Arximed haqida

Arximed
qadimgi yunoncha Ἀρχιμήδης
«Архимед», Доменико Фетти, 1620
«Arximed», Domeniko Fetti, 1620
Tug‘ilgandagi ismi qadimgi yunoncha Ἀρχιμήδης
Tug‘ilgan sanasi miloddan avvalgi 287-yil(-287)
Tug‘ilgan joyi Sirakuza
Vafot etgan sanasi miloddan avvalgi 212-yil(-212)
Vafot etgan joyi Sirakuza
Mamlakat
Faoliyat turi matematik, fizik, astronom, ixtirochi, harbiy muhandis, faylasuf, muhandis
Ilmiy soha Matematika, mexanika, muhandislik, astronomiya
Логотип Викицитатника VikiIqtibosdagi iqtiboslar
Логотип Викитеки Vikimanbadagi asarlar
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Arximed (qadimgi yunoncha Ἀρχιμήδης; Miloddan avvalgi 287-yil, Sirakuza — Miloddan avvalgi 212-yil, o‘sha yerda) — qadimgi yunon olimi va muhandisi, antik davrning eng mashhur matematigi. U Sirakuza shahrida tug‘ilgan va umrining katta qismini shu yerda o‘tkazgan; shahar joylashgan orol — Sitsiliya.

U geometriya sohasida ko‘plab kashfiyotlar qilgan, matematik analizning ko‘plab g‘oyalarini oldindan ilgari surgan. U mexanika, gidrostatika fanlariga asos solgan, ko‘plab muhim ixtirolar muallifi bo‘lgan. Arximed nomi bilan ko‘plab matematik tushunchalar bog‘liq. Uning eng mashhur natijalaridan biri π sonining (22/7) taxminiy qiymati bo‘lib, u Arximed soni deb ataladi. Bundan tashqari, uning nomi bilan graf, yana bir son, kopula, aksioma, spiral, jism, qonun va boshqa tushunchalar atalgan.

Olimning asarlaridan XVI—XVII asrlarda yashagan dunyoga mashhur matematik va fiziklar, jumladan, Yoxannes Kepler, Galileo Galiley, Rene Dekart va Pyer Ferma kabi olimlar o‘z ishlarida foydalangan. Hozirgi baholashlarga ko‘ra, Arximed kashfiyotlari 1550—1650-yillarda matematikaning keyingi rivojlanishiga asos bo‘lgan.

Arximed hayoti haqida bir necha rivoyat mavjud. Ulardan eng mashhuri toj ning Sirakuza podshosi Giyeron buyurtma uchun ajratgan oltindan to‘liq yasalganmi yoki unga zargar kumush qo‘shganmi, buni Arximed qanday aniqlagani haqidadir. Bu masala ustida bosh qotirayotgan Arximed hammomga boradi va vannaga tushganida suv sathi ko‘tarilganini ko‘radi. Shu payt suvga botirilgan jism siqib chiqargan suv hajmini uning og‘irligi bilan bog‘lash fikri tug‘iladi; bu g‘oya gidrostatikaga asos bo‘ladi. «Evrika!» deb hayqirib, u vannadan sakrab chiqadi va yalang‘och holda podsho huzuriga yuguradi. Toj va unga teng og‘irlikdagi sof oltin quymaning siqib chiqargan suv hajmlarini taqqoslab, Arximed zargarning aldovini isbotlagan. Yana bir rivoyatga ko‘ra, richag nazariyasini kashf etib, polispast yaratgan Arximed quruqlikda g‘o‘lalar ustida harakatlantirilayotgan ulkan kemani yakka o‘zi siljita olgan. Bundan hayratlangan vatandoshlariga u, agar tayanch nuqtasi bo‘lsa, Yerni ham joyidan siljita olishini aytgan.

Rimliklarning Sirakuzaga hujumi paytida Arximedning hiylalari shaharga dengiz va quruqlikdan hujum qilgan butun bir qo‘shinning mag‘lubiyatiga olib keldi. Shaharni tezda egallab olishga umid qilgan rimliklar asl rejalaridan voz kechishga va qamal qilishga majbur bo‘lishdi. Ikki yil o‘tgach, shahar xoin tufayli egallab olindi. Arximed hujum paytida o‘ldirildi.

Arximed hayoti haqida ma’lumotlarni Polibiy, Tit Liviy, Sitseron, Plutarx, Vitruviy, Sitsiliyalik Diodor va boshqalar qoldirgan. Ularning deyarli barchasi tasvirlangan voqealardan ancha keyin yashagani uchun bu ma’lumotlarning ishonchliligini baholash qiyin.

Tarjimayi holi

Manbalar

Arximedning ilk tarjimayi holini ehtimol uning shogirdi bo‘lgan Geraklid ismli kishi yozgan. Bu asar milodiy VI asrda ham mavjud bo‘lgan, chunki uni matematik Askalonlik Evtokiy qadimgi olimning asarlariga yozgan sharhlarida tilga olgan. Arximed haqida bizgacha yetib kelgan eng qadimgi ma’lumotlar tarixchi Polibiy ning «Tarix» asarida uchraydi (miloddan avvalgi 200—120-yillar orasida  yashagan  tarixchi). U Sirakuzalik olim yaratgan mashinalar haqida batafsil ma’lumot beradi.

