Iordaniya (arab. الأردن, Al-Urdun; rasmiy nomi — Iordaniya Hoshimiylar Qirolligi, arab. الْمَمْلَكَةُ الْأُرْدُنِيَّةُ الْهَاشِمِيَّة, Al-Mamlaka al-Urduniya al-Hoshimiya) — Yaqin Sharqdagi davlat.
Qirollik shimolda Suriya bilan, shimoli-sharqda Iroq bilan, sharq va janubda Saudiya Arabistoni bilan, g‘arbda esa Isroil va Falastin milliy ma’muriyati (FMM) / qisman tan olingan Falastin davlati bilan chegaradosh. Iordaniya O‘lik dengiz qirg‘oqlarini Isroil va FMM bilan, Aqaba qo‘ltig‘i qirg‘oqlarini esa Isroil, Saudiya Arabistoni va Misr bilan baham ko‘radi. Qirollik hududining qariyb 90 % ini cho‘llar va chala cho‘llar.
Poytaxti — Amman. Davlat tili — arab tili.
Iordaniyaga sayyohlarni quyidagilar jalb qiladi: plyajlari va marjon riflari bilan mashhur Aqaba qo‘ltig‘i, O‘lik dengiz va dunyoning yangi yetti mo‘jizasidan biri — Petra shahri.
Etimologiya
Hozirgi Iordaniya Hoshimiylar Qirolligi hukmron sulola (Hoshimiylar) nomi bilan atalgan dunyodagi uch davlatdan biridir; qolganlari Saudiya Arabistoni qirolligi (Saudiylar sulolasi) va Lixtenshteyn knyazligi (knyazlar sulolasining mulki — Lixtenshteyn).
Geografiya



Mamlakat Yaqin Sharqda joylashgan bo‘lib, shimolda Suriya, shimoli-sharqda Iroq, sharq va janubda Saudiya Arabistoni, g‘arbda esa Isroil va Falastin hududlari (Iordan daryosining G‘arbiy sohili) bilan chegaradosh. Bu davlatlar bilan quruqlikdagi chegaralari 1619 km. Shuningdek, Aqaba qo‘ltig‘i va O‘lik dengiz bilan belgilangan chegaralari ham bor (qirg‘oq chizig‘i 26 km).
Iordaniya hududining asosiy qismini (90 %) cho‘l platolari egallaydi, mamlakat g‘arbida esa tepalik va tog‘lar bor. Iordan daryosi Iordaniya va Isroilni ajratib turadi. Mamlakatning eng baland nuqtasi Umm ad-Dami tog‘i (1854 m), eng past nuqtasi esa O‘lik dengiz (-427 m).
Yirik shaharlari — shimoli-g‘arbdagi poytaxt Amman, shimoldagi Irbid va Az-Zarqo.
Iqlim
Iordaniyada yilning aksariyat qismida iqlim quruq va iliq bo‘ladi, chunki mamlakatning katta qismini cho‘llar egallaydi. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 25—50 dan 200 mm gacha. Mamlakat shimoli-g‘arbida tog‘li relyef va O‘rta yer dengiziga yaqinlik tufayli o‘rtacha yillik yog‘in 300 dan 800 mm gacha yetadi. Yog‘inlarning asosiy qismi sovuq mavsumga (noyabrdan martgacha) to‘g‘ri keladi.
Quyoshli soatlar soni qishda 6—7 soat, yozda esa 12—13 soatni tashkil etadi.
Tarix
Eng qadimgi davrlar

Mehnat qurollari Olduvay madaniyatiga mansub bo‘lib, sutemizuvchilarning toshqotgan qoldiqlari bilan birga Az-Zarqo vodiysidagi 1,95—2,48 mln yil avvalgi Davqara formatsiyasi (Dawqara Formation) qatlamlaridan topilgan.
Arxeologik qazishmalar chog‘ida Azraq vohasidan qariyb 250 ming yil oldin tayyorlangan tosh qurollar topilgan.
Neolit davrida (miloddan avvalgi 8500—4500-yillar) dehqonchilik rivojlana boshlagan. Ayn G‘azol manzilgohida, Amman shimolida (sopolsiz neolit B) insonning ilk yirik tasvirlaridan bo‘lgan gips haykallar topilgan.
Eneolit davrida (miloddan avvalgi 4500—3200-yillar) Faynonda mis eritila boshlagan. Telilat al-G‘asul qishlog‘idan shu davrga oid devoriy suratlar topilgan.
Bronza davrida (miloddan avvalgi 3200—1200-yillar) manzilgohlar, ular bilan birga me’morchilik, mehnat qurollari, san’at va savdo jadal rivojlangan. So‘nggi bronza davrida (miloddan avvalgi XV—XIII asrlar) Iordaniya hududi Misr ta’siriga tushgan, biroq ayrim shahar-davlatlar mustaqilligini saqlagan. Bu yerdagi o‘troq aholi kan’oniylar qabilalariga mansub deb hisoblanadi; ko‘chmanchilar esa chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi somiy qabilalar, ehtimol, amoriylar bo‘lgan.
