Janubiy qutb

1. Janubiy qutb
2. Janubiy magnit qutbi (2007)
3. Janubiy geomagnit qutbi
4. Janubiy yetib bo‘lmas qutb

Yerning Janubiy qutbi — Yerning aylanish o‘qi Yer yuzasi bilan Janubiy yarimsharda kesishadigan nuqtadir. U Antarktidadagi Qutb platosi hududida dengiz sathidan 2800 m balandlikda joylashgan. Janubiy qutbni Janubiy magnit qutbi bilan adashtirmaslik kerak.

Janubiy qutb diametral jihatdan Shimoliy qutbga qarama-qarshi joylashgan, u Shimoliy Muz okeanida joylashgan. Boshqa istalgan nuqta Yer yuzasida Janubiy qutbga nisbatan doimo shimolda joylashgan. Geografik koordinatalariga ko‘ra Janubiy qutb 90°00′00″ janubiy kenglikda joylashadi. Geografik uzunligi esa mavjud emas, chunki barcha meridianlar shu nuqtada tutashadi. Kunduz ham, xuddi tun kabi, bu yerda taxminan yarim yil davom etadi.

Janubiy qutb hududidagi muz qalinligi — 2810 metr. Havoning o‘rtacha yillik harorati −48,9 °C ni tashkil etadi (eng yuqori −12,3 °C, eng past −82,8 °C).

1911-yil dekabrida Janubiy qutbga Norvegiya ekspeditsiyasi yetib bordi. Unga Rual Amundsen rahbarlik qilgan. Uning tarkibiga Olaf Byoland, Sverre Xassel, Xelmer Xansen va Oskar Visting ham kirgan. 1912-yil yanvarida esa Britaniya ekspeditsiyasi Robert Skott boshchiligida Janubiy qutbga yetib bordi. 1929-yilda amerikalik R. Berd birinchi bo‘lib samolyotda Janubiy qutb ustidan uchib o‘tdi. 1958-yilda Britaniya–Yangi Zelandiya ekspeditsiyasi V. Fuks va E. Xillari boshchiligida ilk transantarktik chana-gusenitsali yurishni Ueddell dengizidan Janubiy qutb orqali Ross dengizigacha amalga oshirdi.

1957-yildan beri Janubiy qutbda faoliyat yuritayotgan ilmiy stansiya AQSHning Amundsen–Skott stansiyasi. Muzlarning siljishi sababli 2006-yilda stansiya qutbdan taxminan 100 metr uzoqlikda qolgan. Janubiy qutb muzlari ostida yuqori energiyali neytrinolarni aniqlovchi IceCube detektori ishlaydi; unda nishon va Cherenkov nurlanishi radiatori sifatida 1 kub kilometr tiniq muzdan foydalaniladi; muz 1450 metrdan 2460 m chuqurlikkacha cho‘zilgan.

Geografik joylashuvi

Janubiy qutb Antarktida materigida, Tinch okeani sohillariga yaqinroq va quyidagi muzlikdan 480 km janubda joylashgan: Ross shelf muzligi.

Qutbning siljishi

Yerning bir lahzalik aylanish o‘qi siljib turadi, shu sababli geografik qutblar ham harakatlanadi. Qutb Yerning sutkalik aylanishi yo‘nalishida inersiya qutbi atrofida siljib, erkin va yillik harakatlar yig‘indisidan hosil bo‘ladigan tartibsiz spiralsimon chiziq — polodiyani chizadi. Erkin harakat davri 1,2 yil bo‘lgan egri chiziq bo‘ylab sodir bo‘ladi. Yillik harakat yoki erkin nutatsiya Yer yuzasida havo massalarining qayta taqsimlanishi natijasida markazdan qochma inersiya momentlarining o‘zgarishi bilan bog‘liq.

Qutblar harakatini aniqlaydigan tashkilot — Yer qutblari harakatini kuzatish xalqaro xizmati.

