Boku haqida

Poytaxti — Ozarbayjon
Boku
ozarb. Bakı
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: shahar panoramasi va Alanga minoralari; Ismoiliya binosi; Boku shahar ijro hokimiyati binosi; Shirvonshohlar saroyi; devorlari — Eski shahar (Icherisheher); Qiz qal’asi va qadimiy majmua.
40°21′59″ sh. k. 49°50′06″ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Ozarbayjon
Hudud Boku
Ma’muriy bo‘linishi 12 ta tuman
Shahar hokimi Eldar Azizov
Tarixi va geografiyasi
Ilk bor tilga olingan davri Milodiy V asr
Avvalgi nomlari Bagavan
Bakux
Bakuya
Badkube
Maydoni 2140 (59 ta shaharcha bilan) km²
Markazning balandligi -28 m
Iqlim turi subtropik, yarim quruq
Vaqt mintaqasi UTC+4:00
Aholisi
Aholisi 2,303 mln kishi (2022)
Zichligi 1057 (59 ta shaharcha bilan) kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi 2 813 800 kishi
Millatlar ozarbayjonlar, ruslar, tatarlar, lezginlar va boshqalar
Aholi nomlanishi bokulik erkak, bokulik ayol, bokuliklar
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +994 12 3
+994 12 4
+994 12 5
Pochta indekslari AZ1000
AZ1002
AZ1006
AZ1044
AZ1063
AZ1072
Avtomobil kodi 10 AZ 77 AZ 90 AZ 99 AZ
Boshqalar
Laqabi Shamollar shahri
Mukofotlari Орден ЛенинаОрден Дружбы народов  — 1984Орден Трудового Красного Знамени

baku-ih.gov.az  (ozarb.)
Баку на карте
Баку
Boku
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Boku (ozarb. Bakı, Xalqaro fonetik alifbo: [bɑˈcɯ]) — poytaxt va eng yirik shahar (davlati — Ozarbayjon Respublikasi). Boku muhim sanoat, iqtisodiy va ilmiy-texnik markazdir; u joylashgan mintaqa — Janubiy Kavkaz. Shuningdek, Kaspiy dengizidagi eng katta port ham Bokuda joylashgan. Aholi soni bo‘yicha u Kavkazdagi eng yirik shahardir. 2021-yil iyuligacha Boku shahri hududi Absheron iqtisodiy rayoni tarkibiga kirgan, ba’zan alohida hisobga ham olingan. Ozarbayjon prezidentining ning 7-iyul 2021-yildagi «Ozarbayjon Respublikasida iqtisodiy rayonlarning yangi bo‘linishi to‘g‘risida»gi farmoni bilan Boku iqtisodiy rayoni tashkil etildi. Boku shahri ushbu rayon tarkibiga kiradi. Shahar ilk bor V asrda tilga olingan.

Boku ma’muriy boshqaruvidagi hudud maydoni 2140 km². Bu hudud aholisi — 2 262,6 ming kishi (1-yanvar 2018-yil holatiga ko‘ra); unda 1 259,3 ming aholiga ega Boku shahrining o‘zi va 59 ta shaharcha (jami 1 003,3 ming aholi) joylashgan. Boku Absheron yarimorolining janubiy sohilida joylashgan. Qadimiyligi, hududining kattaligi va aholisi soni jihatidan Sharqning eng qadimiy va yirik shaharlaridan biridir. Butun Absheron yarimoroli (Boku aglomeratsiyasi) aholisi 2 813,8 ming kishini tashkil etadi.

2010-yilda Boku BMT ning Atrof-muhit bo‘yicha dasturi (UNEP) tomonidan Butunjahon atrof-muhit kunini o‘tkazuvchi asosiy shaharlardan biri deb e’tirof etildi. Shuningdek, Genuya (Italiya) va Jeneva (Shveytsariya) ham bu nomga sazovor bo‘lgan.

Etimologiyasi

Oykonim «Boku» qadimiy shakliga borib taqaladi va murakkab o‘zgarishlar yo‘lini bosib o‘tgan. Hozirgi toponimda uning qadimiy «Xudoning shahri, Xudoning maskani» ma’nosi ko‘zga tashlanadi. Bu yonib turuvchi neft va gaz favvoralari bilan bog‘liq. Boku so‘zi forscha «bad kube» — «shamol esadigan joy» iborasidan kelib chiqqan degan taxmin ham bor. Ammo bu talqin xalq etimologiyasi hisoblanadi va so‘zning qadimiy yozilish shaklini buzib talqin qiladi.

Absherondagi bir qator aholi punktlari Absheron da qadimda yashagan qabilalardan o‘z nomini olgan. Masalan, Absheron yarimorolida eroniyzabon qabilalardan bo‘lgan skif–massaget (maskut) qabilalari nomidan Mashtag‘a qishlog‘i, mardlar — Mardakon, turkiylar — Turkon, kurdlar — Kurdaxoni nomlari kelib chiqqan. Boku esa ilk bor V asr manbalarida tilga olingan. Vizantiyalik shu asrning birinchi yarmida yashagan muallif Panionlik Prisk, Skifiya dan Midiyaga olib boruvchi yo‘lni tasvirlab, Boku yaqinidagi «dengiz toshidan otilib chiqayotgan alanga» haqida xabar beradi. Bu shahar yaqinidagi olovlar haqidagi eng qadimgi xronologik qayddir. VIII asr arman tarixchisi Gevond Kavkaz Albaniyasi da 730-yilgi xazarlar bosqinini tasvirlar ekan, ular vayron qilgan Atshi-Baguan hududini tilga oladi. Sara Ashurbeyli «atsh» so‘zi ( «atesh» so‘zining buzilgan shakli) «olov» ma’nosini bildirishini ta’kidlaydi; «Atshi-Baguan» nomi «Baguanning olovlari» deb talqin qilinadi va bu yerda Boku nazarda tutiladi. «Baguan» nomi esa zardushtiylik ka borib taqalib, «baga» so‘zidan kelib chiqqan. Bu so‘z ayrim qadimiy tillarda «quyosh», «Xudo» degan ma’nolarni bildiradi.

S. Ashurbeylining fikricha, VIII asrdayoq mamlakat arablar tomonidan zabt etilganidan keyin «Bagu» so‘zi o‘zgarib, «Boku»ga aylangan bo‘lishi mumkin. Ahmad Kasraviy Tabriziy Atshi-Baguanni qadimgi Boku bilan tenglashtirib, bu nom «Xudoning shahri» yoki «Xudoning maskani» degan ma’noni bildirishini aytgan. Shahar shunday nomlangan, chunki unda olovga sig‘inuvchilarning asosiy ibodatxonalaridan biri joylashgan. Shahar nomining kelib chiqishi qadimgi fors tili, xususan, Sosoniylar davri bilan bog‘lanadi.

IX asrdan boshlab arab manbalarida ilk bor «Boku», «Bakux», «Bakuya», «Bakuye» shakllari uchraydi. Keyinchalik Yevropa manbalarida shahar nomi «Baga», «Baki», «Baxxi», rus manbalarida esa «Baka» shaklida uchraydi. Arab tarixchisi «Kitob at-tanbih val-ishroh» asaridagi dunyo xaritasida Al-Mas’udiy shahar nomini «Bakux» shaklida keltirgan. Arab geografi Al-Istaxriy 930-yilda Boku yaqinida olovga sig‘inuvchilar yashaganini xabar qilgan.

Otashgoh ibodatxonasidagi yagona forscha bitikda Badak nomi tilga olinadi. Bu — Bad-e kube so‘zining qisqartmasi.

Bitik she’riy shaklda bo‘lib, to‘rt qatordan iborat:

Otashgoh olov ibodatxonasidagi zardushtiylik bitigi
Asl matn Transliteratsiya Tarjima
آتشی صف کشیده همچون دک
جیی بِوانی رسیده تا بادک
سال نو نُزل مبارک باد گفت
خانۀ شد رو سنامد (؟) سنة ۱۱۵٨
ātaši saf kešide hamčon dak
jeyi bavāni reside tā bādak
sāl-e nav-e nozl mobārak bād goft
xāne šod ru *sombole sane-ye hazār-o-sad-o-panjāh-o-haštom
Olov uzluksiz qator bo‘lib yonmoqda
Isfahonlik (kishi) Bavandan Badakka
«Kirib kelayotgan Yangi yil muborak bo‘lsin», dedi u.
Uy 1158-yilning Sonbole oyida barpo etilgan.

Birinchi satrda muallif ibodatxona atrofidagi hujralarda yonib turgan olovlarning qatori yoki halqasi haqida so‘z yuritadi.

Otashgoh Grigoriy Gagarin chizgan rasmda

Ikkinchi satrda muallif o‘zi Isfahon va Bavandan ekanini, Badak shahriga yetib kelganini aytadi. Jey — arabchalashtirilgan shakli bo‘lib, Yigit — Isfahonning ilk nomlaridan biri. Bavan — Isfahondan janubda joylashgan kichik qishloq. Isfahon va uning atrofida XVII asr boshlaridan zardushtiylar jamoasi mavjud bo‘lgan. Shoh Sulton Husayn (1694–1722) davrida Isfahondagi deyarli barcha zardushtiylar majburan Islom diniga o'tkazildi, ulardan faqat bir nechtasi tirik qoldi. Bugungi kungacha bu hududda Yazda O'zlarining kelib chiqishini shunday qochqinlarga borib taqaladigan oilalar bor. Badak Boku shahri uchun kichraytirilgan nom sifatida ishlatilgan (bayt qofiyasini saqlab qolish uchun; XVI-XVIII asr manbalarida "Boku" nomi quyidagicha yozilgan) Badku, Bad-e kube).