Muqaddas Kitobda Iordan daryosining sharqida joylashgan Gilad (hozirgi Iordaniyaning shimoli), Ammon, Moav (markaz) va Edom (Idumeya, hozirgi Iordaniyaning janubi) podshohliklari hamda quyidagi xalqlar: ammoniylar, moaviylar va edomiylar tilga olinadi.
Muqaddas Kitobdagi Kan’onning zabt etilishi haqidagi, odatda miloddan avvalgi XIII asrga mansub deb qaraladigan rivoyatga ko‘ra, 40 yil oldin ro‘y bergan Misrdan chiqishdan so‘ng isroilliklar Moavni sharqdan aylanib o‘tib, poytaxti Heshbon bo‘lgan, Iordanorti hududini janubdagi Arnon daryosidan shimoldagi Yabboq daryosigacha boshqargan amoriylarni jangda mag‘lub etgan. So‘ng Gilad va uning shimolidagi Bashanni egallaganlar. Bu yerlar yahudiy qabilalaridan Ruben, Gad va Manashe qabilasining yarmiga ulush bo‘lib tekkan. Kan’onning zabt etilishi haqidagi Muqaddas Kitob hikoyasining tarixiy aniqligi shubhali, ammo Iordanorti yerlariga yahudiylarning kelib joylashgani arxeologik topilmalar bilan tasdiqlangan.
Temir davrida (miloddan avvalgi 1200—332-yillar) Iordaniya hududi yahudiylar, ammoniylar, moaviylar va edomiylar o‘rtasida bo‘lingan. Eski Ahddagi voqealarning katta qismi shu davrga to‘g‘ri keladi. Iordaniya shimolida yuqori darajada rivojlangan dehqonchilik bo‘lgan. Shu davrga oid ko‘plab manzilgohlar Amman, Daybon, Madaba, Nebo tog‘i, Busayra va Karakda aniqlangan.
Muqaddas Kitobga ko‘ra, Isroil podsholigi Dovud hukmronligida eng katta hududga kengaygan paytda isroilliklar Moav va Edomni mag‘lub etgan. Podshoh Mesha stelasi (miloddan avvalgi IX asr) Moav podsholigining Shimoliy Isroil podsholigi bilan kurashini tasvirlaydi.
Miloddan avvalgi IX asr — VIII asr boshida hozirgi Iordaniyaning sharqini Ossuriya bosib olgan; keyin bir necha qo‘zg‘olon ko‘tarilgan. Tiglatpalasar III davrida Iordaniyaning bir qismi yana zabt etilib, alohida viloyatga aylantirilgan. Miloddan avvalgi VI asr boshida Iordaniya hududini Yangi Bobil podsholigi egallagan. Idumeya bobilliklarning Quddusni qamal qilishi va vayron etishida (miloddan avvalgi 586-yil) qatnashgan, miloddan avvalgi VI asr oxiriga kelib esa Janubiy Isroilning bir qismini qo‘lga kiritgan. Miloddan avvalgi 538-yilda bu yerlarga Fors imperiyasi.
Qadimgi davr
Qadimgi davrda Iordaniya poytaxti Nabatiylar sivilizatsiyasi bo‘lgan Petra (taxminan miloddan avvalgi 400-yildan milodiy 106-yilgacha) dastlab yunon sivilizatsiyasi ( Makedoniyalik Iskandar istilolaridan so‘ng, miloddan avvalgi 332—63-yillarda), keyin esa Qadimgi Rim (miloddan avvalgi 63-yildan milodiy 323-yilgacha) bilan to‘qnashuvlar maydoni bo‘lgan. Milodiy 106-yilda hozirgi Iordaniya hududining ko‘p qismi Rim imperiyasi tarkibidagi yangi viloyatga aylangan; u Toshloq Arabiston deb atalgan. O‘sha vaqtda Filadelfiya (Amman), Jarash, Gadara, Pella, Dion (aniq joylashuvi noma’lum), Irbid shaharlari gullab-yashnagan.
Vizantiya davrida (324—634-yillar) savdo va dehqonchilik rivojlanishda davom etgan. Xristian cherkovlari qurilgan, ularning ko‘pi mozaikalar bilan bezatilgan.
O‘rta asrlar
635-yilga kelib Yaqin Sharqning katta qismi Arab xalifaligi nazoratiga o‘tgan. Bu hududda tez yoyilgan din — islom.
Salibchilarning yurishlari davrida (1099—1268-yillar) Iordaniya hududida ko‘plab qal’alar qurilgan. Iordanorti senyorligi tashkil topgan, u Quddus qirolligining eng muhim vassallaridan biri bo‘lgan.
1263-yildan hozirgi Iordaniya hududi Mamluklar sultonligi nazoratiga o‘tgan. Mamluklar qal’alarni qayta qurib, mustahkamlagan. 1400-yilda ular Amir Temur boshchiligidagi bosqinni to‘xtatgan. Biroq vaqt o‘tishi bilan mamluklar imperiyasi zaiflashgan va 1516-yilda hozirgi Iordaniya hududi Usmonlilar imperiyasi.