Miloddan avvalgi I asrda yashagan tarixchi —  mashhur  yunon Sitsiliyalik Diodor Misrda Arximed ixtiro qilgan Arximed vintini tasvirlaydi. Arximedning Iskandariyada matematika o‘rgangani va u yerdagi olimlar bilan aloqani uzmagani uning asarlaridan ma’lum. Rim yozuvchisi Tit Liviy Arximedni astronom, iste’dodli konstruktor va muhandis sifatida ta’riflaydi. Sirakuzalik olim haqida notiq va siyosatchi Tsitseron ham yozgan: o‘z so‘zlariga ko‘ra, u olimning qabrini topgan. Rim me’mori va mexanigi Mark Vitruviy Pollion Arximedni bir necha bor tilga olgan. U Sirakuzalik olimning quvurlarda suv oqimi qonunlarini yaxshi bilgani, bizgacha yetib kelmagan qurilish mexanikasiga oid qo‘llanmalar yozgani haqida xabar bergan va «Suzuvchi jismlar haqida» asariga murojaat qilgan. Arximed haqidagi ilgari ma’lum bo‘lmagan ma’lumotlarni keltirgan eng so‘nggi antik muallif Plutarx bo‘lgan. U Rim sarkardasi Marsell ning tarjimayi holida Arximedga bir necha sahifa ajratgan. Antik mualliflarning Sirakuzalik olim haqidagi bizgacha yetgan ma’lumotlari asosan shulardan iborat.

Bolaligi va Iskandariyadagi ta’limi

Arximedning qarindoshi va homiysi bo‘lgan Sirakuza podshosining tasviri Giyeron II qadimgi tangada

Arximed Sirakuzada — Sitsiliya orolidagi yunon koloniyasida 287-yilda ( miloddan avvalgi ) tug‘ilgan. Arximedning otasi matematik va astronom Fidiy bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Tarixchi S. Ya. Luryening fikricha, Arximed tug‘ilganida uning oilasi badavlat bo‘lmagan. Otasi o‘g‘liga har tomonlama ta’lim berishga qurbi yetmagan: o‘sha davrda bunday ta’lim falsafa va adabiyotni o‘rganishga asoslangan edi. Fidiy Arximedga faqat o‘zi bilgan fanlarni, ya’ni matematikani o‘rgata olgan. Plutarxning xabar berishicha, Arximed keyinchalik Sirakuzada hukmronlik qilgan hukmdor, so‘ngra podsho bo‘lgan Giyeronning qarindoshi edi. O‘sha paytda Giyeron shaharning oddiy fuqarolaridan biri bo‘lgan.

Giyeron Pirr urushida (280—275-yillar, miloddan  avvalgi  davr) rimliklarga qarshi yunonlar tomonida qatnashgan. Janglarda o‘zini ko‘rsatib, harbiy qo‘mondonlardan biriga aylangan. Pirr Yunonistonga qaytgach, ko‘p o‘tmay Sirakuzada hokimiyatni qo‘lga olgan. Bu Giyeron oilasining moddiy ahvoliga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Yosh Arximed antik dunyoning yetakchi ilmiy markazlaridan biri — Iskandariyaga borish imkoniyatiga ega bo‘lgan.

Arximed qo‘shilgan olimlar jamoasi Iskandariya museyoni atrofida shakllangan. Museyon tarkibida mashhur Iskandariya kutubxonasi mavjud bo‘lib, unda 700 mingdan ortiq qo‘lyozma saqlangan. Aftidan, Arximed aynan shu yerda Demokrit, Evdoks va boshqa geometrlarning asarlari bilan tanishgan va keyinchalik o‘z tadqiqotlarida ularni tilga olgan.

Iskandariyada Arximed mashhur olimlar, jumladan, astronom Konon va qomusiy olim Eratosfen bilan tanishib do‘stlashgan. Eratosfen Kirenadan edi. Arximed ular bilan umrlarining oxirigacha xat yozishgan. U Kononni o‘z do‘sti deb atagan, ikki asari — «Mexanik teoremalar usuli[inglizcha]» va «Ho‘kizlar masalasi»ga esa Eratosfenga bag‘ishlangan kirish so‘zlarini yozgan. Konon vafotidan so‘ng (taxminan miloddan avvalgi 220-yilda, ya’ni  o‘sha  davrda) Arximed uning shogirdi Dosifey[Nemischa] bilan faol yozishishni davom ettirgan. Arximedning so‘nggi yillardagi ko‘plab risolalari «Arximeddan Dosifeyga salom» so‘zlari bilan boshlangan.

Sirakuzadagi hayot

«Arximed «Evrika!» deb baqirib, podsho oldiga yugurmoqda». Gravyura G. Mazzucchelli[inglizcha], 1737-yil
«Arximed Yerni siljitmoqda». 1824-yilgi gravyura

Arximed o‘qishni tugatgandan so‘ng, Sitsiliyaga qaytib keldi. Yosh olim saroyda martaba qilishni istamadi. Sirakuza qirolining qarindoshi sifatida unga munosib yashash sharoitlari yaratildi. Iero qarindoshining "ekssentrikliklariga" toqatli edi. Ilm-fanga o‘zi uchun qiziqqan Arximeddan farqli o‘laroq, Sirakuza qiroli uning amaliy qo‘llanilishini izladi. Aynan u, ehtimol, Arximedning ambitsiyalaridan foydalanib, uni mexanizmlar va mashinalarni yaratishga ko‘ndirgan, ularning ishlashi zamondoshlarini hayratga solgan va ko‘p jihatdan ularning yaratuvchisiga butun dunyoga shuhrat keltirgan. Arximedning hayoti davomida ham uning nomi ko‘plab ijodlarning mavzusi bo‘lgan. afsonalar, buning sababi uning zamondoshlariga hayratlanarli ta'sir ko‘rsatgan ajoyib ixtirolari edi.

