asl sabab toliblarning Transafg‘on quvurini (TAPI, Turkmaniston — Afg‘oniston — Pokiston — Hindiston) AQSh shartlari asosida o‘tkazishga rozi bo‘lmaganidir. Jumladan, AQShning Afg‘onistonga bostirib kirish rejasi 11-sentabr voqealaridan yarim yil oldin ham mavjud bo‘lgan.

2001—2021-yillardagi Afg‘oniston urushi

« Buzilmas ozodlik» operatsiyasi davomida 2002-yil boshlariga kelib Tolibon rejimi tugatildi, biroq «Tolibon» harakati butunlay yo‘q qilinmadi. Uning asosiy kuchlari Vaziristonning tog‘li hududlariga chekindi, boshqalari esa Afg‘oniston va Pokistonda partizanlar urushini boshladi.

Afg‘oniston Islom Respublikasi

Tolibon rejimi qulagach, Afg‘oniston Islom Respublikasi e’lon qilindi. 2001-yil dekabrda afg‘on siyosiy arboblarining Bonn konferensiyasida Hamid Karzay Afg‘oniston muvaqqat ma’muriyati rahbari etib tayinlandi. 2002-yil iyunda Loya jirg‘a (Afg‘onistonning barcha xalqlari, qabilalari va guruhlari yetakchilarini birlashtiruvchi Oliy kengash) uni mamlakatning vaqtinchalik prezidenti etib sayladi. 2004-yilda yangi Konstitutsiya qabul qilindi va ilk prezident saylovi o‘tkazildi. Unda Hamid Karzay g‘alaba qozondi.

20-avgust 2009-yilda mamlakatda navbatdagi prezident saylovi o‘tkazildi va unda yana Hamid Karzay g‘alaba qildi.

2014-yilda mamlakat rahbari Ashraf G‘ani.

bo‘ldi. Shunga qaramay, mamlakatda fuqarolar urushidavom etdi, endi unda Afg‘onistondagi Xalqaro xavfsizlikka ko‘maklashish kuchlari (ISAF).

ham qatnashdi. 2019-yil yanvarda Thomson Reuters Foundation e’lon qilgan ayollar uchun eng xavfli mamlakatlar reytingiga ko‘ra, Afg‘oniston sog‘liqni saqlash, iqtisodiy resurslardan foydalanish, kundalik hayot, jinsiy zo‘ravonlik va odam savdosi bilan bog‘liq xavflar bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinni egallagan.

Tolibonning qaytishi

1-may 2021-yildan AQSh qo‘shinlarini mamlakatdan butunlay olib chiqish e’lon qilingani munosabati bilan «Tolibon» jangarilari hukumat kuchlariga qarshi faol hujum boshladi. Afg‘oniston hukumati mamlakat ustidan nazoratni tez yo‘qota boshladi. Avgust boshida toliblar 200 ta tuman markazini (417 tadan) egallagan edi; avgust o‘rtalariga kelib esa Afg‘oniston hududining katta qismini, jumladan viloyat markazlarining 2/3 qismini egalladi.

15-avgust 2021-yilda «Tolibon» Afg‘onistonning butun hududini egallaganini e’lon qildi. Prezident Ashraf G‘ani iste’foga rozi bo‘lib, mamlakatdan qochib ketdi. 17-avgust 2021-yilda mamlakatda qolgan Afg‘oniston vitse-prezidenti Amrulloh Solih o‘zini davlat rahbari vazifasini bajaruvchi deb e’lon qildi va aholiga «Tolibon»ga qarshi qarshilik harakatiga qo‘shilishni taklif etdi. Ahmadshoh Mas’udning, sobiq Shimoliy alyansyetakchisining o‘g‘li Ahmad Mas’ud kichik Panjshir shimoliy viloyatida hukumat kuchlari qoldiqlarini to‘plashga kirishdi. Bundan maqsad Tolibonga qarshilik ko‘rsatishni tashkil etish. 22-avgust 2021-yilda toliblar qarshilik yetakchisi Ahmad Mas’uddan Panjshirni topshirishni talab qildi. Tolibon tarqatgan videoda ular viloyatning bir qismini nazorat qilib turgan Mas’ud tarafdorlariga qurollarni tashlash uchun 4 soat muhlat berishini aytgan. Aks holda qarshilik ishtirokchilari «jazolanishi» bildirildi. Videomurojaatda «Tolibon» qurolli kuchlarining Panjshir tomon harakatlanayotgani tasvirlangan.