Usmonlilar davri (1517—1918)
Usmonlilar davri 1517-yildan 1918-yilgacha davom etgan. Sulton Salim I «Buyuk Suriya» deb atalgan hududni (hozirgi Livan, Iordaniya, Isroil, Suriya) zabt etgan. 1851-yildan Iordaniya hududida bir qancha hokimlar boshqaruv olib borgan. Ular xavfsizlikni ta’minlash uchun politsiya va qonunlar ijrosi hamda soliq yig‘ilishini nazorat qilish uchun ma’muriy tizim yaratgan. Bu yillarda katta o‘zgarishlar yuz bergan: yo‘l tarmog‘i rivojlangan, musulmonlar haj safari yo‘li bo‘ylab, Damashqdan Madinagacha qurilgan Hijoz temiryo‘lining uzaytirilishi muhim voqea bo‘lgan. Qurilish 1900-yilda boshlangan. Ishlar asosan turk armiyasining maxsus temiryo‘l batalyonlari kuchi bilan bajarilgan, ammo ko‘plab yollanma ishchilar ham jalb etilgan. Qurilish boshidan armiya yo‘lni badaviylar hujumlaridan himoya qilishga majbur bo‘lgan. 1908-yilda temiryo‘l yetib kelgan manzil — Madina.
Ayniqsa, Birinchi jahon urushi paytida turklar temiryo‘ldan harbiy qo‘shin va yuk tashishda foydalangan. Temiryo‘lga arab otryadlari tomonidan, taniqli britaniyalik razvedkachi Lourens qo‘mondonligi ostida temiryo‘lga hujumlar uyushtirilgan. Hozir mavjud temiryo‘l uchastkalari: Damashqdan Ammangacha bo‘lgan yo‘l va fosfat konlari joylashgan Ma’andan Aqaba qo‘ltig‘igacha bo‘lgan yo‘l.
Usmonlilar imperiyasi qulagach, Iordaniya hududi Damashqdagi arab hukumati boshqaruviga o‘tgan. Bu hukumat sharif Husaynning o‘g‘li Faysalni Suriya qiroli deb e’lon qilgan. 1921-yilda Millatlar Ligasi Suriyani boshqarish mandatini Fransiyaga topshirgach, qirol Faysal hukmronligi yakunlangan.

Britaniya mandati (1918—1946)

Birinchi jahon urushidan so‘ng, Parij tinchlik konferensiyasida 1919-yilda Falastinni Buyuk Britaniya boshqaruvidagi mandat hududiga aylantirish belgilangan; bu mandatni Millatlar Ligasi bergan. «Falastin» deganda hozirgi Isroil, Iordaniya va Saudiya Arabistonining shimoli-g‘arbiy hududlari nazarda tutilgan.
Aynan San-Remo konferensiyasi qarorlariga asosan Millatlar Ligasi 1922-yilda Buyuk Britaniyaga hozirgi Iordaniya hududini ham qamrab olgan Falastinni boshqarish mandatini bergan.
O‘sha paytda Cherchill tomonidan 1922-yilda e’lon qilingan Oq kitob mandat doirasida Britaniya protektorati — Iordanorti amirligini Falastinning sharqida amir Abdulloh ibn Husayn boshchiligida tashkil etishni e’lon qilgan.
25-may 1946-yilda Iordanorti knyazligi mustaqillikka erishib, Iordanorti Hoshimiylar Qirolligi deb atala boshlagan.
Mustaqillik (1946-yildan)
Aynan 1947—1949-yillardagi Arab–Isroil urushi davrida Iordanorti hududlarni egallab, 1950-yil aprelida Yahudiya va Samariyani anneksiya qilgan (Iordanning g‘arbiy qismi, Iordan daryosining G‘arbiy sohili), shu jumladan Sharqiy Quddusni qo‘shib olgan va keyinchalik nomini Iordaniya deb o‘zgartirgan.
Avvalroq, 1967-yilgi Olti kunlik urushgacha qirollik tarkibida urushgacha Iordanortining asosiy hududi bo‘lgan Iordan daryosining sharqiy sohili ham, urush paytida egallangan g‘arbiy sohil ham bo‘lgan.
1952-yildan hozirgacha Iordaniya AQShdan iqtisodiy yordam olib kelmoqda; uning umumiy miqdori 9 milliard dollar.
Qirol Husayn hukmronligi davrida Iordan daryosining sharqiy va g‘arbiy sohillari
Iordaniyada 1954-yilda 15-may 1948-yilgacha Britaniya Falastini fuqaroligiga ega bo‘lgan (yahudiylardan tashqari) va 1949-yil dekabrdan 1954-yil fevralgacha Iordaniyada doimiy yashagan barcha shaxslarga fuqarolik berish huquqini nazarda tutuvchi qonun qabul qilingan.
Olti kunlik urushdan (1967) keyingi Iordaniya–Falastin munosabatlari
1980-yillarda Iordaniya «kelajakdagi arab Falastin davlati foydasiga» Iordan daryosidan g‘arbdagi hududlarga bo‘lgan da’volaridan rasman voz kechgan.