Qutbning belgilanishi

Geografik Janubiy qutb
Tantanali Janubiy qutb

Geografik Janubiy qutb muzga qoqilgan ustundagi kichik belgi bilan ko‘rsatilgan. Muz qoplamining siljishini hisobga olish uchun bu belgi har yili boshqa joyga ko‘chiriladi. 1-yanvar kuni o‘tkaziladigan tantanali tadbirda qutb tadqiqotchilari o‘tgan yili tayyorlagan yangi Janubiy qutb belgisi o‘rnatiladi, eskisi esa stansiyaga olib qo‘yiladi. Belgida «Geographic south pole» yozuvi, NSF, o‘rnatilgan sana va geografik kenglik ko‘rsatiladi. 2006-yilda o‘rnatilgan belgiga Rual Amundsen va Robert F. Skott qutbga yetib borgan sanalar hamda ushbu qutb tadqiqotchilarining qisqa iqtiboslari o‘yib yozilgan. Yaqinida AQSH bayrog‘i o‘rnatilgan.

Geografik Janubiy qutb yaqinida «tantanali Janubiy qutb» deb ataladigan, suratga tushish uchun ajratilgan maxsus joy bor. U Amundsen–Skott stansiyasi yaqinidagi taglikka o‘rnatilgan yaltiroq metall shardan iborat. Uning atrofini a’zo davlatlar bayroqlari o‘rab turadi. Ularni birlashtiradigan hujjat — Antarktika shartnomasi.

Tarixi

Bolgariya ekzarxi Ioannning «Shestodnev» asari (1263-yil) ma’lumotlariga ko‘ra, qadimda Janubiy qutb «antarktik», Shimoliy qutb esa «arktik» deb atalgan. Shimoliy qutb nomini bergan manba — Katta Ayiq yulduz turkumi.

Kashf etilishi

Illyustratsiya Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘atidan

31-mart 1819-yili rus dengizchisi (bo‘lajak admiral) I. F. Kruzenshtern Rossiya imperiyasining dengiz vaziri de Traverséga qutb suvlarini tadqiq etish zarurligi haqida xat yo‘lladi. Unda Kruzenshtern Shimoliy va Janubiy qutbga ikkita ekspeditsiya tayyorlashni taklif qildi. Har bir ekspeditsiya tarkibida ikkita kema bo‘lishi kerak edi. U ayniqsa Janubiy qutbga yo‘naltirilgan ekspeditsiyaga katta e’tibor qaratdi, u 1819—1821-yillarda amalga oshirildi. Natijada Antarktida kashf etildi, biroq janubiy materikning chegaralari va geologiyasi haqidagi tasavvurlar XIX asr oxirigacha juda noaniq bo‘lib qoldi.

1839—1843-yillarda Jeyms Klark Ross kemalarda «Erebus» va «Terror» bilan o‘z davri uchun Antarktikani keng ko‘lamda tadqiq etish ishlarini amalga oshirdi, uning sharafiga nomlangan dengiz va ulkan shelf muzligini kashf etdi. Bu joylar uning sharafiga nomlangan. 1841-yilda Jeyms Ross Antarktikadagi vulqonlar Erebus va Terrorni kashf etdi va ularga kemalarining nomini berdi. 1842-yilda Ross odamlar orasida birinchi bo‘lib 78° janubiy kenglik chizig‘idan o‘tdi. Shundan keyin Britaniya 60 yil davomida yangi Janubiy qutb ekspeditsiyalarini tashkil etmadi.

Qutbni zabt etish

1897-yilda norvegiyalik qutb tadqiqotchisi Frityof Nansen Janubiy qutbga it qo‘shilgan chanalarda yetib borish rejasini e’lon qildi, ammo bu reja amalga oshmadi.

Norvegiyalik tadqiqotchi Karsten Borxgrevink 1899—1900-yillarda Antarktida quruqligida birinchi marta qishlab chiqdi — Ader burnida. Qishlov tugagach, «Janubiy Xoch» ekspeditsiya kemasi janubga yo‘l olib, Buyuk muz to‘sig‘iga yetdi. Bu to‘siqni Jeyms Ross 1839—1843-yillardagi ekspeditsiyasi paytida aniqlagan edi. Borxgrevink to‘siqning ichki qismiga chiqish imkonini beradigan qo‘ltiqni topdi; keyinchalik u Kitlar qo‘ltig‘i deb ataldideb ataldi. 16-fevral kuni qirg‘oqqa tushgan Borxgrevink, Uilyam Kolbek va it qo‘shilgan chana haydovchisi-saamlik Per Savio itlar qo‘shilgan chanalarda muz to‘sig‘iga ko‘tarilib, muzlik ichkarisiga 10 mil (16 km) yurdi va 78° 50' janubiy kenglikka yetdi. Bu qutb tadqiqotlari tarixidagi birinchi janubga siljish rekordi edi.