Manbalarda keng tarqalgan hikoyani VitruviusArximed qanday qilib a yoki yo‘qligini aniqlay olgani haqida toj qirol Hieron sofdan oltinyoki zargar sezilarli miqdorda aralashtirilgan kumush. Tojning og‘irligi uni yasashga ajratilgan qimmatbaho metall miqdoriga mos edi. Podshoga oltinning bir qismi kumush bilan almashtirilgani haqida xabar berilgach, u Arximeddan haqiqatni aniqlashni so‘radi. Olim tasodifan hammomga kelib, vannaga tushganida undan suv toshib chiqayotganini ko‘rdi. Rivoyatga ko‘ra, aynan shu lahzada unga yangi g‘oya kelgan va bu g‘oya gidrostatika. "Deb qichqirgan holdaEvrikaArximed vannadan sakrab tushdi va qirol oldiga yalang‘och holda yugurdi. Afsona muallifi Hiero II orolda mustahkam qarorgohda yashaganini hisobga olmagan. Ortigiya Sirakuzadan tashqarida edi va shuning uchun Arximed shahar hammomlaridan unga shoshila olmadi. Arximed tojga teng og‘irlikdagi ikkita kumush va oltin quyma yasashni so‘radi. Keyin u idishni labigacha suv bilan to‘ldirdi va quymalarni va tojni ketma-ket suvga botirdi. Buyumni suvdan chiqarayotganda, u o‘lchov idishidan idishga ma'lum miqdorda suyuqlik qo‘shdi. Toj og‘irlikka teng oltin quymasiga qaraganda ko‘proq suvni siqib chiqardi. Shunday qilib, Arximed zargarning aldovini isbotladi. Olimlar aniqlash muammosining yechimi ekanligini ta'kidlaydilar. solishtirma tortishish kuchi Jismlar, suyuqlikka botirish orqali hajmini o‘lchash orqali, fanga "nomi ostida kirgan gidrostatika tamoyillarini kashf etishni talab qilmadi.Arximed qonuni».

Boshqa bir afsonaga ko‘ra, keltirilgan PlutarxArximed Ieroga har qanday yukni tashishi mumkinligini yozgan. Shuningdek, u agar uning boshqa quruqlikda turishi bo‘lsa, bizning yerimizni ham ko‘chirishini qo‘shimcha qilgan. Arximedning da'volarini tekshirish uchun uch ustunli yuk kemasi qirg‘oqqa tortildi. Uning trubkasi yuk bilan to‘ldirilgan va dengizchilar ekipaji orqa tomonga joylashtirilgan. Arximed yaqin atrofda o‘tirib, tizim orqali o‘tgan yuklarni tortib chiqara boshladi. bloklar (kasnak bloki) va kemaga bog‘langan arqon. Kema "dengizda suzib yurgandek silliq va sekin" harakatlana boshladi. Boshqa bir manbaga ko‘ra, tomonidan tasvirlangan. Afina, versiya kema haqida edi "Sirakuza", keyinchalik Misr fir'avniga berilgan Ptolemey III Euergetes. Qadimgi me'yorlarga ko‘ra ulkan kema qurib bitkazilganda, qirol qolgan ishni bajarish uchun uni suvga tushirishni buyurdi. Buni qanday amalga oshirish haqida ko‘p munozaralar bo‘ldi. Muammoni Arximed hal qildi, u bir nechta yordamchilari bilan birgalikda murakkab kasnaklar tizimini yaratish orqali ulkan kemani harakatga keltirishga muvaffaq bo‘ldi. levreklar. Arximedning mashhur iborasi zamonaviy talqinlarda quyidagicha ifodalanadi: qadimgi yunoncha Δός μοι πᾷ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινήσω ("Menga turish uchun joy bering, shunda men Yerni siljitaman", boshqa bir versiyada: "Menga tayanch nuqtasini bering, shunda men Yerni siljitaman").

Sirakuza mudofaasi

«Arximed Sirakuza mudofaasini boshqarmoqda». Tomas Ralf Spens, 1895-yil

Arximedning muhandislik dahosi, ayniqsa, shu davrda yaqqol namoyon bo‘ldi Sirakuzani qamal qilish 214-212 yillarda Rimliklar tomonidan ga n. e. davomida Ikkinchi Punic urushi. 215 yildan beri shahar ga n. e. qoidalar Ieronim, nabirasi Hieron II. U urushda qo‘llab-quvvatladi Karfagen, va Rim qo‘shinlari Sirakuzaga yurish qildi. Ieronim hokimiyat tepasiga kelganidan 13 oy o‘tgach ag‘darildi. Uning vorislari Rim bilan urushni davom ettirdilar. Rim generali tomonidan Sirakuzani qamal qilishning batafsil tavsifi Marcellus va Arximedning mudofaadagi ishtiroki asarlarda ko‘rsatilgan Plutarx Va Diodor Sikulus.

Freskadan parcha — Julio Pariji 1599-1600 yillar " bilanArximed changali». Uffizi galereyasi, Florensiya, Italiya

Rim qo‘shini Sirakuzaga yaqinlashgandan so‘ng, ular shaharga bostirib kirish uchun quyidagi rejani ishlab chiqdilar. Appiy Klavdiy Pulchrus quruqlikda hujum qilish vazifasi yuklatilgan edi. Uning qo‘shini "katta Sirakuza" va Epipola deb nomlangan shahar atrofini o‘rab turgan qal'a devoriga yaqinlashishi kerak edi. Shu bilan birga, Rim floti qo‘mondonligi ostida Markus Klavdiy Marsellus shaharning pastki qismi - Akradinaga hujum qilishi kerak edi. Rimliklar tezda Sirakuzani egallab olishlarini kutishgan.