AQSh Qurolli kuchlari Shtab boshliqlari birlashgan qo‘mitasi raisi general Mark Milli toliblar g‘alabasining asosiy sababini oldingi hukumat xalq qo‘lloviga ega bo‘lmaganida deb ko‘rsatdi:

Menimcha, asosiy muammolardan biri — hukumatdagi korrupsiya... Hukumatning o‘zi xalq nazarida qonuniylikka ega emas.

27-sentabr 2021-yilda «Tolibon» hukumatining adliya vaziri vazifasini bajaruvchi Abdul Hakim Shariy harakat 1964-yilgi Konstitutsiyani (Afg‘onistonning so‘nggi qiroli Zohirshohdavridagi) qo‘llashni rejalashtirayotganini ma’lum qildi, biroq shariatga.

zid qoidalar bundan mustasno bo‘lishini aytdi. Dastlab na BMT, na biror davlat «Tolibon» hukumatini tan olgan. Afg‘onistonning boshqa mamlakatlardagi elchilarining ko‘pchiligi ham «Tolibon» hukumatini tan olmagan. Ammo 3-iyul 2025-yilda Rossiya Afg‘onistonning yangi hukumatini rasman tan oldi. Bundan avval Rossiya Federatsiyasi Oliy sudi «Tolibon»ni terrorchi tashkilot deb e’tirof etish haqidagi qarorning amal qilishini to‘xtatib turgan edi.

Davlat tuzumi

2021-yildan boshlab mamlakatda amalda Tolibon harakati diktaturasi o‘rnatilib, unga Afg‘oniston Islom Amirligi rahbarlik kengashiboshchilik qiladi. Kengash tarkibiga o‘nga yaqin siyosiy va diniy arboblar hamda nufuzli dala qo‘mondonlari kiradi. Ularning mutlaq ko‘pchiligi pushtunlardir. Kengash qarorlarni konsensus asosida qabul qiladi va unga oliy yetakchi (amir)rahbarlik qiladi. Lavozim bo‘shasa, kengash yangi oliy yetakchini tayinlaydi. «Tolibon» rahbari Haybatulloh Oxundzoda yangi davlat rahbari bo‘ldi. 2022-yil noyabrda u sudyalarga islom huquqining barcha jihatlarini shariatgamuvofiq to‘liq qo‘llashni, jumladan ommaviy qatl, toshbo‘ron qilish, darra urish va o‘g‘rilar qo‘l-oyog‘ini kesish jazolarini amalga oshirishni buyurdi.

Bosh vazir vazifasini 2021-yildan buyon Muhammad Hasan Oxund bajarmoqda

Ma’muriy bo‘linish

Afg‘onistonning ma’muriy bo‘linishi xaritasi
Kobul

Afg‘oniston unitar davlat bo‘lib, ma’muriy jihatdan 34 viloyatga (viloyat; dariy ولایت) bo‘linadi. Viloyatlar esa o‘z navbatida tumanlarga ajratilgan.

Qurolli kuchlar

Inson huquqlari

Afg‘onistondagi ayollar burqa yoki abaya bilan birga niqobkiyishi shart. Barcha ayollar ta’limi, shu jumladan boshlang‘ich ta’limtaqiqlangan. Global Gender Gap Indexhisobotiga ko‘ra, 146 davlat orasida Afg‘oniston gender tafovuti bo‘yicha 146-o‘rinda turadi.

Musulmon aholi tomonidan ta’qibga diniy ozchiliklar — nasroniylar, sikxlar va hinduiylik tarafdorlari uchraydi. Afg‘onistondagi jinsiy ozchiliklar[ingl.] ham ta’qib, tahdid va hatto o‘lim xavfiga duch keladi.

Ichki va tashqi siyosat

Iqtisodiyot

Afg‘oniston — rivojlanishi sust agrar davlat. O‘ta kambag‘al mamlakat bo‘lib, tashqi yordamga juda qaram (2,6 mlrd dollar 2009-yilda, davlat budjeti esa 3,3 mlrd dollar bo‘lgan).

2009-yilda aholi jon boshiga YIM — 800 dollar (xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha, dunyoda 219-o‘rin).