Sayyoramizning eng janubiy nuqtasini zabt etishning keyingi bosqichi Britaniya Antarktika ekspeditsiyasi (1901—1904) bo‘ldi; uni tashkil etish ishlari bilan 1893-yildan buyon Klement Markem shug‘ullangan. Ekspeditsiya rahbari — Robert Skott. Ekspeditsiyada keyinchalik Antarktikaning mashhur tadqiqotchilariga aylangan kishilar ham qatnashgan: Ernest Genri Sheklton, Edvard Adrian Uilson. Uchalasi 2-noyabr 1902-yilda Janubiy qutbga dastlabki yurishga chiqdi. Guruhning yetarlicha tayyorlanmagani, chana itlari bilan ishlash ko‘nikmasining yo‘qligi va ichki kelishmovchiliklar tufayli 30-dekabrda 82°11' janubiy kenglikka (Skott o‘lchovlariga ko‘ra, 82°17') yetgach, ortga qaytishga majbur bo‘lishdi. 59 kunda ular Janubiy qutbgacha bo‘lgan masofaning uchdan bir qismini bosib o‘tdi. 3-fevral 1903-yilda Skott, Uilson va Sheklton «Diskaveri» kemasiga qaytdi. Ularning yurishi 93 sutka davom etdi va bu vaqt ichida 960 mil (1540 km) yo‘l bosishdi. Kunlik o‘rtacha masofa 16 km bo‘lgan.

1907-yilda Sheklton o‘z ekspeditsiyasini tashkil etib, tortish kuchi sifatida chana itlari emas, ponilardan foydalanishni taklif qildi. 29-oktabr 1908-yilda Sheklton qutb yurishlarida amaliy tajribasi bo‘lmagan Jeyson Adams, Erik Marshall va Frenk Uayld bilan Janubiy qutb sari yo‘lga chiqdi. 4-yanvarda dastlabki rejaga ko‘ra, guruh Janubiy qutbga yetib borishi kerak edi. Sheklton yangi maqsad belgilashga majbur bo‘ldi: hech bo‘lmaganda qutbdan 100 dengiz mili (185 km) uzoqlikdagi ramziy nuqtaga yetish. Biroq odamlarning kuchi kamayib borardi va 9-yanvar 1909-yili 88°23′ janubiy kenglik va 162° sharqiy uzunlikda Sheklton safarga chiqishidan oldin qirolicha topshirgan «Yunion Jek» bayrog‘ini o‘rnatdi. Ekspeditsiya haqidagi birinchi hisobot solingan jez silindr qorga ko‘mildi. Qutb platosiga u qirol Eduard VII nomini berdi. Bu yurishning 73-kuni edi, barcha ishtirokchilar eson-omon qaytishga muvaffaq bo‘ldi.

Amundsen guruhi Janubiy qutbda, 1911-yil. Chapdan o‘ngga: Amundsen, Xansen, Xassel va Visting (suratni guruhning beshinchi a’zosi — Byoland olgan).

1910-yilda Robert Skott o‘z Janubiy qutb ekspeditsiyasini tashkil etdi. Antarktikaga jo‘nab ketgach, britaniyaliklar norvegiyaliklar bilan ham raqobatlashayotganini bildi. Bu ekspeditsiya Rual Amundsen boshchiligida edi. Ikki guruh bir-biridan 650 km uzoqlikda joylashdi va harakatlanishning butunlay boshqa usullaridan foydalandi: Skott poni, mexanik qor mashinalari va odamlarning shaxsiy matonatiga tayandi, Amundsen esa 9 kishilik guruh va yuzta chana itiga ega edi. 20-oktabr 1911-yilda 52 ta it qo‘shilgan to‘rtta chanada yo‘lga chiqqan Amundsen guruhi 14-dekabrda (jami 5 kishi) tarixda ilk bor Janubiy qutbga yetib bordi. Bungacha ular Qutb platosiga juda tik Aksel Xeyberg muzligi orqali ko‘tarilgan edi. 26-yanvar 1912-yilda Amundsen guruhi to‘liq tarkibda bazaga qaytdi, itlardan esa atigi 11 tasi qolgandi.