Uchinchi satr yaqinlashib kelayotgan Yangi yil haqida gapiradi, oyat oxirida bu haqda aytilgan Sombole yulduz turkumi - Boshoq (Virgo) yulduz turkumi, 22 avgust va 22 sentyabr oralig'iga to'g'ri keladi.

Yozuvning oxirgi qatorida mahalliy tosh o'ymakor 1158 yilni ko'rsatgan, bu milodiy 1745 yilga to'g'ri keladi va qo'shni hind yozuvining sanasiga mos keladi, bu esa Samvat 1802 yilini ko'rsatadi, bu ham milodiy 1745 yilga to'g'ri keladi.

Eron zardushtiylari Yangi yilni nishonlash uchun o'z taqvimlaridan foydalanganlar (Navro'z) bahorgi tengkunlik kuni. Biroq, XI asrda zardushtiylik taqvimi tizimi tanazzulga yuz tutdi, chunki ular kabisa yillarini o'tkazishni to'xtatdilar. Shunday qilib, Navro'z ularning taqvimiga ko'ra asl sanasiga nisbatan o'zgara boshladi va 1745-yilga kelib Navro'z 22-sentabrga, ya'ni Kolos oyida tushdi. Bu taqvim deyiladi kadmi va Eronda zardushtiylar tomonidan XX asrgacha, bahorgi tengkunlik kunida Navro'zni nishonlash an'anasini qayta joriy etgunga qadar ishlatilgan.

Geografiya

Absheron yarim orolidagi Buyuk Boku, sun'iy yo'ldosh tasviri LandSat-5, 6-sentabr 2010-yil

Joylashuv

Shahar Absheron yarim orolining janubiy qismida, Kaspiy dengizi bo'yida joylashgan.

Birining eng yirik shaharlari uzunlik yoki kengliklar
Shimoliy: Samara Qozon Siktivkar Kirov
G'arb:
Nyu-York
Madrid
Neapol
Anqara
Saloniki
Sharq:
Toshkent
Pekin
Aomori
Janubiy: Manama Toamasina

Iqlim

Boku iqlimi yumshoq qit'a Va yarim cho'l (Köppen iqlim tasnifi: BSk) issiq, quruq yoz, salqin qish va siyrak yog'ingarchilik bilan kechadi. Ba'zi yillarda kuchli qor yog'adi va deyarli har qishda kichik to'planishlar sodir bo'ladi. Yozgi yog'ingarchilik kam uchraydi. O'rtacha yillik yog'ingarchilik taxminan 239 mm.

Boku iqlimi
Ko'rsatkich \ Davr Yanvar Fevral Mart Aprel May Iyun Iyul Avgust Sen Oktyabr Nuh Dekabr Yil
O'rtacha maksimal harorat, °C 6,6 6,3 9,8 16,4 22,1 27,3 30,6 29,7 25,6 19,6 13,5 9,7 18,9
O'rtacha harorat, °C 4,2 4,0 6,3 12,3 18,0 22,8 26,4 25,6 21,8 16,0 10,8 6,6 14,5
O'rtacha minimal harorat, °C 2,1 2,0 4,2 9,4 14,9 19,7 22,2 22,9 19,4 13,6 8,8 4,8 12,0
Yog'ingarchilik (normal), mm 21 20 21 18 18 8 2 6 15 25 30 26 210
Suv harorati (1977-1991 yillar uchun ma'lumotlar)
Ko'rsatkich Yanvar Fevral Mart Aprel May Iyun Iyul Avgust Sen Oktyabr Nuh Dekabr Yil
Absolyut maksimal t, °C 10,9 10,6 16,0 21,4 26,5 29,5 32,7 31,9 29,5 25,3 19,0 14,5 32,7
O'rtacha harorat, °C 6,3 6,1 8,2 13,4 18,7 23,4 26,1 26,3 23,7 18,4 13,0 8,6 16,0
Mutlaq minimal harorat, °C 1,2 1,0 2,8 7,5 12,8 17,2 21,4 18,0 17,7 11,1 8,0 4,7 1,0
Ozarbayjon xaritasida Boku

9–10-fevral 1969-yilda Bokuda eng past harorat — −9,6 °C qayd etilgan.

1985-yildan keyin fevral oyida qayd etilgan eng past harorat 8-fevral 2012-yilda −11 °C bo‘lgan.

2014-yil fevral oyida harorat -7,6°C gacha tushdi. Sovuq davri 8 kun davom etdi.

2021-yilda minimal harorat -5,5°C, 2017-yilda -3,4°C, 2023-yilda -3,1°C, 2024-yilda -2,8°C bo'lgan. Past haroratlarning davomiyligi 1-3 kunni tashkil etgan.

2023-yil noyabr oyida harorat +25°C ga yetdi.

2025-yil noyabr oyida janubdan iliq havo massalarining harakati va janubi-sharqiy shamollarning ustunligi tufayli Bokuda o'rtacha harorat 22 kun davomida iqlim normasidan 3,9°C yuqori bo'ldi va +22°C gacha ko'tarildi.

So‘nggi yillarda, jumladan, 2025-yilda sayozlashib borayotgan Kaspiy dengizi sababli shamollar kuchining pasayishi kuzatilmoqda. Shamol tezligi o‘zgarmagan, ammo yo‘nalishi o‘zgargan. Absheron yarimoroliga eng kuchli shamollar shimoli-shimoli-sharqdan esadi. So‘nggi yillarda shamol yo‘nalishi sharqqa siljigan. Shamol kuchining pasayishiga sabab bo‘lgan ikkinchi omil — urbanizatsiya. Shaharsozlikning o'sishi shamolning erkin harakatlanishiga to'sqinlik qiladi.

Shahar tarixi

Fon

Gildan yasalgan haykalcha topildi Icheri Shahar. Miloddan avvalgi I mingyillik

Boku haqidagi dastlabki ma’lumotlar erta o'rta asrlar.

Absheron yarim orolida shaharning paydo bo'lishining sababi fizik, geografik va iqlim sharoitlari, shaharning shimoldan janubga va g'arbdan sharqqa cho'zilgan migratsiya va savdo yo'llari kesishgan markazda joylashganligi edi (Buyuk Ipak yo'li); shuningdek, qadim zamonlardan beri yer yuzasiga chiqib kelayotgan va shunday nomlangan yoqilg'i-energetika boyliklari "nafta".

O'rta yosh

Dunyo xaritasi al-Masudiy, uning “Kitob at-tanbih val-Ishrah” asarida shahar nomi quyidagi shaklda uchraydi Bakux
Baku (Backow) xaritada Entoni Jenkinson. 1562-yilgi Angliya-Golland xaritasi (London) 1598 ta tuzatish bilan (Antverpen)

IN O'rta yosh Boku tarixiy mintaqada joylashgan edi Shirvan, mintaqaning shimolida Ozarbayjon. IX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Boku Shirvanshohlar davlati. Aholi hunarmandchilik, savdo, baliqchilik, bog'dorchilik Va neft qazib olish. XI asrga, turklashtirish boshlanishiga qadar, Boku aholisi arab mualliflari tomonidan tilga olingan tubjoy xalqlarning tilida gapirishda davom etdi. mahalliy til Arran.

1191-yilda Shirvanshoh Axsitan I shtat poytaxtini vaqtincha boshqa joyga ko'chirdi Shemaxa Bokuda. XII asrda Boku ikki qavatli qal'a devori va xandaq bilan o'ralgan edi. Qiz minorasi shuningdek, shahar mudofaa tizimining bir qismiga aylandi.

XIII asrda, shu davrda Mo'g'ul bosqinlari shahar tanazzulga yuz tutdi. XIV asrda Bokuning iqtisodiy hayoti yana jonlandi. Bokudan Oltin O'rda, Rossiya knyazliklari, Eron va Markaziy Osiyo Turli xil tovarlar eksport qilindi. Kaspiy dengizi ba'zi manbalarda hatto shunday deb ham tilga olingan Boku dengizi. Shaharda hali ham tarixiy va me'moriy yodgorliklar saqlanib qolgan - Buxoro (XIV asr) va Multan (Hind) karvonsaroylar, bu Bokuning yuqorida tilga olingan mintaqalar bilan savdo aloqalarini ko'rsatadi.

Shirvanshoh hukmronligi davrida Xalil-ulloh I (1417-1462) Bokuda katta qurilish ishlari olib borildi. XV asrda Shirvanshohlar saroyi majmuasi yaratildi. XV asr arab geografining so'zlariga ko'ra Abd ar-Rashid Bakuvi Bakuviy shuningdek, Bokuni ham tasvirlaydi. U shahardagi ikkita qal'a haqida gapiradi, ulardan biri deyarli xarobaga aylangan va baland tog'da, ikkinchisi esa dengiz bo'yida joylashgan; u shunchalik mustahkam ediki, mo'g'ullar uni egallab olmaganlar. Bakuviy shuningdek, shahar atrofi kimsasiz, aholining bog'lari undan uzoqda joylashgan va oziq-ovqat Shirvandan olib kelinganini xabar qiladi. Shahar eksportiga ipak, tuz va moy kiradi.

Bokuda XI asrda qurilgan bino saqlanib qolgan. Muhammad masjidi va XIV asrga oid bir nechta masjid.