1990-yillarda Iordaniya
Rossiya Federatsiyasi bilan diplomatik aloqalarga ega (ular SSSR bilan 1963-yil avgustda o‘rnatilgan). Tinchlik shartnomasi 1994-yilda Isroil bilan imzolangan, ayni paytda rasmiy diplomatik aloqalar ham o‘rnatilgan.
Aholi


Iordaniya aholisi 11,5 mln kishini tashkil etadi. Aholining 95 % i arablar; ; iordaniyaliklar aholining 42 % ini, falastinliklar esa 28 % ini tashkil etadi. Boshqa millatlar: cherkeslar (adigeylar), chechenlar, armanlar, turkmanlar, kurdlar va boshqalar. Mamlakatda yevropaliklar avlodlari hamda Iroq va Suriyadan kelgan arablar ham ko‘p. Chunki 2003-yildan, Iroq urushidan keyin Iordaniyaga ko‘plab qochqinlar ko‘chib kelgan; taxminlarga ko‘ra, ularning soni 150 mingdan 300 minggacha bo‘lib, asosan Amman va Zarqoda yashaydi. Aholining bir qismi falastinlik qochqinlar sifatida ro‘yxatga olingan.
Livanlik ko‘chib kelganlarning soni 2006-yilgi Isroil–Livan mojarosidan keyin kelgan livanlik muhojirlar soni baholanmagan. Mehnat vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, xorijlik ishchilar soni taxminan 300 000 kishiga teng. Ularning katta qismi Misrlik arablar (227 000), qolganlari asosan Bangladesh, Xitoy, Filippin, Shri-Lanka va Hindistondan kelganlar.
1954-yilda mamlakatda Arab ayollari federatsiyasi tashkil etilgan. Uning asoschisi Emili Bisharat bo‘lgan. Bu federatsiya Iordaniyada ayollar huquqlarini isloh qilish uchun kampaniya olib borgan ilk ayollar tashkiloti edi.
Din
Islom — Iordaniyaning davlat dini bo‘lib, aholining 92 % i unga e’tiqod qiladi (mutlaq ko‘pchilik sunniylar , shofi’iy mazhabidagilar). ). 6 % — Xristianlar, qolgan 2 % esa boshqa dinlarga e’tiqod qiluvchilardir.
Xristianlar Iordaniyaning doimiy aholisining 6 % ini tashkil etadi va parlamentdagi o‘rinlarning 20 % ini egallaydi. Iordaniyalik xristianlar asosan Pravoslav cherkoviga ( (Quddus patriarxati; arabcha — rum-ortodoks) mansub bo‘lib, ular barcha xristianlarning 2/3 qismidan ko‘prog‘ini tashkil etadi; qolganlari Yunon-katolik yoki Melkit cherkoviga, Rim-katolik cherkoviga (bu yerda ularni «lotinlar» deyishadi), Arman apostol cherkoviga, maroniylarga va turli protestant jamoalariga mansub. Iordaniya xristianlari turli millat vakillaridan iborat (masalan, katolik messasi arab, ingliz, fransuz, italyan, ispan, tagal, singal tillarida va arab tilining Iroq lahjalarida o‘tkaziladi), ammo ularning asosiy qismini arab xristianlari tashkil etadi. Pravoslav ibodatxonalarida marosimlar yunon tilida o‘tkaziladi. Iroq urushidan keyin Iordaniyaga ko‘plab iroqlik xristianlar (doimiy yoki vaqtincha), jumladan, ossuriylar va xaldeylar joylashgan).
Iordaniyaliklarning ayrimlari diniy ozchiliklar — ismoiliylar va bahoiylik tarafdorlaridir.
Tillar
Iordaniyaning rasmiy tili — arab tili; ishbilarmonlik, davlat idoralari va ziyolilar orasida ingliz tili ham keng tarqalgan. Maktablarda arab va ingliz tillarini o‘rganish majburiy. Fransuz tili ayrim maktablarda o‘qitiladi, biroq uni o‘rganish shart emas. Iordaniya radiosi arab, ingliz va fransuz tillarida eshittirishlar beradi.
Rasmiy arab tilida ish yuritiladi, matbuot nashr etiladi, televideniye va radioda so‘zlanadi. Biroq odamlar o‘zaro muloqotda (ayrim radiostansiyalar ham) turli lahjalardan — so‘zlashuv arab tili ko‘rinishlaridan ((ammiya) foydalanadi. Tarixan mahalliy iordan lahjasi mavjud bo‘lib, u Suriya–Livan lahjalari ( (ash-Shom) guruhiga kiradi, ammo poytaxtda va yoshlar orasida falastincha talaffuz ustunlik qila boshlagan. Shuningdek, badaviylar lahjasi va hududiy (shimoliy, janubiy va boshqalar) lahjalar ham mavjud.