Otlarning nobud bo‘lishi va avtotransportning ishdan chiqishi sababli Skott guruhi faqat o‘z kuchiga tayanishga majbur bo‘ldi, garchi Skott Sheklton razvedka qilgan yo‘ldan foydalangan bo‘lsa ham. 17-yanvar 1912-yilda Skottning 5 kishilik guruhi Janubiy qutbga yetdi, ammo ularning barchasida xavfli darajadagi holdan toyish alomatlari bor edi. Britaniyalik qutbchilar guruhining barcha a’zolari qaytish yo‘lida halok bo‘ldi. Shundan keyin odamlar qutbga faqat 1956-yilda yana bordi.

Xalqaro geofizika yili

Stansiya Amundsen–Skott qush parvozi balandligidan

Janubiy qutbga havo orqali birinchi marta 29-noyabr 1928-yilda AQSH armiyasi kapitani Richard Evelin Berd samolyotda yetib bordi, biroq qo‘nmadi. 1947-yilda Berd qutb ustidan yana uchib o‘tdi, 8-yanvar 1956-yilda esa Amerika samolyoti qutb yaqiniga qo‘ndi. Xalqaro geofizika yili davomida admiral Jorj Dyufek boshchiligidagi amerikaliklar «Amundsen–Skott» bazasini tashkil etdi (31-oktabr 1956-yilda). Barcha qurilish materiallari va qishlash uchun zarur ta’minot havo yo‘li bilan yetkazib berildi.

Quruqlik orqali Janubiy qutbga Britaniya Hamdo‘stligi ekspeditsiyasifaoliyati doirasida yetib borildi. Dastlab bu ekspeditsiya umuman qutbga borishni rejalashtirmagan edi, biroq uning yangi zelandiyalik ishtirokchisi Edmund Xillari — taniqli sportchi — o‘zboshimchalik bilan Janubiy qutb sari yo‘l oldi va unga 4-yanvar 1958-yilda yetib bordi. 19-yanvarda unga ekspeditsiya rahbari Vivian Fuks qo‘shildi, biroq Fuks yo‘lini davom ettirib, mart oyining boshlarida Ross dengiziga chiqdi va 99 kunda Antarktida materigini quruqlikdan ilk bor kesib o‘tishni yakunladi.

1958-yil oktabrda sovet uchuvchisi V. M. Perov Il-12 samolyotida qit’alararo parvozni amalga oshirdi. Parvoz Mirniy stansiyasi — Sovetskaya stansiyasi — Janubiy qutb — Mak-Merdo stansiyasi yo‘nalishida bo‘lib o‘tdi. A. G. Dralkin boshchiligidagi 4-Antarktika ekspeditsiyasi Komsomolskaya stansiyasi — Vostok stansiyasi — Janubiy qutb yo‘nalishida chana-traktor yurishini amalga oshirib, 26-dekabr 1959-yilda qutbga yetdi. 1961-yilda A. Kreari boshchiligidagi amerikalik olimlar Mak-Merdo stansiyasi — Janubiy qutb yo‘nalishida maxsus hamma joyda yura oladigan transportlarda yurishni amalga oshirdi.

Keyingi faoliyat

4-dekabr 1980-yilda Janubiy qutbga Transglobal ekspeditsiya doirasida ser Ranulf Fayns yetib bordi. 11-dekabr 1989-yilda 221 kun davomida it qo‘shilgan chanalarda, mexanik transportdan foydalanmasdan materikning eng keng qismi bo‘ylab Antarktidani kesib o‘tgan Transantarktika ekspeditsiyasi ishtirokchilari Janubiy qutbga yetdilar. SSSR nomidan guruhda Viktor Boyarskiy qatnashdi.

30-dekabr 1989-yilda Arvid Fuks va Raynxold Messner Janubiy qutbga yetib bordilar. Ular Antarktidani itlar yoki mexanik transportsiz kesib o‘tishdi — faqat mushak kuchi, ba’zan esa yelkanlardan foydalandilar.