Shirvanshohlar saroyi majmuasi
Saroy masjidi, qal'a Va Seyid Yahyo Bakuviy maqbarasi. XV asr

Yangi vaqt

1501-yilda Shoh Ismoil I hamma narsani o'zlashtirdi Shirvan. Boku bir qismiga aylandi Safaviylar davlati. 1578-yilda Usmonli qo'shini Bokuni egallab oldi. 1607-yilda shahar yana Safaviylar hukmronligi ostiga o'tdi. Safaviylar davrida Bokuda mis tangalar muomalaga chiqarildi. Boku va Absheron aholisining aksariyati shu bilan shug'ullangan. gilam to'qish.

XVII asrda Bokuda yirik arman jamoasi yashagan. Armanlar butun ko‘chalarda istiqomat qilib, faol savdo bilan shug‘ullangan. Odatdagi soliqdan tashqari, arman aholisi boshqa din vakillari uchun belgilangan maxsus soliq — harach.

Rossiya imperiyasiga qo'shilish

Boku savdo markazi sifatida Rossiya davlatining e'tiborini torta boshladi. Pyotr I Janubiy Kavkazga ekspeditsiya yubordi. 26 Iyul (6 Avgust) 1723 yillar davomida rus qo'shinlari bosib olingan Boku. 1735-yilda tuzilgan shartnoma natijasida Ganja shartnomasi Rossiya va Fors o'rtasida rus qo'shinlari shaharni tark etishdi.

XVIII asr o‘rtalarida Boku xonligi. 1796-yilda Boku yana bosib olindi. Rossiya imperiyasi, lekin bir yildan keyin imperator Pol I qo'shinlarni olib chiqib ketdi.

14 (26) May 1805 Boku xoni Husayn Kuli Rossiya fuqaroligini tan oldi. Biroq, 1806-yilda qo'mondonligi ostidagi rus armiyasi Pavel Tsitsianov Bokuga yaqinlashganida, xonning buyrug‘i bilan Tsitsianov o‘ldirilgan. 3-oktabr 1806-yilda rus qo‘shinlari Bokuni egalladi. Husaynquli Forsga qochib ketdi. Xonlik tugatildi. Boku yangi tashkil etilgan Boku guberniyasining markaziga aylandi.

Neft qazib olishning boshlanishi

XIX asr o‘rtalaridan boshlab neft qazib olishning boshlanishi Boku sanoat va madaniy markazlardan biriga aylandi Kavkaz. 1859-yilda, Shemaxa kuchli bir narsa sodir bo'ldi zilzila, shu munosabat bilan Shemaxa gubernatorligi bekor qilindi va yaratildi Boku gubernatorligi markazi Bokuda joylashgan.

Boku. Qirg'oq. 1888.

1847-yilda, Bibi-Heybat koni dunyoda birinchi marta quduq mexanik ravishda burg'ulandi neft qudug'i. Neft konlarining sanoat yo'nalishi Bokuning tez o'sishiga olib keldi va u tez rivojlanayotgan Yevropa shahri uchun namuna bo'ldi. 1859-yilda Vasiliy Kokorev o'rnatilgan Suraxoniy Boku yaqinida, Rossiyada birinchi kerosin zavod.

1861-yilda orolda Pirallahi Tiflislik farmatsevt Vitte kerosin fabrikasini qurdi. Bu zavod neftdan kerosin, kerosin shamlari va kerosin yog'i ishlab chiqardi. Tadbirkor Javad Melikov 1863-yilda u o'z loyihasi bo'yicha kerosin zavodini qurdi.

1871-yilda Balaxani shahrida burg'ulash qurilmasi yordamida birinchi quduq qazilib, ishga tushirildi. 1870-yillarning boshlariga qadar ozarbayjonliklar neft sanoatida hukmronlik qilishgan, Boku va uning atrofidagi kerosinni qayta ishlash zavodlarining 54 foiziga egalik qilishgan.

Boku. Shaharning umumiy ko'rinishi. 1888-yil.

Bokuga xorijiy kapital oqimi kuzatildi va ofislar ochildi. Rotshildlar, aka-ukalar Nobellar va boshqa tadbirkorlar. Neft sanoatidan tashqari, to'quvchilik ishlab chiqarish rivojlandi, mexanik fabrikalar, tegirmonlar va ishlab chiqarish zavodlari ochildi. 1878-yilda Boku shahar dumasi. 8 (20) May 1883 yilda Boku — Tiflis.

1899-yilda u ochildi ot aravasi. IN Boku porti bugʻ floti paydo boʻldi. Koʻplab migrantlar shaharga oqib kelishdi - Ruslar, Yahudiylar, Nemislar, Armanlar, ozarbayjonlar (Rossiya va Forsdan). Neft bumi bilan madaniy hayot gullab-yashnadi. Teatrlar ochildi va opera teatri qurildi. Boku "Kavkaz Pariji" nomi bilan mashhur bo'ldi.

Hech bir milliy guruh mutlaq ko'pchilikni tashkil qilmasa-da, shaharning asosiy millati ozarbayjonlar va armanlar edi. Ishchilarning asosiy qismi ozarbayjonlar edi, garchi ular orasida ko'plab savdogarlar va neft konlari egalari ham bor edi. Shu bilan birga, armanlar savdoning katta qismini va ko'plab neft konlarini nazorat qilishgan. To'rt marta (yilda) Fevral va Avgust 1905-yilda, Mart Va Sentyabr (1918) qonli qirg'in sodir bo'ldi.

1901-yildan 1906-yilgacha noqonuniy bosmaxona, “Nina».

Tadqiqotchi Tom Reiss Boku Rossiya imperiyasida yahudiylar o'zlarini xavfsiz his qila oladigan yagona joy ekanligini ta'kidladi. "Yahudiylar Bokuning kosmopolit aralashmasida muhim rol o'ynaganlar, xuddi dunyoning boshqa ko'plab joylarida bo'lgani kabi. Sovet davrida yahudiylar ko'plab muammolarga duch kelishgan, ammo Boku, albatta, Rossiya imperiyasidagi eng kam antisemit shaharlardan biri va SSSRdagi eng kam antisemit shaharlardan biri edi... Boku juda rus shahri edi, lekin aynan shu yerda rus unsuri o'zining xususiyatlaridan birini - antisemitizmni yo'qotdi, bu asosan bu yerda rivojlangan noyob etnik va diniy muvozanat tufayli edi. Bokuda hech bir madaniyat yoki din hukmronlik qilmagan. Boku musulmonlar nihoyatda zamonaviy va kelajakka intiluvchi integratsiyachilarga aylangan joy edi.".

Britaniya qo'shinlari Bokuga ketayotganda. 1918-yil.

3-mart 1918-yilda Brest-Litovsk vakillar Sovet Rossiyasi, bir tomondan, va mamlakatlar To'rt tomonlama ittifoq (Germaniya, Avstriya-Vengriya, Usmonli imperiyasi, Bolgariya) — boshqa tomondan, u imzolangan edi Brest-Litovsk shartnomasi (Brest-Litovsk). Bu davrda Bokuda hokimiyat nazorat ostida edi. Boku Kengashi boshchiligida Stepan Shaumyan, Boku Kengashi raisi va Kavkaz ishlari bo'yicha favqulodda komissar bo'lgan. 31-iyul kuni Bokuda hokimiyat unga o'tdi Markaziy Kaspiyning vaqtinchalik diktaturasi. Natijada, 15-sentabr o'jar janglar, Boku qismlarga bo'lib olindi Kavkaz Islom Armiyasi. Shahar boshlandi arman aholisini qirg'in qilish. Bu Bokuda Sovet qo'shinlari va arman tomonining qurolli bo'linmalari tomonidan sodir etilgan musulmonlarning qirg'ini uchun qasos edi.Dashnaksutyun"V 1918-yil mart. 17-sentabr kuni Bokuda Ganja hukumat ko'chib o'tdi Ozarbayjon Demokratik Respublikasi. 30-oktabr Usmonli imperiyasi taslim bo'ldi, va tez orada Boku general qo'mondonligi ostida Britaniya qo'shinlari tomonidan bosib olindi. Uilyam Tomson.

Ozarbayjon SSR

Qizil Armiya Bokuda, 1920-yil may.

1920-yil aprel o‘rtalarida Qizil armiyaning 11-armiyasi, general Denikin qo‘shinlarining qolgan qismini mag‘lub etib, Ozarbayjonning shimoliy chegarasiga yaqinlashdi. 27-aprel kuni sovet qo‘shinlari Ozarbayjon chegarasidan o‘tdi va qarshilikka duch kelmasdan 28-aprel kuni Bokuga kirdi.

Sovet davrida Boku poytaxtga aylandi Ozarbayjon Sovet Sotsialistik Respublikasi va eng yirik ma'muriy, sanoat, ilmiy va madaniy markazlardan biriga aylandi SSSR. Bokuning bosh rejasi va joylashuv sxemasi 1924-1928 yillarda me'mor va shaharsozlik ustasi tomonidan ishlab chiqilgan. A.P. Ivanitskiy. Yillarda Ulug 'Vatan urushi (1941-1945) Boku harbiy samolyotlar va zirhli texnikalarni yoqilg'i bilan ta'minlashning asosiy strategik markazi bo'lgan, bu esa Ulug' Vatan urushidagi g'alabaning eng muhim omillaridan biri bo'lgan. Shu bilan birga, Gitler Germaniyasi Boku neftini tortib olish rejalarini tuzdi, ammo mag'lubiyat tufayli Vermaxt V Kavkaz jangi Boku bosib olinmadi. Urushdan keyingi yillarda Boku SSSRning muhim neft qazib oluvchi mintaqasi bo'lib qoldi, ammo qayta qurish Sovet Ozarbayjon va Boku hayotida yangi voqeliklarni yuzaga keltirdi, bu esa bir qator dahshatli fojialar va jamiyatda bo'linishga olib keldi.