Davlat tuzumi
Iordaniyaning boshqaruv shakli — dualistik monarxiya. Bu Konstitutsiyada, 8-yanvar 1952-yilda qabul qilingan hujjatda, belgilangan. Asosiy hokimiyat qirol va vazirlar kengashi qo‘lida jamlangan. Qirol barcha qonunlarni imzolaydi, uning veto huquqini Milliy majlisning ikki palatasidagi deputatlarning uchdan ikki qismi ovozi bilan bekor qilish mumkin. U barcha sudyalarni farmon bilan tayinlaydi, Konstitutsiyaga o‘zgartirishlarni tasdiqlaydi, urush e’lon qiladi va qurolli kuchlarga qo‘mondonlik qiladi. Bosh vazir boshchiligidagi vazirlar kengashini qirol tayinlaydi. Qirol Bosh vazir so‘roviga ko‘ra ayrim vazirlarni lavozimidan ozod qilishi mumkin.
Konstitutsiya uch turdagi sudlarni ko‘zda tutadi: fuqarolik, diniy va maxsus sudlar. Ma’muriy jihatdan Iordaniya 12 ta muhofazaga bo‘lingan, ularning gubernatorlarini qirol tayinlaydi. Ular o‘z hududlaridagi boshqaruv bo‘limlari va rivojlanish loyihalarining yagona rahbarlaridir.
Qirollik qurolli kuchlari ham qirol nazorati ostida.
Ma’muriy bo‘linish va mahalliy hokimiyat organlari

Ma’muriy jihatdan Iordaniya 12 ta muhofazaga bo‘linadi. Ularga qirol tomonidan tayinlanadigan va Ichki ishlar vazirligiga bo‘ysunuvchi gubernatorlar rahbarlik qiladi. Muhofazalar 52 ta tumanga bo‘lingan.
| № | Muhofaza | Muhofaza (ingl.) |
Ma’muriy markaz | Maydoni, km² |
Aholisi, (01.01.2012), kishi |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Ajlun | Ajlun | Ajlun | 420 | 143 700 | 342,14 |
| 2 | Aqaba | Aqaba | Aqaba | 6 905 | 136 200 | 19,72 |
| 3 | Amman | Amman | Amman | 7 579 | 2 419 600 | 319,25 |
| 4 | Jarash | Jerash | Jarash | 410 | 187 500 | 457,32 |
| 5 | Irbid | Irbid | Irbid | 1 572 | 1 112 300 | 707,57 |
| 6 | Ma’an | Ma’an | Ma’an | 32 832 | 118 800 | 3,62 |
| 7 | Madaba | Madaba | Madaba | 940 | 156 300 | 166,28 |
| 8 | Az-Zarqo | Zarqa | Az-Zarqo | 4 761 | 931 100 | 195,57 |
| 9 | Al-Balqo | Balqa | As-Salt | 1 120 | 418 600 | 373,75 |
| 10 | Al-Karak | Kerak | Al-Karak | 3 495 | 243 700 | 69,73 |
| 11 | Al-Mafraq | Mafraq | Al-Mafraq | 26 551 | 293 700 | 11,06 |
| 12 | At-Tafila | Tafilah | At-Tafila | 2 209 | 87 500 | 39,61 |
| Jami | 88 794 | 6 249 000 | 70,38 |
Qurolli kuchlar
Iqtisodiyot
Iordaniyaning tabiiy resurslari juda cheklangan (ayniqsa suv va energiya manbalari — neft va ko‘mir tanqis). 1970—1980-yillardagi neft bumida Iordaniya arab davlatlaridan katta yordam olgan va uning yalpi milliy mahsuloti yiliga qariyb 10 % ga oshgan. 1980-yillardan keyin xalqaro yordam qisqara boshlagan va YMM o‘sishi yiliga 2 % gacha sekinlashgan. Iordaniya neft, uskunalar, iste’mol mollari va oziq-ovqat import qiladi; buning natijasidagi savdo taqchilligi xorijiy kreditlar va qarzlar hisobidan qoplanadi. 1989-yil o‘rtalarida Iordaniya hukumati mamlakat qarzlarini qayta tuzish va byudjet taqchilligini kamaytirish maqsadida Xalqaro valyuta jamg‘armasi bilan muzokara boshlagan. Ayrim iqtisodchilar fikricha, 2021-yil Iordaniya iqtisodiyoti uchun ancha ijobiy yil bo‘lgan. Shu bilan birga, COVID-19 pandemiyasi avvaldan mavjud muammolar va qiyinchiliklarni yanada kuchaytirgani qayd etiladi.
1990-yil avgustda Fors qo‘ltig‘ida inqiroz boshlanib, Iordaniyaning iqtisodiy ahvolini jiddiy yomonlashtirdi. Hukumat XVJ bilan muzokaralarni to‘xtatib, qarz to‘lovlarini vaqtincha to‘xtatdi. Keyingi voqealar (Iroq blokadasi, qo‘ltiqdagi urush) qochqinlarning ommaviy oqimi, YIM o‘sishining sekinlashuvi va byudjet xarajatlarining oshishiga olib keldi. Iordaniya iqtisodiyotining tiklanishi 1992-yilda, asosan Fors qo‘ltig‘i davlatlaridan qaytgan ishchilarning pul mablag‘lari hisobiga boshlandi. Ammo bu daromad manbai barqaror emas edi; iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘sishi ham ijobiy prognozlar berish uchun yetarli emasdi.