Ishlovchilarning 78 % qishloq xo‘jaligida (YIMning 31 %), 6 % sanoatda (YIMning 26 %), 16 % xizmat ko‘rsatish sohasida (YIMning 43 %) band. Ishsizlik darajasi — 35 % (2008-yilda).

Sanoat mahsulotlari — kiyim-kechak, sovun, poyabzal, o‘g‘it, sement; gilamlar; gaz, ko‘mir va mis.

Eksport — 0,6 mlrd dollar (2008-yilda, noqonuniy eksportdan tashqari): opiy, meva va yong‘oq, gilam, jun, qorako‘l, qimmatbaho hamda yarim qimmatbaho toshlar.

2008-yildagi asosiy xaridorlar: Hindiston — 23,5 %, Pokiston — 17,7 %, AQSh — 16,5 %, Tojikiston — 12,8 %, Niderlandiya — 6,9 %.

Import — 5,3 mlrd dollar (2008-yilda): sanoat mahsulotlari, oziq-ovqat, to‘qimachilik mahsulotlari, neft va neft mahsulotlari.

2008-yildagi asosiy yetkazib beruvchilar: Pokiston — 36 %, AQSh — 9,3 %, Germaniya — 7,5 %, Hindiston — 6,9 %.

Afg‘oniston Jahon savdo tashkiloti.

Qishloq xo‘jaligi

Afg‘onistonning qishloq joylari

Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari — opiy, don, mevalar, yong‘oqlar; jun, teri.

Narkotik moddalar ishlab chiqarish

BMT e’lon qilgan Afg‘oniston xaritasi. Unda 2007—2008-yillardagi xavf darajalari, mintaqaviy xavfsizlik va narkotik moddalar ishlab chiqarish ko‘rsatilgan
Xom opiy hosili statistikasi
YilHosil, tonna
19994565
20003276
2001185
20022700
20033400
20044200
20054100
20078200
20087700
20096900
20103600
20135500
20143300
20154800
20169000
20185500
20196700
20206300
20216800
20226200

2008-yil avgust oxirida BMTning Narkotiklar va jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi (UNODC) Afg‘onistonda ko‘knori yetishtirish bo‘yicha yillik hisobotini e’lon qildi. Unda shunday deyilgan: «Dunyoda hech bir mamlakat, XIX asr o‘rtalaridagi Xitoydantashqari, bunchalik ko‘p narkotik moddaishlab chiqarmagan. Hozirgi Afg‘oniston shunday ko‘rsatkichga ega»..

AQSh va NATO qo‘shinlari kirganidan keyin narkotik moddalar ishlab chiqarish bir necha baravar ko‘paydi (iqtibosga ko‘ra, ishlab chiqarish deyarli har yili ikki baravar ortgan). Xususan, nemis siyosatchisining ta’kidlashicha, NATO boshchiligidagi Afg‘oniston urushi davomida narkotik moddalar ishlab chiqarish 40 baravar ko‘paygan (2001-yildan 14-yilgacha). Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 2001—2008-yillarda Afg‘onistonda opiatlar va geroin ishlab chiqarish 2—2,5 baravar oshgan. Rossiya va Yevropa Ittifoqi davlatlari Afg‘onistondan kelayotgan geroinning asosiy jabrdiydalari ekanligi qayd etilgan. 2010-yilda italiyalik Yevroparlament deputati Pino Arlakki Rossiyada o‘n yil ichida narkotik moddalar iste’moli keskin ko‘payishini aynan Afg‘onistondan olib kelinadigan narkotik moddalar bilan izohlagan.

UNODC ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bozoriga chiqariladigan mahsulotning 90 % dan ortig‘i Afg‘onistonda ishlab chiqariladigan opiyhisoblanadi. Ko‘knori plantatsiyalarining maydoni 193 ming gektar. 2007-yilda narkobaronlarning daromadi 3 milliard dollardan oshgan; turli baholarga ko‘ra, bu mamlakat rasmiy YIMining 10—15 % ini tashkil etgan. Bu hisoblashda YIM nazarda tutilgan. Afg‘onistondagi ko‘knori ekinzorlarining maydoni hozir Kolumbiya, Peru va Boliviyadagi koka plantatsiyalarining jami maydonidan ham katta.