Rimliklar shaharga ikki tomondan hujum qilganlarida, sirakuzliklar sarosimaga tushib qolishdi. O‘sha paytda Arximed tomonidan ishlab chiqilgan mashinalar ishga tushirildi. Ular quruqlikdagi Rim qo‘shinlarini og‘ir toshlar bilan otishdi. Devorlarga o‘rnatilgan nurlar dushman kemalariga tusha boshladi. Ular kemalarni yo itarish kuchi bilan cho‘ktirishdi yoki ilgaklar bilan ushlab, kamondan suvdan ko‘tarishdi. Keyin...Arximedning tirnoqlari"Rimliklar o‘zlarini erkin his qilishardi" oshxonalar va ularni shahar devori etagidagi qoyalarga uloqtirdi. «Ko‘pincha dahshatli manzara ko‘zga tashlanardi: dengizdan baland ko‘tarilgan kema u yoqdan-bu yoqqa chayqalar, uning ichidagi odamlarning barchasi dengizga uloqtirilar yoki parcha-parcha bo‘lib ketar, bo‘sh qolgan kema esa devorga urilib parchalanar yoxud temir changallar qo‘yib yuborilgach, yana suvga qular edi».. Rim qo‘mondoni baland "sambuka" minorasini ko‘tarib yurgan sakkizta kema devorlarga yaqinlasha oladi deb taxmin qildi. Keyin, Marcellusning rejasiga ko‘ra, legionerlar Ular shaharga minora orqali kirishlari kerak edi. Biroq, bir nechtasi muvaffaqiyatli ishga tushirildi katapultalar o‘n og‘irlikdagi toshlar iste'dodlar" (taxminan 250 kg) uni yo‘q qilishga muvaffaq bo‘lishdi. Shundan so‘ng, Marcellus chekinishni buyurdi. Harbiy kengashda rimliklar Sirakuzaning mudofaa qurollari faqat uzoq masofada samarali va yaqin masofada samarasiz deb taxmin qilishdi. O‘sha kecha rimliklar shaharni egallash uchun yana bir muvaffaqiyatsiz urinish qilishdi. Ular shahar devorlariga sezdirmasdan kirib borishdi va u yerda ular bilan uchrashishdi. chayonlar va shahar devoridagi oldindan tayyorlangan teshiklardan qisqa o‘qlar otadigan boshqa mashinalarni ishlatishdi. 2005-yilda «qadimgi davrning o‘ta kuchli quroli» deb ta’riflangan va «Arximedning tirnog‘i"; qurilgan inshoot o‘zining to‘liq funksionalligini namoyish etdi.

Rimliklar shaharni hujum bilan egallash rejasidan voz kechib, uni qamal qilishga o‘tdilar. Antik davrning mashhur tarixchisi Polibiy yozgan: "Bitta odamning, bitta iste'dodning mo''jizaviy kuchi har qanday vazifaga mohirona yo‘naltirilgan... agar kimdir sirakuzliklar orasidan bitta oqsoqolni tanlaganida, rimliklar shaharni tezda egallab olishlari mumkin edi. Ammo bu sirakuzliklar orasida bo‘lgani uchun ular shaharga hujum qilishga jur'at eta olishmadi.".

Freskadan parcha — Giulio Parigi 1599-1600 yillar, unda Arximed oyna yordamida kemani yoqib yuboradi. Uffizi galereyasi, Florensiya, Italiya

Diodor Sitsiliya tomonidan birinchi marta tasvirlangan afsonalardan biriga ko‘ra, Rim floti mag‘lubiyatga uchraganidan so‘ng, katapulta toshlari yetib bormaydigan xavfsiz masofaga chekinganida, Arximed o‘zining yana bir ixtirosidan foydalangan - “Arximedning ko‘zgulari"U katta oyna o‘rnatdi va unga boshqa kichikroq oynalardan nurlarni yo‘naltirdi. Qaytgan nur Rim kemalarini yoqib yuborishi va yo‘q qilishi mumkin edi. Bu afsonaning haqiqatligi tarixchilardan ko‘ra fiziklarni ko‘proq qiziqtirdi." Rene Dekart Va Yoxannes Kepler Uzoqdan quyosh nuri yordamida o‘t qo‘yish ehtimoli rad etildi. Bu afsonani tasdiqlash uchun tajribalar hatto zamonaviy davrda ham bir necha bor o‘tkazilgan.

Vafoti

"Arximedning o‘limi". Toma Dejorj[inglizcha], 1815-yil

212-yil kuzida ga n. e. Sirakuza rimliklar tomonidan bosib olingan. Bu Artemis bayrami paytida, soqchilar mast bo‘lgan paytda sodir bo‘lgan. Soqchilardan biri dushmanga devordagi maxfiy yo‘lakni ochib bergan. Shaharga hujum paytida Arximed o‘ldirilgan. Arximedning rimliklar qo‘lida o‘lgani haqidagi hikoya qadimgi manbalarda bir nechta versiyalarda mavjud. Rim mualliflari Titus Livius Va Pliniy ElderUlar oʻz vatandoshlari tomonidan sodir etilgan vahshiylikni tan olish bilan birga, bu tasodifan va tartibsizlikda sodir boʻlganini yozadilar. Shuningdek, ular Marsellusning noroziligini taʼkidlaydilar, u goʻyoki hujum paytida Arximedni oʻldirmaslikni buyurgan.