1999-yil boshida tuzilgan dastlabki kelishuvlarga ko‘ra, XVJ keyingi uch yil davomida Iordaniyaga yangi kreditlar ajratishi kerak edi. Hukumatning asosiy muammolari — ishsizlik, tashqi qarz (1998-yilda 7,5 mlrd dollar) va aholining turmush darajasi pastligi. 1999-yilda Iordaniyaning aholi jon boshiga yalpi milliy mahsuloti 1500 AQSh dollarini tashkil etgan.
Afzalliklari: fosfat eksportining katta hajmi. Ishchi kuchi mavjudligi. Aqaba porti — maxsus iqtisodiy hudud.
Zaif tomonlari: energiya manbalari importiga qaramlik. Import eksportdan ko‘p. Ishsizlik (2004-yilda 15 %), Fors qo‘ltig‘i urushi davrida Quvaytdan qochqinlar kelishi uni kuchaytirgan. Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish imkoniyatlari cheklangan. Mintaqadagi siyosiy beqarorlik turizmga zarar yetkazadi.
Bandlik
Mamlakatdagi ishsizlik 15 % ni tashkil etgan va jahon reytingida 169-o‘rin (2018-yil holatiga ko‘ra) bo‘lgan. 2015-yilda ishsizlik darajasi 13 % bo‘lib, dunyoda 141-o‘rinni egallagan.
Energetika
Iordaniyaning deyarli barcha elektr energiyasi issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi; ularning aksariyati neftda ishlaydi. Amman, Aqaba va Az-Zarqodagi uchta asosiy stansiya elektr uzatish tarmog‘i orqali bog‘langan. XX asr oxiriga kelib hukumat Iordaniya shaharlarini birlashtiruvchi yagona elektr tizimini yaratish dasturini deyarli yakunlagan.
Transport
15 % — tranzit yuklar (2001).
Fosforit rudalarini Aqabaga yetkazish uchun Hasa, Abyad va Shidiya konlaridan temiryo‘l tarmoqlari qurilgan. Iordaniya hududidan Hijoz temiryo‘lining uzunligi 452 km bo‘lgan, 20-asr boshida qurilgan va modernizatsiya qilingan qismi ham o‘tadi. Avtomobil yo‘llari umumiy uzunligi 7,24 ming km. Mamlakatda 379 ming avtomobil, jumladan 252 ming yengil avtomobil mavjud.
Royal Jordanian Airlines — rasmiy davlat aviakompaniyasi bo‘lib, Iordaniyani butun dunyo bilan bog‘laydi. 1983-yilda Amman janubidagi Al-Jiza hududida «Qirolicha Aliya» xalqaro aeroporti ochilgan. Amman va Aqabada bundan kichikroq xalqaro aeroportlar ham mavjud. Iordaniyaning davlat aviakompaniyasi «Royal Jordanian» 2000-yilda qariyb 1,3 mln yo‘lovchi tashigan; uning 16 ta samolyoti bo‘lib, haftasiga 100 dan ortiq reys bajargan. Mamlakatning eng yirik aeroporti — Qirolicha Aliya nomidagi xalqaro aeroport — shahardan 40 km janubda, Amman yaqinida joylashgan; ikkinchi xalqaro aeroport esa Aqabada. 2001-yilda mamlakatning barcha aeroportlari orqali 9,8 mln yo‘lovchi o‘tgan.
Iordaniya hukumati foydalanadigan Iordaniya–Hijoz temiryo‘li Dar’adan Ammanga, keyin janubdagi Ma’anga boradi. «Aqaba Railway Corporation» esa Al-Aqabadan Batn al-G‘ulgacha bo‘lgan uchastkani boshqaradi; u yerda ushbu yo‘l Hijoz–Iordaniya temiryo‘liga ulanadi.
Iordaniya temiryo‘llarining uzunligi 700 km dan kam. Mamlakatda asosiy, ikkinchi darajali va qishloq yo‘llari tarmog‘i mavjud, ularning deyarli hammasi qattiq qoplamali. Yo‘llarni qurish va ta’mirlash Jamoat ishlari vazirligi zimmasiga yuklangan. Yo‘llar nafaqat Iordaniya shaharlarini o‘zaro, balki qirollikni qo‘shni davlatlar bilan ham bog‘laydi. Asosiy transport yo‘llaridan biri — Amman–Ar-Ramta avtomagistrali — Iordaniya va Suriyani bog‘laydi. Amman–Ma’an–Al-Aqaba yo‘li dengizga olib boradi. Aqaba yo‘lidan Al-Mudavvaraga va undan Saudiya Arabistoniga tarmoq ajraladi. Sayyohlarning asosiy oqimi Amman–Quddus yo‘lidan o‘tadi.