1958-yilgi pochta markasi. Ozarbayjon SSR. Boku. Kommunistik ko'cha

Qora Yanvar

Bokudagi Sovet armiyasi bo'linmalari. 1990-yil qishi.

Boshlanishi bilan Armaniston-Ozarbayjon mojarosi, 1988-1989 yillarda Bokuga ko'p sonli odamlar kelishdi. Ozarbayjon qochqinlar dan Armaniston. 1988-1990 yillarda shahar misli ko'rilmagan tartibsizliklarni boshdan kechirdi va bu holat avj oldi Arman pogromlari.

19-yanvardan 20-yanvarga o‘tar kechasi 1990-yilda, armanlarga va sovet hokimiyatiga qarshi norozilik namoyishlarini bostirish bahonasida, Bokuga SSSR Mudofaa vazirligi. Mamlakatda bu voqealar shunday nomlanadi Qora (Ozarbayjon. Qara Yanvar) yoki Qonli yanvar (Ozarbayjon. Qanlı Yanvar). Natijada qo'shinlarni to'xtatishga uringan mahalliy aholi, jumladan, ayollar, bolalar va qariyalar qonli qirg'inga uchradi.

Kinorejissyor Stanislav Govoruxin haftalik nashrining 7-sonida chop etilgan “Mashq?” maqolasida Bokuga qoʻshinlarning kiritilishi haqidaMoskva yangiliklari» nashrining 18-fevral 1990-yilgi sonida quyidagicha yozgan:

19-dan 20-ga o‘tar kechasi shaharga baribir qo‘shin kirdi. Ammo Sovet armiyasi sovet shahriga bosqinchi armiya kabi kirib keldi: tunda, tanklar va zirhli mashinalarda, o‘q va qilich bilan o‘ziga yo‘l ochib. Harbiy komendant ma’lumotlariga ko‘ra, o‘sha tunda 60 ming dona patron sarflangan. Sumgait yo‘lida bir yengil avtomobil tanklar kolonnasini o‘tkazish uchun yo‘l chetida to‘xtagan edi. Uning ichida Fanlar akademiyasining uch olimi — uch professor, ulardan biri ayol — bor edi. To‘satdan bir tank safdan chiqib, zanjirlari metall ustida g‘ichirlagancha avtomobilni bosib o‘tdi va barcha yo‘lovchilarni ezib tashladi. Kolonna to‘xtamay, «shaharda yashiringan dushman»ni yakson qilishga ketdi.

Zamonaviy davr

Ko'rinishi Primorskiy bulvari, Davlat bayrog'i maydoni Va Boku Kristal Zali. 2012-yil

Bugun, XX asr oxiridagi postsovet davrining og‘ir iqtisodiy va ijtimoiy inqirozlaridan tiklangan Boku yirik iqtisodiy va madaniy markaz sifatida qayta yuksalmoqda — Zakavkaziya. Boku mintaqaviy rivojlanish rejasi 2030-yilgacha bo'lgan davrni qamrab oladi. Shaharsozlik va arxitektura davlat qo'mitasining Xalqaro aloqalar va axborot boshqarmasi boshlig'i Jahongir Godjayev shunday dedi:

Sovet davrida tayyorlangan reja erkin iqtisodiyot talablariga javob bermaydi va shuning uchun Jahon banki ko'magida Bokuni rivojlantirish rejasi tayyorlanmoqda. Bu yangi bosh rejani yaratish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
Bu Boku va uning atrofidagi qishloqlar, shuningdek, Absheron yarim orolining rivojlanish parametrlarini belgilovchi uzoq muddatli hujjat bo'ladi. Rejani tayyorlashda Sumgait va Absheron mintaqasining rivojlanish parametrlarini hisobga olgan holda, eng yaxshi global tajribalardan foydalaniladi. Shu bilan birga, Bokuning markaziy qismi uchun rejalashtirish ishlari olib borilmoqda.

Keng ko'lamli shaharsozlik loyihalaridan biri bu loyihadir «Baku White City» ("Oq shahar Boku"), poytaxt markazining sharqiy qismini tiklash va rivojlantirishni nazarda tutadi, bu "Qora shahar».

Loyihaning osmono'par binolarini qurish The Crescent Development Project, 2015 yil

1-sentabr 2010-yilda Bokuda Davlat bayrog'i maydoni, ustiga ko'tarilgan Ozarbayjon bayrog'i. Bayroq ustuni maydonda, o'rnatilgan vaqtdan 2011 yil may oyigacha, dunyodagi eng baland bo'lgan va tarkibiga kiritilgan Ginnesning rekordlar kitobi. Biroq, 2018-yilda bayroq ustuni buzib tashlandi.

2012-yil may oyida Bokuda festival bo'lib o'tdi 57-chi Evrovidenie qo'shiq tanlovi, buning uchun u maxsus qurilgan Boku Kristal Zali.

2012-yil sentyabr-oktyabr oylarida o'yinlar Bokuda bo'lib o'tdi FIFA U-17 ayollar o'rtasidagi jahon chempionati. 2015-yil iyun oyida Boku mezbonlik qildi birinchi Yevropa o'yinlari.

2019-yildan beri Boku maqomiga ega dizayn shaharlari[inglizcha] a'zo ijodiy shaharlar tarmoqlari[inglizcha] YuNESKO.

30-dekabr 2023-yilda Boku shahrini 2040-yilgacha rivojlantirish bosh rejasi tasdiqlandi.

2024-yilgi BMT Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha konferensiyasi yoki COP29 2024-yil konferensiyasi, odatda COP29 nomi bilan tanilgan, BMTning iqlim o‘zgarishiga bag‘ishlangan 29-konferensiyasi bo‘ladi. COP29 Bokuda 11–22-noyabr 2024-yilda o‘tkazilishi belgilangan. COP29 prezidenti etib yanvar 2024-yilda Muxtor Boboev. Samir Nureyev Tashkiliy qo'mitaga rahbarlik qiladi.

IN 2025-yil MDH Davlat rahbarlari kengashi Bokuga Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligining "Mehnat shuhrati shahri. 1941-1945" faxriy unvonini berdi.

Aholi soni

Zamonaviy Boku yagona ma’muriy boshqaruv ostida birlashtirilgan, 2 181,8 ming kishi yashaydigan hudud sifatida shakllangan (1-yanvar 2014-yil holatiga ko‘ra). Uning tarkibiga (1-yanvar 2014-yil ma’lumotlariga ko‘ra) 1 ta shahar — Bokuning o‘zi (1 217,3 ming aholi) va 59 ta shahar tipidagi aholi punktlari (Ozarbayjon. şəhər tipli qəsəbə) kiradi. Ularning jami aholisi 964,5 ming kishi. Shu sababli Boku hududi an’anaviy ravishda «Kichik Boku» (shaharning o‘zi) va «Katta Boku»ga (shahar hamda shahar hokimligi boshqaruvidagi qolgan hududlar) ajratiladi.

Boku shahrining rasman belgilangan ma'muriy chegaralari Global aholi punktlari tadqiqoti (GHS-SMOD) tomonidan "shahar" deb belgilangan hududdan ancha kichikroq. Ushbu ta'rif shaharni aholi zichligi kamida 1500 kishi/km² bo'lgan qo'shni aholi klasteri sifatida belgilaydi. Ushbu ta'rifdan foydalanib, Kichik Boku (shaharning o'zi) aholisi 1 885 000 kishidan (GGMSF ma'lumotlariga ko'ra) 1 963 825 kishigacha (2015 yilgi GHS ma'lumotlariga ko'ra) deb baholanmoqda; bu hududning maydoni 334 kv. km² (zichlik mos ravishda 5643 va 5879 ming kishini tashkil qiladi) km²).

Katta Boku aholisi 2009-yil boshida 2 046 ming kishi bo‘lgan (2008-yilda — 1 917 ming, 1999-yilda — 1 788,9 ming, 1989-yilda — 1 794,9 ming, 1979-yilda — 1533,2 ming). 2006-yilda shahar aholisining birmuncha kamayishi Boku Binagadi tumanining bir qismi Apsheron tumani. Majburiy ko‘chirilganlar va vaqtincha yashovchilar bilan birga Boku aholisi 13-aprel 2009-yilda 2 246 ming kishini tashkil etgan.

Aholi soni 13 000 kishidan (1860-yillar) 112 000 kishiga (1897-yil), so‘ng 215 000 kishiga (1913-yil) yetdi. Bu Boku Kavkazlik mintaqa.