Millati bo‘yicha yunonlar Diodor Sikulus Va PlutarxRim imperiyasi davrida yashaganlar Sirakuza bosqinchilarini o‘qimagan, ilmsiz va hatto qo‘rqoq, talonchilik bilan band bo‘lgan askarlar sifatida tasvirlashadi. Marsellus qo‘shinlarining shafqatsizligi hatto Senatda ham ko‘rib chiqildi, u yerda general oqlandi. 2 yil o‘tgach, Marsellusga Sitsiliyaga qaytish buyurilganda, Rimda bo‘lgan orol aholisi motam kiyimlarini kiyib, uyma-uy yura boshladilar va agar Marsellus o‘z oroliga qaytsa, barcha orol aholisi uylarini tashlab ketishlarini e'lon qilishdi. Diodor Sitsiliyaning so‘zlariga ko‘ra, legioner Arximedni qo‘lga oldi. Keyin olim: "Tezroq, kimdir, menga mashinalarimdan birini olib keling!" deb xitob qildi. Rim askari qo‘rqib, ular Arximedning kashfiyotlaridan birini unga ishlatmoqchi bo‘lishgan deb o‘ylab, 75 yoshli odamni qilich bilan o‘ldirdi. Plutarx Sirakuza olimining o‘limining uchta mavjud versiyasini keltiradi. Ulardan biriga ko‘ra, buyruqqa binoan Rim askari Arximedni qo‘lga olib, uni Marsellusga olib ketmoqchi bo‘lgan. Biroq, asirga olingan kishi Rim armiyasining bosh qo‘mondoni oldiga borishdan qat'iyan bosh tortdi, chunki uning yechishi kerak bo‘lgan matematik masala bor edi. Keyin g‘azablangan askar Arximedni o‘ldirdi. Plutarx tomonidan tasvirlangan boshqa bir versiyaga ko‘ra, Arximed o‘limidan oldin askardan hozirda ustida ishlayotgan masala hal qilinishi uchun bir oz kutishni so‘ragan. Uchinchi versiyaga ko‘ra, Plutarxning o‘zi matematik asboblari bilan Marsellus oldiga borgan. Legionerlar chol qimmatbaho narsani olib yurgan deb o‘ylab, uni talon-taroj qilish maqsadida o‘ldirishgan. Ikkala muallif ham Rim armiyasining bosh qo‘mondoni Marsellus bu voqeadan xafa bo‘lganini ta'kidlaydilar.

Yana bir versiya XII asr Vizantiya filologi tomonidan berilgan Jon Tsets (Chiliada, II kitob) Jang avjida 75 yoshli Arximed uyining ostonasida o‘tirib, qumga chizgan rasmlari haqida chuqur o‘yga botgan edi. O‘tib ketayotgan Rim askari rasmga qadam qo‘ydi va g‘azablangan olim Rimga qarab yugurib baqirdi:Chizmalarimga tegmang!" (boshqa versiyaga ko‘ra, "doiralar"). Askar to‘xtadi va sovuqqonlik bilan cholni qilichi bilan o‘ldirdi.

Arximed vafotidan kamida 2 asr o‘tgach Sirakuza Rim qabri, odatda "Arximed maqbarasi" deb ataladi (italyancha Tomba di Archimede)
"Tsitseron Arximedning qabrini topadi." Benjamin Vest, 1804-yil. Yel universiteti san'at galereyasi, AQSh

Tsitseron, sobiq kvaestor 75-yilda Sitsiliyada ga n. e., deb yozgan "Tusculan suhbatlari"Arximed vafotidan 137 yil o‘tgach, u olimning vayron bo‘lgan qabrini topishga muvaffaq bo‘ldi. Arximed vasiyat qilganidek, uning ustida bir tasvir bor edi." to‘p, ichiga yozilgan silindr.

Arximedning o‘limining asl holatlari, shuningdek, Marsellusning bu voqeaga bo‘lgan haqiqiy munosabati noma'lumligicha qolmoqda. Qadimgi mualliflar tomonidan keltirilgan afsonalar olimning Rimliklar Sirakuzani egallab olganidan so‘ng darhol talonchilik va qotillik to‘lqini paytida o‘ldirilganini aniq ko‘rsatadi. Marsellus qayg‘u ko‘rsatgan va hatto o‘ldirilgan odamga hurmat bajo keltirishni buyurgan bo‘lishi mumkin. Rimliklar yunonlarning yordamiga muhtoj edilar va ular uchun qotil va zo‘rlovchi sifatida paydo bo‘lish, ellin tsivilizatsiyasining eng yaxshi vakillarini yo‘q qilish juda noqulay bo‘lar edi. Qanday bo‘lmasin, dastlab Sirakuzada o‘zlarining yorqin vatandoshlarini eslash xavfli edi.

Ilmiy faoliyati

Matematika

Matematik tahlil

Arximedning asarlari o‘sha davrda matematikaning deyarli barcha sohalarini qamrab olgan: u tadqiqotlar bilan shug‘ullangan deb hisoblanadi geometriya, arifmetik, algebra. U hamma narsani topdi. yarim muntazam ko‘p qirralihozirda uning nomi bilan atalgan, ta'limotni sezilarli darajada rivojlantirdi konussimon qismlar, geometrik yechim berdi kubik tenglamalar turlar x2(a±x)=b, uning ildizlarini kesishish yordamida topdi parabolalar Va giperbola. Arximed bu tenglamalarni to‘liq tadqiq qilib, ular qanday sharoitlarda haqiqiy, musbat va o‘zaro turli ildizlarga ega bo‘lishini hamda qaysi holatlarda ildizlar ustma-ust tushishini aniqlagan.

Biroq, Arximedning asosiy matematik yutuqlari hozirda tasniflangan masalalar bilan bog‘liq matematik tahlil. Arximeddan oldingi yunonlar hududlarni aniqlay olishgan ko‘pburchaklar Va doira, hajmi prizmalar Va silindr, piramidalar Va konus. Lekin faqat Arximed hisoblashning ancha umumiy usulini topdi. hududlar yoki jildlarbuning uchun u takomillashtirdi va mohirona qo‘lladi charchoq usuli Knidlik Evdoks. U o‘zining "Eratosfenga metod haqida maktub" (ba'zan "Mexanik teoremalar metodi" deb ataladi) asarida foydalangan cheksiz kichik hajmlarni hisoblash uchun. Keyinchalik Arximedning g‘oyalari asos bo‘ldi integral hisoblash.

Kvadratura segmentining parabola

Arximed o‘zining "Parabolaning kvadraturasi" asarida parabolaning to‘g‘ri chiziq bilan kesilgan segmentining maydoni shu segmentga chizilgan uchburchak maydonining 4/3 qismiga teng ekanligini isbotladi (rasmga qarang). Buni isbotlash uchun Arximed cheksiz sonli ning yig‘indisini hisobladi qatorlar:

∑n=0∞14n=1+141+142+143+⋯=43

Seriyaning har bir hadi parabola segmentining oldingi hadlari bilan qamrab olinmagan qismiga yozilgan uchburchaklarning umumiy maydonidir.