Ishlab chiqarishni tashkil etish
Qishloq xo‘jaligi
Qishloq xo‘jaligi an’anaviy tarmoq hisoblanadi, ammo mamlakatning oziq-ovqatga bo‘lgan ehtiyojini qondirmaydi. Asosiy ekinlar: donli ekinlar, kunjut, uzum va loviya. Zaytun yetishtirish alohida ahamiyatga ega.
Iordaniya yerlarining 10 % dan kami haydaladi, mamlakat oziq-ovqat importiga qaram. Asosiy qishloq xo‘jaligi ekinlari — bug‘doy, dukkaklilar, tamaki, makkajo‘xori, pomidor, qovun, zaytun, uzum, sitrus mevalar va banan.
Bug‘doy va arpa yog‘ingarchilik bo‘ladigan tog‘li hududlarda yetishtiriladigan asosiy ekinlardir. Sun’iy sug‘oriladigan Iordan vodiysida esa sitrus mevalar, qovun va sabzavotlar (pomidor, bodring) o‘stiriladi. Iordaniyada yaylovlar maydoni cheklangan, ularning hosildorligi asosan chorva boqishgagina yetadi. Bundan tashqari, yaylovlarning bir qismi moyli va mevali daraxtlar ekishga ajratilgan. Yaylov chorvachiligini kengaytirish uchun artezian quduqlar qazilgan. Asosan qo‘y va echkilar, kamroq miqdorda qoramol, tuya, ot, eshak, xachir va parrandalar boqiladi.
Foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash
Iordaniyada fosfat, kaliy tuzlari, ohaktosh, marmar, dolomit, kaolin va tuzning katta konlari bor. Ilgari barit (bariy tuzlari), gips, uran, mis, yonuvchi slanes va dala shpati ham topilgan. Sanoat Amman atrofida jamlangan. Og‘ir sanoat neftni qayta ishlash, fosfat qazib olish va sement ishlab chiqarish korxonalaridan iborat. Kiyim-kechak, oziq-ovqat va boshqa iste’mol tovarlari ishlab chiqariladi.
Iordaniyada fosfat qazib olinadi. Mamlakat sharqida ayrim neft va gaz konlari mavjud.
So‘nggi paytlarda Estoniya, Buyuk Britaniya va Niderlandiya kompaniyalari Iordaniyaning yonuvchi slanes konlarini tobora ko‘proq o‘zlashtirmoqda; zaxiralari 50 mlrd tonnaga baholanadi. Estoniyaning Eesti Energia kompaniyasi mamlakatda quvvati 600—900 MVt bo‘lgan slanes yoqilg‘isida ishlaydigan elektr stansiyasini qurish bo‘yicha muzokaralar olib bormoqda.
Turizm

Turizm — qirollik iqtisodiyotining eng muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, YIMning 10 % ini tashkil etadi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2017-yilda Iordaniyaga xorijlik sayyohlarning 1,1 mln tashrifi qayd etilgan. Ularning qariyb choragi davolanish uchun kelgan. Xalqaro savdo assotsiatsiyasi (International Trade Association) statistikasiga ko‘ra, Iordaniya tibbiy turizm rivoji bo‘yicha dunyoda beshinchi o‘rinda. Tibbiyot sohasi mamlakatga yiliga 1 mlrd dollar keltiradi, bu Iordaniya YIMining 3,5 % iga teng. Har yili Iordaniyaga chet eldan 250 mingga yaqin bemor keladi; hukumat 300 mingga yetkazishni 2018-yilga rejalashtirgan.
Tashqi iqtisodiy aloqalar
Iordaniya tovar aylanmasi bo‘yicha dunyoda 91-o‘rinni egallagan. Bunga oid Iqtisodiy murakkablik indeksi (Economic Complexity Index) (ECI) ma’lumotlariga ko‘ra, 2017-yilda eksport 8,17 milliard dollar, import 20,7 milliard dollar, tashqi savdoning salbiy saldosi 12,6 milliard dollarni tashkil etgan.
Eksportning asosiy mahsulotlari (2017): kimyoviy mahsulotlar (shu jumladan o‘g‘it va dori vositalari) — 30 %, to‘qimachilik mahsulotlari (shu jumladan kiyimlar) — 27 %, fosfatlar — 8,2 %, sabzavot, meva, ziravorlar (jumladan pomidor va bodring) — 6,5 %. Importning asosiy turlari (2017): yoqilg‘i (neft, gaz, neft mahsulotlari) — 15,3 %, mashina va uskunalar, elektrotexnika mahsulotlari — 14,1 %, avtomobillar — 8,1 %, shuningdek oziq-ovqat va yarim tayyor mahsulotlar.
Asosiy xaridorlar: AQSh (24 %), Saudiya Arabistoni (10 %), Hindiston (10 %), Iroq (6,6 %) va Indoneziya (4,8 %). Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy (13 %), Saudiya Arabistoni (13 %), AQSh (7,5 %), Birlashgan Arab Amirliklari (4,7 %) va Germaniya (4,4 %).