Rossiyaga qo‘shib olinganidan keyin Boku ko‘pmillatli shaharga aylandi; ozarbayjonlar 1940-yillargacha aholining mutlaq ko‘pchiligini tashkil etmagan. 1903-yilgi aholi ro‘yxatida Boku va uning atrofidagi hududlarda (neft konlaridan tashqari) 155,9 ming kishi qayd etilgan. Shundan 36,4 % ozarbayjonlar, 33,9 % ruslar va 17 % armanlar bo‘lgan; jami shaharda taxminan 20 millat vakillari yashagan. ESBE, Ozarbayjonlar "ular ishchilarning asosiy qismini tashkil qiladi, ammo ular orasida ko'plab savdogarlar va neft konlari egalari bor"; armanlar qo'lida "savdoning katta qismi va ko'plab neft konlari"; Ruslar asosan harbiy va amaldorlar, lekin ayni paytda "Neft konlarida egalar va ishchilar, eng yaxshi hunarmandlar, taksichilar (faqat ikkinchisi) bor." Molokanlar)».

2009-yilda Bokuda yashovchilar bor edi ozarbayjonlar (90,3 %), Ruslar (5,3 %), Tatarlar, Lezginlar va boshqa xalqlar.

Yil ozarbayjonlar % Ruslar % Armanlar % Yahudiylar % Lezginlar % Tatarlar % Boshqa % Aholi soni
1886 37 530 43,3 21 390 24,7 24 840 28,7 391 0,5 n.d. n.d. n.d. n.d. 2 460 2,8 86 611
1897 40 341 36,0 37 399 33,4 19 099 17,1 391 0,5 310 0,3 n.d. n.d. 12 850 11,5 111 904
1926 118 737 26,2 159 491 35,2 76 656 16,9 22 045 4,9 3 708 0,8 9 239 2,0 63 457 14,0 453 333
1939 235 762 29,2 343 558 42,5 118 703 14,7 31 056 3,8 12 351 1,5 24 306 3,0 42 954 5,3 808 690
1959 211 372 32,9 223 242 34,7 137 111 21,3 26 623 4,1 12 304 1,9 10 745 1,7 21 110 3,3 652 507
1970 586 052 46,3 351 090 27,7 207 464 16,4 25 937 2,0 23 650 1,9 26 379 2,1 44 943 3,6 1 265 515
1979 854 386 55,7 337 959 22,0 215 807 14,1 25 405 1,7 28 995 1,9 26 438 1,7 44 245 2,9 1 533 235
1989 1 184 160 66,0 295 500 16,5 179 950 10,0 22 826 1,3 38 100 2,1 24 331 1,4 50 007 2,8 1 794 874
1999 1 574 252 88,0 119 371 6,7 378 0,021 5 164 0,3 26 145 1,5 27 652 1,5 35 892 2,0 1 788 854
2009 1 848 107 90,3 108 525 5,3 104 0,005 6 056 0,3 24 868 1,2 25 171 1,2 32 984 1,6 2 045 815

Ma'muriy bo'linish

Ozarbayjon mustaqillikka erishgach, Boku 11 ta shahar tumanidan iborat ma’muriy bo‘linishini saqlab qoldi. 29-aprel 1992-yilda 4 ta tuman qayta nomlandi: «26 Boku komissarlari tumani» — «Sabail tumani», «Kirov tumani» — «Binagadi tumani», «Lenin tumani» — «Sabunchi tumani», «Oktabr tumani» — «Yasamal tumani».

Boku tumanlarining asosiy xususiyatlari
Tuman nomiKvadrat
 km²
Odamlar soni
aholi
ming kishi.
(2009 yilgi aholini ro'yxatga olish)
Odamlar soni
aholi
ming kishi.
(2017 yilgi taxminiy)
Zichlik
aholi
odamlar/km²
(2017)
Binagadinskiy170238,5263,11548
Karadag1080107,4122,3113
Narimanovskiy20161,2176,28810
Nasimiskiy10208,1219,221 920
Nizomiy20177,8197,09850
Pirallahinskiy3017,520,2673
Sabailskiy3090,2101,03367
Sabunchinskiy240220,5241,21005
Suraxanskiy120196,6216,31803
Xazar370151,2163,5442
Xatayskiy30244,9280,09333
Yasamalskiy20231,9245,812 290
Boku shahri:21402045,82245,81049

Iqtisodiyot

Boku — Janubiy Kavkazning eng yirik sanoat va iqtisodiy markazi. Shahar iqtisodiyoti rivojlanishida xalqaro savdo, neftni qayta ishlash, kimyo, mashinasozlik, oziq-ovqat va to‘qimachilik sanoati muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda harbiy sanoat, yuqori texnologiyalar va axborot texnologiyalari ham jadal rivojlandi. Shu bilan birga, ishbilarmonlik safariga chiquvchilar uchun Boku MDH hududidagi eng qimmat shahar deb tan olingan (2009-yilning birinchi yarmida).

Sanoat

Neft va gaz

SOCAR neft va gaz kompaniyasining bosh ofisi

Boku neft va gaz mintaqasi — ishlab chiqarish va zaxiralar bo'yicha eng yirik mintaqa neft Va gaz Ozarbayjonda. Mintaqaning neft konlari ichkarida joylashgan Janubiy Kaspiy neft va gaz havzasi, Absheron yarim oroli va Kaspiy dengizining qo'shni suvlari hududida.

Omonatlar

Ozarbayjonning asosiy neft va gaz konlari shahar yaqinida joylashgan:

Asr shartnomasi

20-sentabr 1994-yilda Bokudagi «Guliston» saroyida ulkan ahamiyati tufayli «Asr shartnomasi» deb atalgan bitim imzolandi. «Asr shartnomasi» uglevodorod zaxiralari va kutilayotgan investitsiyalarning umumiy hajmi bo‘yicha eng yirik bitimlar qatoriga kirdi. Ozeri, Chirog‘ va Gunashli chuqur suv konlarida mahsulotni ulushli taqsimlash to‘g‘risidagi bitim 400 sahifadan iborat bo‘lib, 4 tilda bayon etilgan.

Kompaniyalar

Dunyo bo'ylab ko'plab neft va gaz kompaniyalari neft va gaz sanoatida ishtirok etadi. Eng yiriklari:

harbiy-sanoat kompleksi

Shahar ichida mudofaa sanoati korxonalarining katta qismi faoliyat yuritadi. Ular orasida: AZAD Systems Co, Kompyuter zavodi, "Iglim" AES, Avia-Agregat zavodi, "Senayejihaz" AES, Radiogurashtirma zavodi, Telemexanika zavodi, Alov zavodi va boshqalar.

Boshqa sohalar

15-avgust 2023-yilda «Diamed» farmatsevtika zavodi foydalanishga topshirildi.

Bokuning Garadag' tumanida SOCAR Methanol MChJning metanol zavodi foydalanishga topshirildi. Zavodning ishlab chiqarish quvvati yiliga 720 ming tonna metil spirtini tashkil etadi.

Moliya sektori

Ozarbayjon banklari va xalqaro banklarning Bokuda filiallari mavjud. Bokudagi eng yirik banklar: Credit Suisse, HSBC, Société Générale, UniCredit, Ozarbayjon Xalqaro Banki.

Boku fond birjasi (BSE) - Uy fond birjasi mamlakatning. U 15-fevral 2000-yilda tashkil etilgan va yopiq aksiyadorlik jamiyati, 18 ta bor aktsiyadorlar — yuridik shaxslar. BFB texnik jihatdan savdo qilish imkonini beruvchi 30 ta ish stantsiyasiga ega savdo maydonchasiga ega. qimmatli qog'ozlar har qanday turdagi. Shuningdek, bor depozitariy, hujjatli va hujjatsiz shaklda chiqarilgan qimmatli qog'ozlarni o'z ichiga olish uchun mo'ljallangan. Boku fond birjasining asoschilari Ozarbayjonning eng yirik 15 ta banki, ikkita moliyaviy kompaniya va Istanbul fond birjasi. Ularning har birining hissasi 300 million ozarbayjonlikdir. manat. Birjaning ustav kapitali 5,4 mlrd manatni tashkil etgan. 1-iyul 2008-yil holatiga ko‘ra, Boku fond birjasi aylanmasi 4021,759 mln manat ($4954,736 mln) bo‘lgan.

Savdo va xizmatlar

Savdo markazi Park Bulvar

Ovqatlanish tarmoqlari

Shaharda quyidagi tarmoqlarga tegishli bo'lganlarni o'z ichiga olgan juda ko'p ovqatlanish korxonalari faoliyat yuritadi: McDonald’s, KFC, Kalinka, Fan fang, Kabab park, Baskin Robbins.

Daromad darajasi

2024-yilda maktab oʻqituvchilarining oʻrtacha oylik maoshi 993 manatni, maktabgacha taʼlim muassasalari oʻqituvchilariniki esa 527 manatni tashkil etdi.

Transport

Boku Ozarbayjonning eng yirik transport markazidir. Shahar bir nechta muhim avtomobil yo'llari va temir yo'llarining birlashuvchi nuqtasidir. Absheron yarim oroli Bilan Tog'li Shirvan; dengiz porti va xalqaro aeroport mavjud;

Xalqaro

Havo transporti

Haydar Aliyev xalqaro aeroporti

Haydar Aliyev aeroporti (ICAO: UBBB IATA: GYD) yetti xalqaro tashkilotlardan biri hisoblanadi aeroportlar Ozarbayjonga xizmat ko‘rsatadi. Ilgari Boku chekkasidagi Bina shaharchasi nomi bilan «Bina xalqaro aeroporti» deb atalgan. 10-mart 2004-yilda aeroport Haydar Aliyev, uchinchi Ozarbayjon Prezidenti. Shahardan 25 kilometr sharqda joylashgan. Aeroportda ikkita uchish-qo'nish yo'laklari — (16l/34p) — 2700 metr va (18p/36l) — 3200 metr. Milliy aviakompaniyaning asosiy portiAZAL — Ozarbayjon havo yo'llari» va yuk aviakompaniyasi Silk Way Airlines. Aeroport turli mamlakatlarga yo'lovchi va yuk reyslarini amalga oshiradi Yevropa, Yaqin Sharq, Janubi-sharqiy Va Markaziy Osiyo.