Matematika, fan va muhandislikda o‘zgaruvchan miqdorlarning eng katta va eng kichik qiymatlarini - ularning ekstremal holatlar. Masalan, orasida silindrlar, ichiga yozilgan to‘p, eng katta silindrni toping ovoz balandligi? Hozirgi vaqtda bunday masalalarning barchasini differensial hisob yordamida yechish mumkin. Arximed ushbu masalalarning urinmalarni aniqlash bilan bog‘liqligini birinchi bo‘lib payqagan va ekstremumga doir masalalarni yechish yo‘llarini ko‘rsatgan.

Geometriya

Arximed silindrga chizilgan konus va sharning hajmlari hamda silindrning o‘zi quyidagicha bog‘liqligini aniqlay oldi: 1:2:3. Tsitseronning so‘zlariga ko‘ra, Arximed o‘zining eng katta yutug‘i deb sharning sirt yuzasi va hajmini aniqlashni hisoblagan — bu masalani undan oldin hech kim yecha olmagan edi. U qabriga silindr ichiga chizilgan shar tasvirini o‘yib ishlashni vasiyat qilgan.

Silindr ichiga chizilgan shar

Yuqoridagilarga qo‘shimcha ravishda, Arximed o‘zi kashf etgan shar segmenti va shar halqasining sirt maydonini hisoblab chiqdi.Arximed spirallari", shar segmentlarining hajmlarini aniqladi, ellipsoid, paraboloid va ikki bo‘shliqli giperboloid aylanish.

Keyingi muammo egri chiziqlar geometriyasi bilan bog‘liq. Muayyan egri chiziq berilgan bo‘lsin. Qanday qilib aniqlashimiz mumkin tangens istalgan vaqtda? Yoki, agar biz bu muammoni tilga qo‘ysak fiziklar, aytaylik, biz har bir vaqtning o‘zida biron bir jismning yo‘lini bilamiz. Uning istalgan nuqtadagi tezligini qanday aniqlashimiz mumkin? Bu muammoni yechishning birinchi umumiy usuli Arximed tomonidan kashf etilgan. Bu usul keyinchalik asos bo‘lib xizmat qildi. differensial hisoblash.

Arximedning sonni hisoblash usuli sxemasi π

Arximed hisoblagan aylana uzunligining diametr. Arximed o‘zining "Doira o‘lchovi to‘g‘risida" asarida son uchun o‘zining mashhur yaqinlashuvini bergan. π: "Arximed soni" 317. Bundan tashqari, u ushbu taxminning aniqligini taxmin qila oldi: 31071<π<317. Buni isbotlash uchun u aylana yasadi yozilgan Va tasvirlangan 96 burchakli va ularning yon tomonlarining uzunligini hisobladi. U shuningdek, buni isbotladi aylana maydoni teng π (pi soni) aylana radiusining kvadratiga ko‘paytiriladi (πr2).

  • Bayonot: "Uchburchakning barcha 3 balandligi bir nuqtada kesishadi", endi shunday deyiladi ortomarkaz, ba'zi tarixchilar buni Arximedga bog‘lashadi va uni chaqirishadi Arximed teoremasi. Ortosentr birinchi marta yunon matematikasida "Lemmalar kitobi» Arximedga tegishli bo‘lsa-da, u ortomarkaz mavjudligini bevosita isbotlamagan. Shunga qaramay, XIX asr o‘rtalarigacha ortomarkaz ko‘pincha Arximed nuqtasi.
  • Arximed ham bunga ishoniladi Arximed lemmasi.

Arximed aksiomasi

Ishda "Sfera va silindr haqida"Arximed har qanday miqdor, o‘ziga yetarli miqdorda qo‘shilganda, har qanday berilgan miqdordan oshib ketishini ta'kidlaydi. Bu xususiyat Arximed aksiomasi, endi aksiomatikaga kiritilgan haqiqiy sonlar. U quyidagilarni aytadi:

Agar ikkita miqdor bo‘lsa, a Va b, Va a Ozroq bkeyin, olib a yetarlicha marta umumlashtirilgan bo‘lsa, undan oshib ketish mumkin b:

a+a+…+a⏟n>b

Katta sonlarni nomlash

Arximed o‘zining yo‘qolgan "Zevksippusga yozgan maktubida" nomlash tizimini taklif qildi katta raqamlar, buning uchun Yunoncha raqamlar tizimi moslashtirilmagan. Arximed tizimi sonlarga nom berishga imkon berdi 108⋅1016.

U o‘zining risolasida ushbu tizimdan foydalanadi. Psammit, u yerda u dunyoda nomlash mumkin bo‘lgan eng katta sondan ko‘ra ko‘proq qum donalari bor degan fikrni rad etdi. Arximed, ko‘knori urug‘ida bittadan ko‘p bo‘lmasligi mumkinligini ta'kidladi. son-sanoqsiz qum donalari shuni ko‘rsatdiki, agar "dunyo" deganda biz markazi Yerda va radiusi Quyoshga teng bo‘lgan sharni nazarda tutsak, bu qabul qilingan edi geosentrik model o‘sha paytda, dunyo ko‘proq narsani sig‘dira olmaydi 1051 qum donalari. Agar qabul qilsak geliotsentrik model uning zamondoshi Aristarx va sharni "dunyo" deb hisoblang qo‘zg‘almas yulduzlar (Arximed ta'kidlaganidek, uning radiusi Quyoshgacha bo‘lgan masofadan Quyoshgacha bo‘lgan masofa Yer radiusidan oshgan miqdordan bir xil miqdorda oshadi), unda qum donalari soni ... dan oshmaydi. 1063. Bu Arximed tizimida nomlanishi mumkin bo‘lgan eng katta sondan ancha kichik.