2006-yilda mamlakatda 6100 tonna opiy, 2007-yilda esa rekord darajadagi 8000 tonna hosil ishlab chiqarilgan.

Bunda Hamid Karzay hukumati nazorat qilayotgan shimoliy va markaziy hududlarda afg‘on ko‘knorisining atigi 20 % i yetishtiriladi, qolgan qismi esa Pokiston chegarasidagi janubiy viloyatlarda, NATO qo‘shinlari va toliblar harakat qiladigan hududlarda to‘g‘ri keladi. Narkotik ishlab chiqarishning asosiy markazi — Hilmandviloyati, Tolibon harakatining tayanchi bo‘lib, bu yerda ekin maydoni 103 ming gektarni tashkil qilgan.

Afg‘oniston rasman Afg‘onistondagi Xalqaro xavfsizlikka ko‘maklashish kuchlari (ISAF) himoyasi ostida bo‘lgan (AQSh harbiy amaliyotlar rasman tugagach bu mas’uliyatni unga topshirgan). Biroq xalqaro kuchlar Afg‘onistonning butun hududini nazorat qila olmagan, ularning amaldagi ta’siri asosan Kobul va uning atrofi bilan cheklangan.

BMT ma’lumotlariga ko‘ra, qariyb 90 % Yevropaga keladigan narkotik moddalar afg‘on kelib chiqishiga ega. ISAF esa o‘z qo‘shinlari Afg‘onistonda tinchlikni saqlash operatsiyasini olib borayotganini va narkotik moddalar muammosini hal etishda afg‘on hukumatiga yordam berishga tayyorligini bildirgan. Biroq bu, birinchi navbatda, mamlakat hukumatining o‘z vazifasi hisoblanadi.

Ko‘knori yetishtirish ko‘pincha afg‘on dehqonlari uchun yagona daromad manbayi hisoblanadi.

Afg‘oniston dunyodagi eng yirik opiy ishlab chiqaruvchisidir. Ko‘knori ekin maydoni 22 % ga qisqarib, 157 000 gektarga tushgan (2008-yilda), lekin tarixan yuqori darajada qolgan. 2008-yildagi noqulay sharoit hosilni 5500 tonnaga kamaytirgan, bu 31 % ga kam (2007-yil bilan solishtirganda). Barcha hosil qayta ishlanganida taxminan 648 tonna sof geroin olingan bo‘lar edi. Tolibon va boshqa hukumatga qarshi guruhlar opiy ishlab chiqarishda bevosita qatnashgan va uning savdosidan foyda olgan. Opiy Tolibon uchun Afg‘onistondagi asosiy daromad manbalaridan biridir. 2008-yilda Tolibonning narkotik moddalar savdosidan daromadi 470 million dollarni tashkil qilgan. Davlatdagi keng tarqalgan korrupsiya va beqarorlik narkotiklarga qarshi choralar samaradorligini pasaytirgan. Yevropa va Sharqiy Osiyoda sotilgan geroinning katta qismi afg‘on opiysidan tayyorlangan (2008-yil).

Qozog‘istondagi «Xavflarni baholash guruhi» maslahat tashkiloti direktori Dosim Satpayevning ta’kidlashicha, narkotik moddalarni Tolibonga muxolif afg‘on guruhlari ishlab chiqaradi. NATO ularni qo‘llab-quvvatlar ekan, narkotik faoliyatiga ko‘z yumadi. Stenford universiteti professori Maykl Bernstamning fikricha, Tolibon «narkotiklarni taqiqlagan va qattiq jazolagan», ishlab chiqaruvchilarni esa qatag‘on qilgan. U NATOni narkotik yetishtiruvchi aholiga «insonparvarlik munosabatida» bo‘lishda ayblagan.

Rossiya Narkotik moddalar aylanishini nazorat qilish federal xizmati Viktor Ivanov Moskvadagi konferensiyada geroin ishlab chiqarishning halokatli o‘sishi, ko‘knori ekiladigan maydonning 30 baravar kengaygani haqida gapirib, buni xalqaro hamjamiyatning mintaqadagi amaldagi siyosati samarasizligining dalili deb atagan.