Iqlimi

Janubiy yarimsharda qish davomida (23-mart — 23-sentabr) Janubiy qutbga quyosh nuri umuman tushmaydi. Maydan iyulgacha davom etadigan uzun g‘ira-shiralik davrlari orasida qutb mutlaq qorong‘i bo‘ladi; faqat Oy va qutb yog‘dulari yorug‘lik berishi mumkin. Yozda (23-sentabr — 23-mart) Quyosh doimo ufq ustida bo‘lib, soat miliga teskari yo‘nalishda harakatlanadi. Biroq Quyosh hech qachon baland ko‘tarilmaydi: ufqdan eng katta balandligi 23,5° ga 22-dekabrda yetadi. Yer yuzasiga yetib kelgan quyosh nurining katta qismi oq qordan qaytadi. Issiqlik yetishmasligi va hududning dengiz sathidan balandligi (taxminan 2800 m) Janubiy qutbni sayyoradagi eng sovuq va iqlimi eng og‘ir joylardan biriga aylantiradi. Biroq rekord darajadagi eng past harorat qutbning o‘zida emas, balki Rossiyaning «Vostok» stansiyasi yaqinidaqayd etilgan. Bu stansiya ham Antarktidada, ammo dengiz sathidan balandroq joylashgan. Janubiy qutb iqlimi umuman olganda Shimoliy qutbiqlimidan ancha sovuq. Buning asosiy sababi Janubiy qutb balandlikda, dengiz sohilidan uzoqda joylashgani, ayni paytda Shimoliy qutb dengiz sathida bo‘lib, har tomondan issiqlik zaxirasi vazifasini bajaruvchi okean bilan o‘ralganidir.

Yoz o‘rtasida (aniqrog‘i, dekabr oxirida) Quyosh eng yuqori — 23,5° balandlikka ko‘tariladi, yanvarda harorat −25,9 °C gacha yetadi. Qishda o‘rtacha harorat −58 °C atrofida bo‘ladi. Eng yuqori harorat (−12,3 °C) qayd etilgan joy — Amundsen–Skott stansiyasi (25-dekabr 2011-yilda); eng past harorat esa 23-iyun 1982-yilda (−82,8 °C) qayd etilgan (Yerdagi eng past harorat 21-iyul 1983-yilda «Vostok» stansiyasida qayd etilgan: −89,2 °C).

Kun va tun

Refraksiyani hisobga olmaganda, qutb kuni 179 sutka — 21-sentabrdan 23-martgacha davom etadi.

Qutb tuni 178 sutka davom etadi. Quyosh chiqishidan oldin va botishidan keyingi 15—16 sutka davomida oq tun kuzatiladi. Bu yerda kun va tun almashinuvi Yerning o‘z o‘qi atrofida emas, balki Quyosh atrofida aylanishi bilan bog‘liq. Bir sutka davomida Quyosh osmon bo‘ylab gorizontal doiralar, aniqrog‘i, yotiq spiral chizadi. Ufqda paydo bo‘lgach, u 3 oydan biroz ko‘proq vaqt davomida ( yozgi quyosh turishigacha) ko‘tarilib boradi, quyosh turishi paytida eng baland nuqtaga yetadi (osmon bo‘ylab gorizontal aylanishni davom ettirgan holda), so‘ng yana 3 oydan biroz ko‘proq vaqt davomida pasayib, ufq ostiga tushadi. Quyoshning chiqishi va botishiga atmosfera refraksiyasi o‘zgarishi ta’sir qiladi: qutbda havo ochiq bo‘lsa ham, Quyosh bir-ikki marta chiqayotgan yoki botayotgandek ko‘rinishi mumkin. Bundan tashqari, refraksiya va Quyoshning taxminan 32′ ga teng ko‘rinma diametri tufayli bir necha sutka davomida Quyoshni ikkala qutbdan ham ko‘rish mumkin.

Janubiy qutbda yil davomida kun va tunning almashinuvi:

  • 14-may — 30-iyul — to‘liq qutb tuni: bunda quyosh nurining hatto juda oz miqdorini ham qayd etish yoki ko‘rish mumkin emas; Quyoshning og‘ish burchagi +19° dan katta bo‘ladi
  • 31-iyul — 18-avgust — astronomik g‘ira-shiralik (eng xira yulduzlar ko‘rinmaydi, Quyoshning og‘ish burchagi +18° ~ +13°)
  • 19-avgust — 6-sentabr — navigatsion g‘ira-shiralik (ufq chizig‘ini ajratish mumkin, Quyoshning og‘ish burchagi +12,5° ~ +6,5°)
  • 7—21-sentabr — fuqaro g‘ira-shiraligi (oq tunlar, eng yorqin yulduzlar ko‘rinadi, Quyoshning og‘ish burchagi +6° ~ -0,5°)
  • 21-sentabr — 23-mart — qutb kuni, Quyoshning og‘ish burchagi -0,5° dan kichik
  • 24-mart — 8-aprel — fuqaro g‘ira-shiraligi (bulutlar mutlaqo bo‘lmasa, sun’iy yoritishsiz o‘qish, yozish va ishlash mumkin, Quyoshning og‘ish burchagi +0,5° ~ +7°)
  • 9-aprel — 24-aprel — navigatsion g‘ira-shiralik (o‘rtacha yorqinlikdagi yulduzlar ko‘rinadi, osmonni yerdan ajratish mumkin, Quyoshning og‘ish burchagi +7,5° ~ +12,5°)
  • 25-aprel — 13-may — astronomik g‘ira-shiralik (quyosh nuri eng xira yulduzlarni ko‘rishga xalaqit beradi, Quyoshning og‘ish burchagi +13° ~ +18°).

Vaqt mintaqasi

Barcha meridianlar tutashadigan nuqta bo‘lgan Janubiy qutbda vaqt mintaqasini ni rasman belgilash mumkin emas. Shunga qaramay, Amundsen–Skott ilmiy stansiyasida Yangi Zelandiya vaqt mintaqasi — UTC+12:00 qo‘llanadi. Qizig‘i, Janubiy qutb vaqt mintaqasi sozlamalaridagi shaharlar ro‘yxatida ham bor. Bunday ro‘yxat Android operatsion tizimida ham mavjud (bu yerda ham Yangi Zelandiya vaqti qo‘llanadi).

O‘tkaziladigan tadqiqotlar

Janubiy qutbning noyob geografik joylashuvi va Yer aylanganda uning joylashuvi o‘zgarmasligi astronomik kuzatuvlarni uzoq vaqt uzluksiz olib borish imkonini beradi. Jumladan, Quyoshni 100 soatdan ko‘proq vaqt davomida kuzatish mumkin. 2007-yilda Janubiy qutb yaqinida radioteleskop qurilgan. Uning balandligi 22,8 m, diametri 10 metr, og‘irligi 254 tonnani tashkil etadi.

Astronomik xususiyatlari

  • Janubiy qutbda Quyoshning ufqdan maksimal balandligi yozgi quyosh turishi kunidagi og‘ish burchagidan oshmaydi: ≈23°26′, bu zenitdan chorak masofadan biroz ko‘proq. Bu nisbatan kichik qiymat: Moskva kengligida Quyosh quyidagi sanalarda tush vaqtida taxminan shunday balandlikda bo‘ladi — 21-fevral yoki 21-oktabr.
  • Ko‘rinma harakati jihatidan Oy Quyoshga o‘xshaydi, faqat to‘liq sikl bir yil emas, tropik oy (taxminan 27,32 sutka) davom etadi. Oy ufq ostidan chiqib, bir hafta davomida yotiq spiral bo‘ylab eng yuqori nuqtasiga ko‘tariladi, keyingi haftada pasayadi, undan so‘ng deyarli ikki hafta ufq ostida bo‘ladi. Qutbda Oyning ufqdan mumkin bo‘lgan eng yuqori balandligi 28°43′ ga teng.
  • Osmon ekvatori Janubiy qutbda ufq chizig‘iga mos keladi. Osmon ekvatoridan janubdagi barcha yulduzlar botmaydi, shimoldagilari esa chiqmaydi, chunki ularning ufqdan balandligi o‘zgarmaydi. Nadir nuqtasida Qutb yulduzi (aniqrog‘i, Osmonning shimoliy qutbi), zenitda — Osmonning janubiy qutbijoylashgan. Yulduzlarning ufqdan balandligi doimiy bo‘lib, son jihatdan ularning og‘ish burchagiga teng (refraksiya hisobga olinmasa). Quyosh, Oy va sayyoralarning ufqdan balandligi ham — doimiy emasligi bundan mustasno — ayni vaqtdagi og‘ish burchagining son qiymatiga teng bo‘ladi.

Adabiyotlar

Havolalar