Katta sonlarni nomlashning muqobil tizimini taklif qildi Pergalik Apollonius o‘zining "Tez hisoblash" asarida (qadimgi yunoncha ὨκυτόκιονEhtimol, Arximed va Apollonius (yoki) o‘rtasidagi tortishuv bilan bog‘liq. Eratosfen) paydo bo‘ldi "Buqa muammosi", yechimida katta sonlar paydo bo‘ladi.

Mexanika

Richag nazariyasi va og‘irlik markazini aniqlash

«Agar kattaliklar o‘zaro o‘lchovdosh bo‘lmasa ham, ular shu kattaliklarga teskari proporsional uzunliklarda muvozanatlanadi»
Videodars: polispast. Zamondoshlarining fikricha, Arximed yuk ortilgan kemani bir qo‘li bilan torta olgan mexanizmning tavsifi

Ko‘p asrlar davomida asos mexanika Arximedning "asarida bayon etilgan"Tekislik figuralarining muvozanati haqida[inglizcha]"Leverage nazariyasi. Bu nazariya quyidagi postulatlarga asoslangan:

  1. Teng yuklar teng yelkalarda muvozanatlashadi; yelkalar teng bo‘lmasa, yuklar muvozanatlashmaydi va uzunroq yelkadagi yuk ustun keladi;
  2. Agar ma’lum yelkalarda muvozanatlashgan yuklardan biriga biror narsa qo‘shilsa, muvozanat buzilib, qo‘shimcha qo‘yilgan yuk tomoni ustun keladi;
  3. Xuddi shunday, agar og‘irlik toshlaridan biridan biror narsa olib tashlansa, ular muvozanatlanmaydi, lekin hech narsa olib tashlanmagan og‘irlik og‘irroq bo‘ladi.

Ushbu postulatlarga asoslanib, Arximed richag qonunini quyidagicha shakllantirdi: «O‘lchovdosh kattaliklar yuklarga teskari proporsional yelkalarda muvozanatlashadi. O‘lchovdosh bo‘lmagan kattaliklar ham xuddi shunday, ularga teskari proporsional yelkalarda muvozanatlashadi».

Xuddi shu asarda og‘irlik markazi jismlar Arximed tomonidan quyidagicha ta'riflangan «Uning [jismning] ichida shunday nuqta borki, jism o‘sha nuqtadan osib qo‘yilgan deb tasavvur qilinsa, u tinch holatda qoladi va dastlabki vaziyatini saqlaydi». U shuningdek, tortishish markazini hisoblash tamoyillarini ham bayon qildi. uchburchak, parallelogramm, trapetsiyalar, segment parabolalar, egri chiziqli trapezoid, uning yon tomonlari parabolalar yoylaridir.

Arximed bayon qilgan richag ishlash prinsiplari va og‘irlik markazi haqidagi tushuncha hozir ham deyarli o‘zgarmagan holda qo‘llanadi.

Arximed ko‘pchilik uchun mashhur bo‘ldi mexanik dizaynlar. Dastak Bu undan oldin ham ma'lum edi, ammo faqat Arximed uning to‘liq nazariyasini bayon qildi va uni amalda muvaffaqiyatli qo‘lladi. Plutarxning xabar berishicha, Arximed ko‘plab ... qurgan. blokli- og‘ir yuklarni ko‘tarish va tashishni osonlashtirish uchun richag mexanizmlari. Arximed qo‘lini silkitib kemani qanday harakatlantira boshlaganligi haqidagi afsonada zamondoshlar richagning emas, balki uning ishini ko‘rishgan. blok va ushlash yoki ko‘p bosqichli vites qutisi, uni Sirakuzadan kelgan qadimgi yunon olimi yaratishga muvaffaq bo‘lgan.

Arximed vinti

Ob'ektlarni ko‘tarish Arximed vinti

Arximedning kashfiyotlarining aksariyati uning ona shahri Sirakuzaning ehtiyojlari bilan bog‘liq edi. Qadimgi yunon yozuvchisi Afina (milodiy II—III asrlar) podsho Hieron II olimga qadimgi me'yorlarga ko‘ra ulkan kema loyihalashni topshirdi.Sirakuza"Kema zavqli sayohatlar, shuningdek, yuk va askarlarni tashish uchun ishlatilishi mo‘ljallangan edi. Zamonaviy hisob-kitoblarga ko‘ra, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan hashamatli kema..." fil suyagi, taxminan 100 metr uzunlikda edi va 5 ming kishini sig‘dira olardi.

Afinaning so‘zlariga ko‘ra, kemada bog' bor edi, sport zali va hatto bag‘ishlangan Afrodita ibodatxonasi. Bunday kemada suv sizib kirishi mumkinligi taxmin qilingan. Arximed yasagan vint bir kishining o‘zi suvni chiqarib tashlashiga imkon bergan.

Ushbu qurilma animatsion tasvirda ko‘rsatilganidek, qiyshiq iplari bo‘lgan silindr ichida aylanadigan vintdan iborat edi. Arximed vintining tuzilishi bizga birinchi asrdagi Rim me'mori va mexanigining asarlaridan kelib chiqqan. ga n. e. Vitruvius. Ko‘rinib turgan soddaligiga qaramay, ushbu ixtiro olim oldida turgan muammoni hal qildi. Keyinchalik u ko‘mir va don kabi suyuqliklarni va quyma qattiq moddalarni nasos bilan haydash kabi turli sohalarda qo‘llanildi. Arximedning ushbu ixtiro nomiga da'vosi bahsli. Arximed vinti biroz o‘zgartirilgan suv nasos tizimi bo‘lishi mumkin. nasos, "Sirakuziya" kemasidan ancha oldin qurilgan sug‘orish uchun ishlatilgan Bobilning osilgan bog‘lari V Bobil.