Temir yo'l transporti

Eski temir yo'l vokzalining binosi

Hozirda uzoq masofali poyezdlar yetib kelmoqda Boku temir yo'l stansiyasi. U yerdan poyezdlar qatnaydi Moskva, Tbilisi (Muallif: "Poti - Boku" temir yo'li), Xarkov, Rostov-na-Donu, Ganja, Agstafa, Gazlar, Sumgait, Horadiz, Astara. Yo'lak ochilgandan keyin Boku - Tbilisi - Kars yo'nalishlarni ochish rejalashtirilgan Kars Va Istanbul. Uzoq vaqt davomida shahar atrofi poyezdlari Kishli stansiyasidan jo'nab ketgan. 2018-yilda shahar atrofidagi yo'llar va bekatlarni ta'mirlash boshlandi va 2020-yil mart oyida xizmat qayta tiklandi. Bokudan shahar atrofi poyezdlari. Iyun 1947-yildan yoz 2009-yilgacha shaharda Boku bolalar temir yo'li.

U faol Absheron halqa liniyasi.

Dengiz transporti

Bu Bokuda amal qiladi port. Parom o'tish joylari xalqaro transport loyihalari va yo'laklarida Ozarbayjon transport tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Boku - Turkmanboshi, Boku - Aktau.

Boku - Turkmanboshi

Boku-Turkmanboshi parom qatnovi — temir yo'l yo'lovchisi o'tish joyi yoqilgan Kaspiy dengizi Boku shaharlari orasida (Alat) Va Turkmanboshi (Turkmaniston). Masofa 306 km. " ning har bir ishlaydigan paromiDog'iston"28 ta temir yo'l vagoni va 200 yo'lovchini qabul qiladi. Paromda ishlaydigan barcha sakkizta kema Ozarbayjon bayrog'i ostida. Ushbu parom bir qismidir Yevropa yo'nalishi E60.

Quvur liniyasi

Nabukko gaz quvurining taklif qilingan yo'nalishi
  • Boku-Tbilisi-Erzurum gaz quvuri (Janubiy Kavkaz quvuri) 25-mart 2007-yilda rasman ochilgan. Quvurning diametri — 42 dyuym, uzunligi — 970 km (442 km Ozarbayjonda, 248 km esa Gruziya, 280 - Gruziya-Turkiya chegarasidan ErzurumHar bir quvurning uzunligi 11,5 metrni tashkil etadi. U loyiha doirasida ishlab chiqarilgan gazni haydash uchun mo'ljallangan. Shoh Dengiz.
  • Boku-Tbilisi-Jeyhan neft quvuri — quvur liniyasi transport uchun Kaspiy neft Kimga Turkcha port Jayhan, qirg'oqda joylashgan O'rta yer dengizi. Butun neft quvurining tantanali ochilish marosimi 13-iyul 2006-yilda Jayhon shahrida bo‘lib o‘tgan. Quvurning uzunligi 1773 km (Ozarbayjon hududida 449 km, Gruziyada 235 km va Turkiyada 1059 km). Loyihaviy quvvati — yiliga 50 million tonna neft yoki sutkasiga bir million barrel. Qiymati — 3,6 mlrd AQSh dollari.
  • Boku-Supsa neft quvuri 17-aprel 1999-yilda ishga tushirilgan. Quvur konlarni o‘zlashtirish haqidagi shartnoma doirasida qurilgan: Ozarbayjon-Chirog'-Guneshli, Uning uzunligi 837 kilometrni, quvur liniyasining diametri esa 530 mm.
  • Neft quvuri "Boku - Novorossiysk"— Kaspiy neftini Rossiya portiga tashish uchun quvur liniyasi Novorossiysk, qirg'oqda joylashgan Qora dengiz.
  • Nabucco — loyihalashtirilgan asosiy chiziq gaz quvuri Turkmaniston va Ozarbayjondan tortib, mamlakatlargacha 3300 km uzunlikda EI, Birinchidan Avstriya Va Germaniya.

Ichki makon

Boku taksisi

Metro

Boku metrosi (Ozarbayjon. Bakı metropoliteni) — Bokuda yer ostidan o‘tadigan shahar transporti turi. 6-noyabr 1967-yilda Sovet Ittifoqi metro. Birinchi bosqichning 6,5 km uzunlikdagi birinchi ishga tushirish qismi 5 ta bekatdan iborat edi: "Baksovet" (hozirgi "Icheri Shahar») — «26 Boku komissarlari" (hozirgi "Sahil") - "28-aprel" (hozirgi "28-may») — «Ganjlik» — «Nariman Narimanov"Foydalanilgan harakatlanuvchi tarkib turiga kiradi 81-717/714 va ularning modifikatsiyalari, shuningdek 81-765.B/766.B Va 81-760B/761B/763B "Oka". Harakatlanuvchi tarkibga xizmat ko'rsatadi Nariman Narimanov nomidagi depo, Xojasan Va Darnagul. Hozirda metroda 26 ta stansiya, liniyalarning umumiy uzunligi 38,8 km.

Jamoat transporti

Velosiped yo'llari, 2024-yil noyabr

2024-yilga kelib, shahardagi barcha sayohatlarning 28 foizi jamoat transporti orqali amalga oshiriladi.

6-dekabr 2025-yilda jamoat transporti harakatini onlayn kuzatish imkonini beruvchi «AYNA MaaS» mobil ilovasi ishga tushirildi. Ilovada avtobus, metro va poyezdlarning amaldagi jadvali va kelish vaqti, shuningdek, samokat va velosipedlar joylashuvi ko‘rsatiladi. U App Store va Google Play’da mavjud bo‘lib, ozarbayjon, ingliz va rus tillarida ishlaydi.

Jamoat transportida naqd pulsiz to'lov tizimi joriy etildi. Elektron to'lov kartalari 2015-yil avgustidan beri yo'l haqini to'lash uchun qo'llanilmoqda. BakıKART[Ozarbayjoncha]. Siz undan metro va avtobus yo'l haqini to'lash uchun foydalanishingiz mumkin. BakuKART mobil ilovasi 2023-yildan beri mavjud.

Bokuda temiryo‘l, metro va avtobus tarmoqlari kesishadigan 2 ta transport tuguni mavjud: «28 May» va «Ko‘ro‘g‘li». Qurilayotgan Absheron halqa liniyasi Ushbu tugunlarning Darnagulasi 3 ta bo'ladi.

Velosiped yo'llari va elektr zaryadlash stansiyalari

Avtomobillar qatnovi va avtoturargohlar zichligi yuqori bo‘lmagan hududlarni tashkil etish choralari ko‘rilmoqda. 12-mart 2024-yildan boshlab 28-may Va Boku temir yo'l stansiyasi, Eng gavjum yo'llardan biri bo'lgan ushbu hududda shaxsiy transport vositalari uchun yopildi. Bu hududdan faqat jamoat transporti foydalanishi mumkin. Avtobus, velosiped va piyodalar yo'lakchalari yaratildi. Avtoturargoh to'xtatildi.

Bir nechta ko'cha va xiyobonlarga "yo'l harakatini kuzatish sensori" tizimiga ega svetoforlar o'rnatildi. Ushbu qurilmalar svetofor oldida to'xtab turgan transport vositalari sonini va yo'laklardagi tirbandlikni aniqlaydi. Bu svetoforlarni bosqichma-bosqich ishga tushirish va transport oqimini transport zichligiga qarab boshqarish imkonini beradi.

Avtobuslar

Mart 2024-yil holatiga ko‘ra, Bokuda 2 000 ta avtobus qatnagan.

Avtobuslar soat 05:30–06:00 dan 21:00–23:30 gacha ishlaydi.

26-sentabr 2023-yilda Bokuda ilk bor elektr avtobusi. Elektr avtobuslari bir nechta yo'nalishlarda qatnaydi. Xitoy kompaniyasidan elektr avtobuslarini yetkazib berish 2024-yil avgust oyida boshlangan. BYD. Shaharda 160 ta BYD elektr avtobuslari ishlaydi. Ushbu avtobuslarning xizmat muddati 15 yil. Ular 83 yo'lovchi sig'imiga ega, uzunligi 12 metr, kengligi 2,5 metr va balandligi 3 metr.

Shahar bo'ylab elektr avtobuslari uchun zaryadlash stansiyalari o'rnatilmoqda.

2022-yil dekabr oyida foydalanishga topshirilgan Avtobuslar uchun qator 7A yo'nalish liniyasi bo'ylab (Ganja shoh ko'chasidan Boku xalqaro avtobus bekatiga qadar). Ushbu yo'lak bo'ylab faqat jamoat transporti va favqulodda vaziyatlar transport vositalariga belgilangan yo'laklardan foydalanishga ruxsat beriladi.

biletim.az saytida chiptalarni onlayn xarid qilish mumkin. Saytda Ozarbayjonning 56 ta shahar va tumaniga 86 ta yo‘nalish bo‘yicha chipta olish mumkin; 349 ta qatnov uchun buyurtma berish imkoniyati mavjud. 12-yanvar 2026-yildan boshlab saytda Apple Pay Va Google Pay bank karta ma'lumotlarini kiritmasdan.