Afg‘onistonda AQSh va NATO harbiylari borligida narkotik moddalar ishlab chiqarish yildan yilga tez o‘sgan. Uning asosiy markazlarida toliblarga qarshi kurashuvchi Britaniya va AQSh bo‘linmalari joylashgan edi. Rasmiy va norasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, narkotik moddalar ishlab chiqarish va noqonuniy aylanishi 100 baravardan ko‘proqqa oshgan, 2001-yildan buyon AQSh afg‘on opiysiga qarshi kurashayotgan bo‘lsa-da. 2013-yilda ishlab chiqarish 5 500 tonna, 2015-yilda esa 3 300 tonna bo‘lgan, ammo shu yilning o‘zidayoq[aniqlashtirish kerak]rasmiy statistikaga ko‘ra, 4 800 tonnaga yetgan. Biroq Afg‘oniston Narkotiklarga qarshi kurashish vazirligi va BMTning Kobuldagi vakolatxonasi AQSh yangi strategiyasi e’lon qilingach, 2017-yilda ko‘knori ekiladigan maydon 328 000 gektarga yetib, avvalgi yilga nisbatan 63 % oshganini ma’lum qildi. BMT vakiliga ko‘ra, gektaridan hosil 27,3 kg ni tashkil qilib, 15 % ga o‘sgan (2016-yilga nisbatan), umumiy ishlab chiqarish esa 9 000 tonnaga yetgan. Bu Afg‘oniston tarixidagi mutlaq rekorddir.

Afg‘onistonda opiy ishlab chiqarish, 1994—2016-yillar. Ekin maydonlari (gektarda)

BMTning Afg‘onistondagi narkotiklarga qarshi kurashish bo‘yicha byurosi hisobotiga ko‘ra, ishlab chiqarishning asosiy markazi Hilmand viloyati hisoblanadi. Mamlakatdagi narkotik moddalarning 60 % i shu yerda yetishtiriladi. Viloyat Tolibon tayanchi bo‘lib, 2017-yilda harakat uning 10 ta tumanini (jami 14 tumanidan) nazorat qilgan yoki nazoratga da’vo qilgan. Eng yirik xorijiy harbiy baza yonida narkotiklar ko‘p ishlab chiqarilishi mamlakat siyosiy doiralari va jamoatchiligida chet ellik harbiylarning bu daromadli mahsulot yetishtirilishi va kontrabandasiga aloqadorligi yuzasidan jiddiy shubhalar uyg‘otgan.

Yuqoridagilardan shunday xulosa qilish mumkinki, so‘nggi 16 yil davomida Afg‘onistonda narkotik moddalar ishlab chiqarish faqat ko‘paygan. Ularning asosiy qismi amerikalik va britaniyalik harbiylar ko‘p joylashgan viloyatlarda yetishtirilgan. Opiy ishlab chiqarish va savdosi ham muhim daromad manbayidir. 2010-yillarning o‘rtalarida Afg‘oniston dunyodagi opiyning 90 foizini yetkazib bergan.

Aholi

Burqa kiygan ayollar
  • Aholisi — 32,226 mln kishi (2019-yilgi baho).
  • Yillik o‘sish — 2,6 %.
  • Tug‘ilish ko‘rsatkichi — 45,5 nafar 1000 kishiga (dunyoda 5-o‘rin).
  • O‘lim ko‘rsatkichi — 19,2 nafar 1000 kishiga (dunyoda 8-o‘rin).
  • Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti — har bir ayolga 6,5 tug‘ilish (dunyoda 4-o‘rin).
  • Go‘daklar o‘limi — 247 nafar 1000 kishiga (dunyoda 1-o‘rin; BMT ning 2009-yil oxiridagi ma’lumotlari).
  • Shahar aholisi — 24 %.
  • Savodxonlik — 55,48 % erkaklar va 29,81 % ayollar orasida (2018-yilgi baho).

Afg‘oniston ko‘p millatli davlat. Uning aholisi turli til oilalari va guruhlariga mansub etnik guruhlardan iborat — hind-yevropa (eroniy guruh), turkiy va boshqalar. Afg‘oniston Konstitutsiyasigako‘ra, aholi tarkibida kamida 14 etnik guruh mavjud.

Sotsiologik tadqiqotga ko‘ra, u The Asia Foundation[ingl.] 2018-yilda o‘tkazilgan va unda pushtunlar aholining 50 % ini, tojiklar — 23 %, hazoralar — 10 %, o‘zbeklar esa 9 % ini tashkil qiladi. Kichikroq etnik guruhlar — aymoqlar, turkmanlar, balujlar va boshqalar.