Iordaniyaning Rossiya bilan savdo aylanmasi o‘sish tendensiyasiga ega: 2002-yilda qariyb 32,7 mln dollar, 2003-yilda 50 mln dollar, 2006-yilda 140 mln dollar, 2013-yilda 180,7 mln dollar, 2014-yilda esa 529 mln dollar bo‘lgan.
Valyuta va bank tizimi
Iordaniya dinori (JOD, norasmiy JD) — Iordaniya pul birligi.
Bir dinor 100 piastrdan iborat. Tangalar va banknotlarda qirollik sulolasi tasvirlangan. Tanga va banknotlardagi yozuvlar arab va ingliz tillarida. 1995-yildan boshlab Iordaniya dinorining kursi SDRga (maxsus qarz olish huquqlari) — Xalqaro valyuta jamg‘armasining hisob birligiga — 1 SDR = 0,96 dinor nisbatida bog‘langan; amalda esa AQSh dollariga 1 dollar = 0,709 dinor nisbatida bog‘langan.
Ilgari, 1949-yilgacha Iordaniyada hisob birligi sifatida Falastin funti ishlatilgan. Uning o‘rniga dinor joriy etilgan.
Madaniyat
Ta’lim
12 yil — majburiy ta’lim. 12-yilda o‘quvchilar texnikum yoki oliy ta’lim muassasasiga borishni tanlaydilar. Oliy ta’limni tanlaganlar maktabda yana 2 yil o‘qib, so‘ng yakuniy imtihonlarni topshiradilar. Natijaga qarab bepul davlat granti asosida yoki ball yetmagani uchun to‘lov-kontrakt asosida qabul qilinadilar. Mamlakatda 40 dan ortiq davlat va xususiy universitet bor. Eng yaxshi universitet Iordaniya poytaxti Ammanda joylashgan. Hozirgi monarxning o‘zi AQShda tahsil olgan. Uning o‘g‘illari, jumladan katta o‘g‘li (taxt vorisi) Abn Husayn ham AQShda ta’lim oladi.
Muzeylar va kutubxonalar
Milliy meros quyidagi uchta kichik muzeyda saqlanadi; ularning barchasi Ammanda joylashgan: Arxeologiya muzeyida (shahar qal’asida joylashgan), Folklor muzeyida (markazdagi Rim amfiteatrining pastki galereyalarida) va Milliy san’at muzeyida (bu yerda mahalliy rassomlarning asarlari jamlangan) saqlanadi. Madabada bir necha eski binoda joylashgan muzeyda keng to‘plam: kech Vizantiya davriga oid mozaikalar saqlanadi. Muhim arxeologik topilmalar aniqlangan joylarda, masalan, Rim davriga oid shahar Jarash va nabatiylarning Petra shahrida kichik muzeylar qurilgan. Universitetlarda va arxeologiya institutlarida (Fransiya, Buyuk Britaniya va AQSh) ilmiy kutubxonalar mavjud.
Ommaviy axborot vositalari
Davlat teleradiokompaniyasi JRTV (Jordan Radio and Television Corporation, التلفزيون الأردني, «Iordaniya radiosi va televideniyesi») tarkibiga radiostansiyalar — Iordaniya radiosi, Amman radiosi, Qur’on va Radio Jordan 96.3 radiostansiyalari, JRTV 1 va JRTV 2 telekanallari mavjud. Matbuot erkinligi indeksiga ko‘ra, 2022-yilda Iordaniya arab dunyosida beshinchi, dunyoda 120-o‘rinni egallagan (180 mamlakat orasida); 129-o‘rindan (2021-yil) yuqoriga ko‘tarilgan.
Adabiyot
- Gusterin P. V. Arab Sharqi shaharlari. — M.: Sharq–G‘arb, 2007. — 352 bet — (Ensiklopedik ma’lumotnoma). — 2000 nusxa — ISBN 978-5-478-00729-4.
- Gusterin P. Xristianlik vatanida // Osiyo va Afrika bugun. — 2006. — № 5.
- Gusterin P. Jarash — Sharq Pompeyisi // Osiyo va Afrika bugun. — 2006. — № 10.
- Maryasis D. A. Yakunlanmagan tarix. Falastin–Isroil qarama-qarshiligi tarixi. — M.: Alpina non-fikshn, 2025. — 332 bet — ISBN 978-5-00223-248-2.
- Sichyova L. Iordaniyadagi hamyurtlarimiz. // «RF bugun», 2010, № 16.
- Helen Chapin Metz, ed. Jordan: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1989.
Havolalar
- Iordaniya klubi
- Iordaniya haqida rus tilidagi forum
- Iordaniya havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Iordaniya va arab mamlakatlari Arxiv nusxasi 19-avgust 2009-yildan Wayback Machine
- Iordaniya haqida ma’lumot — sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport, aholi. Arxivlangan: asl nusxa 5-iyun 2009-yilda.
- Iordaniya Konstitutsiyasi (ingl.)
- Iordaniyadan fotoreportaj
- Iordaniya. Arxivlangan: asl nusxa 28-mart 2012-yilda.
- Gusterin P. V. Iordaniya — xristianlik vatani