Taksi

Elektr dvigatelli gibrid taksilar ishlamoqda LEVC TX5. Avtomobil faqat elektr motor bilan 130 km, benzin generatori bilan esa 600 km masofani bosib o'tishi mumkin.

"A TAKSI" xizmati 2018-yildan beri faoliyat yuritib kelmoqda. U 2026-yil yanvar oyida faoliyatini to'xtatdi.

Shaxsiy transport

Respublikadagi avtomobillarning salmoqli qismi Bokuda jamlangan. 1-yanvar 2016-yil holatiga ko‘ra, shaharda 728,7 mingta avtotransport vositasi ro‘yxatga olingan.

May 2025-yilgacha shaharda 2 400 ta pullik avtoturargoh mavjud bo‘lgan. May 2025-yilda ularni optimallashtirish natijasida avtoturargohlar soni 690 tagacha qisqargan.

Mikrotransport

Boku markazida velosiped va skuterlar uchun 6,5 kilometrlik uzluksiz mikromobillik yo'lagi yaratildi. 2025-yil may oyiga kelib 484 ta to'xtash joyi o'rnatildi. Velosiped yo'laklari tarmog'ini 50 kilometrgacha kengaytirish rejalari amalga oshirilmoqda.

Shahar bo'ylab mikromobillik yo'laklari o'rnatilmoqda. Maqsad barcha velosiped yo'laklarini bog'laydigan uzluksiz yo'lak yaratishdir.

Avtoturargohlar o'rnatilmoqda elektr skuterlar.

Funikulyor

Boku funikulyorining vagonchasi

1960-yilda Bokuda teatr ochildi. funikulyor hududni bog'laydigan tizim Neftchilar xiyoboni va Nagorny Park. Funikulyor tashabbusi bilan qurilgan Alisha Lemberanskiy. Aravalar ishlab chiqarilgan Xarkov Maxsus buyurtma asosida. 2012-yilda funikulyor rekonstruksiya qilindi va vagonlar almashtirildi.

Infratuzilma

2024-yil aprel holatiga ko'ra, 950 000 ta biznes (shu jumladan, uy xo'jaliklari va bizneslar) ulanish imkoniyatiga ega yuqori tezlikdagi internet texnologiya bo'yicha GPON. Bu Bokudagi barcha faoliyat yuritayotgan fermer xo'jaliklarining 86,5 foizini tashkil qiladi.

10-dekabr 2025-yilda Bobek shohko‘chasidagi «Təkər aləmi» («G‘ildiraklar olami») bozorini buzish boshlandi. Bozorda qariyb 100 nafar tadbirkor ishlagan. Uning o‘rnida avtomobil ehtiyot qismlari ombori qurish rejalashtirilgan.

Uy-joy sektori

Shaharda uy-joy fondini yangilash ishlari olib borilmoqda. Buning uchun eskirgan va avariya holatidagi uylar buzilmoqda. Aprel 2025-yildan boshlab «Sovet"Eski uylar va binolarni buzish ishlari olib borilmoqda." Yasamal tumani. Xizmat muddati tugagan, shuningdek, boshqa hududlardagi avariya holatida bo'lgan binolar, uylar va turar-joy bo'lmagan mulklarni buzish rejalashtirilgan.

XIX asr oxiri — XX asr boshida «Bayirsheher» hududida bir va ikki qavatli uylar ommaviy ravishda, tartibsiz qurilgan. Hududda rasmiy me’moriy yodgorliklar va tarixiy binolar ham mavjud. Hozir bu hudud bir nechta yirik mahalladan iborat bo‘lib, har birida o‘rtacha 30 ta bino bor. Uning o‘ziga xosligi — bir va ikki qavatli binolar shaharning shu qismi me’moriy qiyofasini belgilashidir.

Hududdagi ko'plab binolar yomon ahvolda. Bu hududda 2025-yil noyabr oyiga qadar buzish rejalari amalga oshirilmoqda. Hoffmann-Janz Architects (Germaniya) arxitektura firmasi ushbu hududda yangi qurilish uchun loyiha ishlab chiqmoqda. Firmaning loyihasi asosida Teze Pir masjidi atrofida qurilish ishlari allaqachon yakunlangan.

2026-yil fevral holatiga ko'ra, Boku va Absheron yarim oroli Sovet davrida qurilgan va xizmat muddati tugagan taxminan 16 000 ta ko'p qavatli uy mavjud. Bu binolar asta-sekin xavfli deb tasniflanmoqda.

Ishchi guruh Ozarbayjon Favqulodda vaziyatlar vazirligi tadqiqot o‘tkazilib, avariya holatidagi binolar ro‘yxati tuzildi. Mart 2026-yil holatiga ko‘ra, Bokuda 228 ta avariya holatidagi uy (7 170 ta xonadon) aniqlangan.

Shaharsozlik

1930-yillarda Boku shahar rejasi me'mor tomonidan tuzilgan. Lev Ilyin. 1985-yilda Boku bosh rejasi qabul qilindi.

Xagani bog'i, 2024-yil sentyabr

Arxitektura

Keyin mustaqillikni tiklash davr me'moriy yodgorliklarining jabhalarini tiklash ishlari olib borildiArt Nouveau» Shahar markazida, ilgari qurilgan Oktyabr inqilobi. Eski elektr uzatish liniyalari, antennalar va balkonlar ustidagi qo'lda yasalgan soyabonlar jabhalardan olib tashlandi. Balkonlar qayta betonlandi, tom almashtirildi va kommunal xizmatlar o'rnatildi.

Biroq, texnik jihatdan ko'plab binolar avariya holatida.

Ekologiya

12-mart 2009-yilda «Temiz sheher» («Toza shahar») AJ faoliyat boshladi.

2012-yilda Balaxoni qattiq maishiy chiqindilarni saralash zavodi foydalanishga topshirildi. 19-dekabr 2012-yilda Boku qattiq maishiy chiqindilarni yoqish zavodi ishga tushirildi.

Parklar va bog'lar

2024-yil sentabr oyida rekonstruksiyadan so'ng ochilgan Xoqoniy bog'i. Bogʻning maydoni 0,8 gektardan 1,4 gektargacha kengaytirildi.

Ganjlik metro bekati yaqinidagi park 2025

8-noyabr 2024-yilda G'alaba bog'i 10 gektar maydonni egallagan bog'da balandligi 44 metr bo'lgan 44 ta ustunli zafarli arka va G'alaba yodgorligi mavjud. G'alaba muzeyi bog'ning pastki qismida joylashgan.

7-fevral 2025-yilda «Ganjlik"19 gektar maydonga ega. Bog'da ta'mirlangan tarixiy ma'muriy bino mavjud. Bog'ga 20 000 ta daraxt va butalar ekilgan. Bog'ga ulanadigan yer osti yo'lagi yaratildi.Dada Qo'rqud».

2-iyul 2025-yilda Oq shahar O'zbekiston bog'i tashkil etildi. Bog'da quyidagilar bo'ladi arxitektura Va madaniyat O'zbekiston. Bogʻ 5 gektar maydonni egallaydi va Oʻzbekiston xaritasi shaklida boʻladi. Rejalarga koʻra, muzey, kinoteatr, amfiteatr, minora va milliy restoran qurish rejalashtirilgan. O'zbek oshxonasi, hayvonot bog'ining ochilishi. Bog'da me'moriy namunalar namoyish etiladi Buxoro, Samarqand Va Xiva.

Sea Breeze plyaj kurorti

Turizm

Plyaj mavsumi 15-iyunda ochiladi. Shimoliy plyajlar joylashgan Novxaniy, Pirshagi, Nardaran, Bilgah, Zagulba (Buzovna), Goradile. Janubiy - ichida Turkanlar, Govsan, Saxile, Shix.

Nardaran shahrida "" nomli dam olish maskani bor.Sea Breeze».

2022-yil oktyabrgacha Primorskiy bulvari Muallif: Kaspiy dengizi Ekskursiya qayiqlari ishladi. Kaspiy dengizi sathining pasayishi va qirg'oqning sayozlashishi tufayli bu qayiqlar faoliyatini to'xtatdi.

Sport

Shahar rasman "2026-yilgi Jahon sport poytaxti" unvonini oldi, bu esa Ozarbayjon bo'ylab ko'plab yirik xalqaro sport tadbirlariga mezbonlik qilishini anglatadi.

Velosipedda yurish

Yevropa o'yinlari

2015-yil iyunida shahar yirik sport musobaqasi — birinchi Yevropa o‘yinlariga mezbonlik qildi. Ularda 50 mamlakatdan sportchilar qatnashdi. Yevropa o‘yinlarining ochilish marosimi 12-iyun 2015-yilda Olimpiya stadionida bo‘lib o‘tdi.

Yevropa yoshlar Olimpiya festivali

Islom o'yinlari

Tennis

1-formula

2018-yilgi Ozarbayjon Gran-prisi yoqilgan Boku shahar avtomagistrali

Futbol

Shaharda, shuningdek, butun Ozarbayjonda eng mashhur sport turi bu futbol. IN Premer-liga Shahar quyidagilar bilan ifodalanadi:

2019-yilda, Boku Olimpiya stadioni sodir bo'ldi Yevropa Ligasi final o'yini. 2020-yilda ayni shu stadionda 3 ta guruh bosqichi uchrashuvi va 1 ta chorak final o‘yini Futbol bo'yicha Yevropa chempionati, keyinchalik bu tufayli bir yilga qoldirildi Covid-19 pandemiyasi.