Kutilayotgan umr ko‘rish davomiyligi

2023-yil holatiga ko‘ra, Afg‘oniston kutilayotgan umr ko‘rish davomiyligi bo‘yicha dunyoda oxirgi o‘rinda (MRBning davlatlar ma’lumotnomasida 241-o‘rin) — umumiy, erkaklar va ayollar bo‘yicha:

  • umumiy — 54,1 yil;
  • erkaklar — 52,5 yil;
  • ayollar — 55,7 yil.

Urbanizatsiya

Afg‘onistonning eng yirik shaharlari Перейти к шаблону «Крупнейшие города Афганистана» 
Manba:
№ Nomi Viloyat Aholisi
1 Kobul Kobul 4 273 000
2 Qandahor Qandahor 614 500
3 Hirot Hirot 555 000
4 Mozori Sharif Balx 475 000
5 Qunduz Qunduz 350 000
6 Jalolobod Nangarhor 265 000
7 Tolukon Taxor 250 000
8 Puli Xumri Bag‘lon 240 000
9 Chorikor Parvon 200 000
10 Lashkargoh Hilmand 190 000
11 Shibirg‘on Juzjon 188 000
12 G‘azni G‘azni 183 000

Din

Ko‘k masjid Mozori Sharifda

Hukmron din — islom bo‘lib, aholining 99 % dan ortig‘i unga e’tiqod qiladi. Mamlakatda sunniylikning hanafiy mazhabieng keng tarqalgan; aholisining 19 % gacha qismi shialardir.

Afg‘onistonda yashovchi nasroniylarning aksariyati (30 ming) xorijliklardir. Mamlakatdagi xristianlikning eng yirik yo‘nalishi — protestantlik. 2000-yilga ko‘ra, Afg‘onistonda 240 ta protestant jamoasi faoliyat yuritgan, shulardan 124 tasi pentikostaljamoalar bo‘lgan. Xalqaro xristian xayriya tashkiloti «Open Doors»ning 2015-yilgi tadqiqotiga ko‘ra, Afg‘oniston nasroniylar huquqlari eng ko‘p poymol qilinadigan davlatlar ro‘yxatida 5-o‘rinda turadi.

Mamlakatda bahoiylik (15 ming), hinduiylik (10 ming), sikxiylik, zardushtiylik va boshqa dinlar tarafdorlari ham bor.

Ta’lim

Infratuzilma

Transport

Afg‘onistonda 46 ta aeroport (shundan 29 tasida qattiq qoplamali uchish-qo‘nish yo‘lagi bor) va bitta vertolyot aerodromimavjud. 466 km gaz quvurlari, 34 903 km avtomobil yo‘llari (shundan 17 903 km qoplamali), 120 km suv yo‘llari (asosan Amudaryo bo‘ylab, dedveyti 500 tonnagacha bo‘lgan kemalar uchun) mavjud.

1980-yillarda mamlakat hududida Afg‘onistonni SSSR bilan bog‘laydigan 4 km temiryo‘l (va 2 stansiya) qurilgan. 2011-yilda Hayraton — Mozori Sharif temiryo‘li qurildi; yo‘l uzunligi qariyb 80 kilometr. Qurilishni to‘liq O‘zbekiston bajargan. Iz kengligi — 1520 mm. 2017-yil avgustda Eron chegarasidan Rowzanak qishlog‘igacha liniya ochilgan, 2020-yil dekabrda Hirotgacha yetkazilgan. Afg‘oniston hududidagi uzunligi — taxminan 130 km. Bu liniyani Eron qurgan, iz kengligi 1435 mm. 2016-yilda Turkmanistondan Afg‘oniston chegarasidagi Aqina qishlog‘igacha liniya ochildi. Afg‘oniston hududida bor-yo‘g‘i 2 kilometr. Uni Andxo‘y shahrigacha, 30 km masofaga uzaytirish rejalashtirilgan.

Telekommunikatsiyalar

Madaniyat

Hirotdagi qariyalar Hirot

Afg‘onistonning qadimiy tarixi mavjud, uning turli tillar va yodgorliklarda aks etgan madaniyati bugungacha saqlanib qolgan. Biroq urushlar chog‘ida ko‘plab tarixiy yodgorliklar vayron bo‘lgan. Ikkita mashhur Budda haykali Afg‘onistonning Bomiyon viloyatida «Tolibon» harakati tomonidan vayron qilingan. Harakat ularni «butparastlik» va «majusiylik» timsollari deb hisoblagan. Boshqa mashhur me’moriy yodgorliklar Qandahor, G‘azni va Balx. Jom minorasi, Tejen (Hari) daryosi vodiysida joylashgan bo‘lib, YuNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Payg‘ambar Muhammadning chakmoni mashhur Xirqa Sharifda, Qandahor shahrida saqlanadi.

Oshxona

Afg‘on oshxonasi

Afg‘on oshxonasi — Afg‘onistonning geografik joylashuvi, iqlimi va madaniy xilma-xilligi ta’sirida shakllangan taom tayyorlash an’analari hamda retseptlaridir. Unda Yaqin Sharq, fors, hind va Markaziy Osiyo taomlarining xususiyatlari uyg‘unlashgan. Go‘sht, don, guruch, dukkaklilar, sabzavotlar va ziravorlar asosiy mahsulotlardir.

Sport

Buzkashi

Buzkashi — Afg‘onistonning milliy sport turi. Chavandozlar ikki jamoaga bo‘linadi va maydonda bahslashadi. Har bir jamoa echki terisini qo‘lga kiritib, o‘zida saqlab qolishga harakat qiladi. Shuningdek, Afg‘onistondan afg‘on tozisi.

Musiqa

«Tolibon» hokimiyatga kelgach, mamlakatdagi musiqaga qat’iy ravishda shariatqoidalari tatbiq etildi. Xalq musiqasi va kuylari Yaqin Sharq hamda Markaziy Osiyomadaniyatlari qorishmasini eslatadi. Ularda nog‘ora, puflama cholg‘ular va afg‘on tillarida kuylash uyg‘unlashishi mumkin.

«Qoidalarga mos kelmaydigan musiqa»ga taqiq o‘rnatilgach ham Afg‘onistonda elektron musiqa va rokjanridagi guruhlar tashkil topdi. Ular haqida ko‘p ma’lumot yo‘q. Amaldagi qonunlarga muvofiq xavf ostida qolishi mumkin bo‘lgan erkaklar bunday musiqani ijro etadi. Qayd etilgan yagona ayollar guruhi — «Burka Band». Guruhning o‘ziga xosligi nomida ham aks etgan: uning uch ishtirokchisi ham yuzlarini ko‘rsatmay, ko‘k burqaostiga yashirinadi. Guruh faoliyati davomida atigi uchta qo‘shiq yozgan, ular gastrol safari davomida Germaniyada Barbara Morgenstern ko‘magida namoyish etilgan.

Adabiyot

Garchi aholining savodxonlik darajasi juda past bo‘lsa ham (2018-yilda 15 yoshdan oshgan aholining 55,48 % erkagi va 29,81 % ayoli o‘qish va yozishni bilgan), mumtoz fors she’riyati afg‘on madaniyatidajuda katta ahamiyatga ega. She’riyat hamisha Eron va Afg‘oniston ta’limining asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib, madaniyatga chuqur singib ketgan. Fors madaniyati hali ham afg‘on madaniyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. « mushoira» nomli yopiq she’riy bahslar oddiy odamlar orasida ham tez-tez o‘tkaziladi. Ko‘p xonadonlarda bir yoki bir nechta she’rlar to‘plami bor, hatto ular kam o‘qilsa ham.

Fors tilining sharqiy lahjasi «dariy» nomi bilan mashhur. Bu atama porsi-yi darbari («saroy forsiysi») iborasidan kelib chiqqan. Fors tilining qadimgi nomlaridan biri bo‘lgan «dariy» 1964-yilgi Afg‘oniston Konstitutsiyasida qayta tiklangan. Bundan maqsad «...afg‘onlar o‘z yurtini ushbu tilning beshigi deb bilishini ko‘rsatish» edi. Shu sababli, forslar tiliga nisbatan «forsiy» nomini qo‘llamaslik tavsiya etilgan.

Ommaviy axborot vositalari

Davlat teleradiokompaniyasi — RTA (Radio Television Afghanistan, رادیو تلویزیون ملی افغانستان), uning tarkibiga RTA TV telekanali va Radio Kabul.

Adabiyotlar

Havolalar