Shaxmat

Boku - arman-yahudiy millatiga mansub sovet va rus shaxmatchisi, 13-jahon chempionining tug'ilgan joyi. Garri Kasparov (1985—1993).

Ta'lim

Ozarbayjon Davlat Neft va Sanoat Universiteti

Boku Ozarbayjonning eng muhim ta'lim markazlaridan biri bo'lib, shaharda ko'plab ta'lim muassasalari joylashgan:

Madaniyat

Bokuda ko'plab madaniy va san'at muassasalari mavjud.

Teatrlar

Kinoteatrlar

1952 yildan beri kinoteatr "Do'stlik[Ozarbayjoncha]"Kinoteatr binosi me'mor Mamed Aliyev loyihasi bo'yicha qurilgan.

Kino markazi bor "Nizomiy».

Muzeylar

Sirklar

Diqqatga sazovor joylar

Boku hayvonot bog'i
Muxtorov saroyi
  • Faxriy xiyobon (Ozarbayjon. Fəxri xiyaban) - Bokuning tog'li qismida joylashgan qabriston. xiyobonlar, Ozarbayjonning taniqli madaniyat, fan, adabiyot va san'at arboblari dafn etilgan joy; Sovet Ittifoqi Qahramonlari, siyosatchilar, shuningdek, iqtisodiyot va qishloq xo'jaligining turli sohalarida o'zlarini ko'rsatgan va faxriy unvonlarga sazovor bo'lganlar.
  • Shahidlar xiyoboni (Ozarbayjon. Şəhidlər Xiyabanı) — ommaviy qabr ular dafn etilgan Bokuda shahidlar, mustaqillik uchun kurash qahramonlari Ozarbayjon, fojia qurbonlari Qora Yanvar (126 kishi) va halok bo'lganlar Qorabogʻ. Xiyobonda noma'lum qurbonlarning tana qismlari ko'milgan belgilanmagan qabr ham bor.
  • Ateshgah (Ozarbayjon. Atəşgah) olovga sig'inuvchilar ibodatxonasi. Ma'bad Bokuda yashovchi hindu jamoasi tomonidan qurilgan bo'lib, unga tegishli edi. kasta Sikhlar.
  • Boku hayvonot bog'i (Ozarbayjon. Bakı Zooloji Parkı) — holat hayvonot bog'i Bokuda. Ozarbayjondagi eng qadimgi hayvonot bog'i, u 1928-yilda ochilgan. U Ozarbayjon Madaniyat va turizm vazirligi va Boku shahar ijroiya hokimiyati tasarrufida. Hayvonot bog'ining umumiy maydoni 4,25 gektarni tashkil etadi.
  • Muxtorov saroyi (Ozarbayjon. Muxtarovun sarayı) yoki Baxt saroyi (Ozarbayjon. Səadət Sarayı) — Bokudagi Istiqloliyat (Mustaqillik) koʻchasining markaziy qismida joylashgan bino.
  • Davlat bayrog'i maydoni (Ozarbayjon. Dövlət Bayrağı Meydanı) u joylashgan shahardagi maydondir Ozarbayjon Respublikasining davlat bayrog'i. 1-sentabr 2010-yilda uning tantanali ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi. Maydonda Ozarbayjon bayrog‘i o‘rnatilgan, dunyodagi eng baland bayroq ustuni joylashgan.
  • Icheri Shahar (Ozarbayjon. İçəri şəhər) shahar markazidagi eski kvartal va tarixiy-me'moriy qo'riqxonadir. 2000-yil dekabr oyida u yodgorliklar ro'yxatiga kiritilgan. Jahon madaniy merosi YuNESKO.
  • Qiz minorasi (Ozarbayjon. Qız Qalası) "Eski shahar" (Icheri Sheher) qirg'oqbo'yi qismi yaqinida joylashgan qadimiy mustahkamlangan inshootdir. Bu shaharning dengiz bo'yidagi "jabhasi"ning eng muhim tarkibiy qismlaridan biridir. 2000-yil dekabr oyida Qiz minorasi YuNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan.
  • Shirvanshohlar saroyi (Ozarbayjon. Şirvanşahlar sarayı) — hukmdorlar saroyi Shirvan, XV asrda Shirvanshoh Xalil Alloh hukmronligi davrida qurilgan. 2000-yil dekabr oyida saroy YuNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga ham kiritilgan.
  • Boku teleminorasi (Ozarbayjon. Bakı Televiziya Qülləsi) balandligi 310 m bo'lgan inshootdir.
  • Parashyut minorasi (Ozarbayjon. Paraşüt Qülləsi) — 75 m balandlikdagi inshoot Primorskiy bulvari shaharlar.

Masjidlar

Tezepir masjidi

Cherkovlar

Arman cherkovi
Muborak Bokira Maryamning tug'ilishining pravoslav sobori
Lyuteran cherkovi
Muqaddas Mirra Tutuvchi Ayollar Sobori

Moskva metropoliteni bo'lgan Avliyo Aleksis cherkovi, 1871-yilda muqaddas qilingan, 1930-yillarda vayron qilingan.

Sinagogalar

Afsonalar

Bokuning ramzi - Qiz minorasi
Cherkov Havoriy Bartolomey, havoriyning qatl etilgan joyida

Shaharning asosiy afsonalari bilan bog'liq Qiz minorasi. Uning kelib chiqishi haqida ko'plab afsonalar mavjud, ammo ularning barchasida bitta umumiy yakun bor: bir qiz, negadir (asosan javobsiz yoki taqiqlangan sevgi) o'zini minora tepasidan dengizga tashlaydi.

Bir versiyaga ko'ra, Boku shahar bilan birlashtirilgan Alban, unda u qatl etilgan Havoriy Bartolomey. Entsiklopedik lug'at 1835-yilda Boku yaqinida joylashgan Albanu shahri asosiy shahar deb nomlandi. Kavkaz Albaniyasi. Biroq, tarixchi Serafim Yushkov og'iz bo'shlig'ida Albanu shahrini mahalliylashtirdi Samura. Afsonaga ko'ra, Bartolomey arman qiroli Polimiosning ukasi Astiagning buyrug'i bilan teskari ravishda xochga mixlangan va keyin terisi olingan (boshqa manbalardan tasdiqlash noma'lum, ammo ba'zi ilohiyotshunoslar bu nomga ishonishadi). Astiages 91-109 yillardagi Armaniston qirolining ikkinchi ismi. Sanatruka).

Albanning boshqa lokalizatsiyalari ham mavjud (boshqa manbalarda - Albaniya), Bokudan tashqari.

Qadimgi mualliflar va zamonaviy olimlarning fikriga ko'ra, ko'rsatilgan davrda daryo Armanistonning chegarasi bo'lib xizmat qilgan. Kura. Shunday qilib, ushbu daryoning shimolida joylashgan Boku viloyati Armanistonning bir qismi bo'la olmas edi.

Havoriy qatl etilgan deb taxmin qilingan joyda, Qiz qal’asi yonida cherkov qurilgan — rivoyatga ko‘ra, u Arta butparast ibodatxonasi o‘rnida barpo etilgan. XIX asrda bino yangisiga almashtirilgan, 1936-yilda esa kommunistlar uni buzib tashlagan. Bizgacha faqat poydevori yetib kelgan.

Yodgorliklar

Bokudagi Haydar Aliyev haykali

Kutubxonalar

1-mart 2024-yil holatiga ko‘ra, kutubxonalarning kitob fondi 2 mln 283 ming nusxaga yetdi.

28-avgust 2018-yilda Boku kitob markazi ochildi. Bu yerda ozarbayjon, rus, ingliz, nemis, fransuz, ispan, arab va turk tillaridagi kitoblar, san’at albomlari, musiqiy adabiyot va notalar sotiladi. Avgust 2018-yil holatiga ko‘ra, markazda turli janrlardagi 10 mingdan ortiq nomdagi kitob bor edi. Markazda jurnallar, suvenirlar, o‘quv zali va mashg‘ulot burchagi ham mavjud.

Boblar

Merlar

Shahar ijroiya qo'mitasi rahbari

Ijroiya hokimiyati rahbari

Xalqaro munosabatlar

Qardosh shaharlar

Mozaik paneli yoqilgan Dakar maydonlari Bokuda "Dakar", "Boku" va "Birodarlashgan shaharlar" yozuvi bilan (fr. Cités Unies)

Boku 1978-yildan beri Butunjahon Egizak Shaharlar Federatsiyasi a'zosi hisoblanadi.

Shahar quyidagi xalqaro tashkilotlarning a'zosi hisoblanadi:

 — Butunjahon Egizak Shaharlar Federatsiyasi
 — Jahon merosi shaharlari tashkiloti (YuNESKO)
 — Jahon Energetika Shaharlari Tashkiloti
 — "Yevrograd" xalqaro instituti
 — Qora dengiz iqtisodiy hamjamiyati mamlakatlari poytaxtlari ittifoqi

Hamkor shaharlar

Boku bilan turli darajalarda aloqalarga ega bo'lgan shaharlar:

Diplomatik va konsullik vakolatxonalari

Shaharda 50 ta elchixona va 4 ta vakolatxona mavjud.

Xalqaro tashkilotlar

Bokuda quyidagilar mavjud:

Galereya

Boku panoramasi

Havolalar