Gidrostatika

Video darslik: Arximed qonuni

Arximedning ona shahri Sirakuza port edi. Savollar suzib yurish qobiliyati jismlarning undagi holati haqidagi masalalar har kuni kemasozlar va dengizchilar tomonidan amalda hal etilgan. Rivoyatga ko‘ra, Arximed qonuni podsho Hieron II. Biroq, Sirakuza qiroli tomonidan qo‘yilgan vazifa faqat toj va bir xil og‘irlikdagi oltinning hajmini bilishni talab qilardi. Qonundan foydalanish gidrostatika, bu "Arximed qonuni" deb nomlangan, uning yechimi uchun talab qilinmagan.

Tarkibi "Suzuvchi jismlar haqida[inglizcha]" ikki qismdan iborat. Birinchisi, kirish qismi asosiy tamoyillarni tavsiflaydi, ikkinchisi suyuqlikda suzib yuruvchi jismning muvozanat masalalarini ko‘rib chiqadi (misol yordamida inqilob paraboloidi).

AksiomaArximed asaridagi qolgan xulosalar quyidagicha yangradi: "Suyuqlik shunday xususiyatga egaki, uning bir xil darajada va bir-biriga tutashgan zarralaridan kamroq siqilganlari ko‘proq siqilganlari tomonidan itarib yuboriladi va har bir zarracha uning ustida joylashgan suyuqlik tomonidan o‘lchov chizig‘i bilan siqiladi, agar suyuqlik biron bir idishda o‘ralgan bo‘lmasa va boshqa narsa tomonidan siqilmagan bo‘lsa.". Keyin u bayonotni tuzadi "Harakatsiz qoladigan har qanday suyuqlikning yuzasi sharsimon shaklga ega bo‘ladi, uning markazi Yerning markaziga to‘g‘ri keladi.". Shunday qilib, qadimgi olim Yerni sharsimon, sirtini esa Jahon okeani sharsimon.

Arximed mantiqiy mulohazalar va eksperimental tasdiqlash orqali suvdan yengilroq jism suvga cho‘kkan qismdagi suyuqlikning og‘irligi butun jismning og‘irligiga teng bo‘lmaguncha cho‘kadi degan xulosaga keldi. Shunga asoslanib, u o‘z nomi bilan atalgan gidrostatika qonunining formulalarini o‘z ichiga olgan bayonotlar yozdi: «Suyuqlikdan yengilroq jismlar shu suyuqlikka majburan botirilsa, ular jism hajmiga teng suyuqlik og‘irligi bilan jism og‘irligi orasidagi farqqa teng kuch bilan yuqoriga itariladi» Va «Suyuqlikdan og‘ir jismlar unga botirilganda tubigacha cho‘kadi va suyuqlikda botirilgan jism hajmiga teng suyuqlik og‘irligi miqdoricha yengillashadi».

IN Buyuk rus ensiklopediyasi Arximed qonuni quyidagicha: «Suyuqlik (yoki gaz) ichiga botirilgan har qanday jismga, shu suyuqlik (yoki gaz) tomonidan yuqoriga yo‘nalgan, jism siqib chiqargan suyuqlik (yoki gaz) og‘irligiga teng ko‘taruvchi kuch ta’sir qiladi; bu kuch siqib chiqarilgan suyuqlikning og‘irlik markazidan o‘tadi».

Optika

Arximed matematika va mexanikadan tashqari, unga ham e'tibor qaratgan optika. U bugungi kungacha yetib kelmagan "Katoptrika" nomli katta hajmli asar yozgan. Asarning keyingi qayta hikoya qilinishida bitta teorema saqlanib qolgan, unda olim yorug‘lik nuri aks etganda, aks etish burchagi oynaga tushish burchagiga teng ekanligini isbotlaydi.

Qadimgi mualliflarning asarlaridan parchalardan xulosa qilish mumkinki, Arximed yondiruvchi xususiyatlarni yaxshi bilgan. botiq oynalar, ustida tajribalar o‘tkazildi sinish yorug‘lik, botiq, yassi va qavariq oynalardagi tasvirlarning xususiyatlarini o‘rgangan.

Sirakuzani qamal qilish paytida Rim flotining yonib ketishi haqidagi afsona Arximedning optika bo‘yicha ilmiy ishlari bilan bog‘liq.

Astronomiya

Arximedning olam tuzilishi haqidagi tasavvuri

Bugungi kungacha olimning uchta astronomik ishi haqida ma'lumot bizga yetib keldi. Asarda "Psammit"Arximed o‘lchami haqida hayron bo‘ldi Koinot. Rimlik Gippolit (milodiy 170-230 yillar) unga tegishli bo‘lgan risolada, "Barcha bid'atlarning fosh etilishi"Arximedning yo‘qolgan asarlaridan biridan olingan sayyoralar orasidagi masofalarni keltiradi. Masofalarni aniqlash usuli dunyoning geogeliosentrik tizimining o‘zgarishiga asoslangan bo‘lishi mumkin, bunda Oy, Quyosh, Yupiter va Saturn to‘g‘ridan-to‘g‘ri Yer atrofida, Merkuriy, Venera va Mars esa Quyosh atrofida aylanadi. O‘ziga xos narsaga to‘rtta havola. planetariy yoki Arximed tomonidan qurilgan "samoviy shar".

Psammitda u eksperimental ravishda topdi burchak diametri Quyoshning burchak o‘lchami — 27′ dan 32′55′′ gacha. Haqiqiy qiymat 31′28′′—32′37′′. Zamonaviy mualliflar ta’kidlaganidek, Arximed bu kattalikni birinchi bo‘lib aniqlagan.

Arximed qurgan planetariy yoki "samoviy sfera", uning harakati davomida beshta sayyoraning harakatini, ko‘tarilayotganini kuzatish mumkin edi Quyoshlar Va Oylar, fazalar Va tutilishlar Oylar, chiziq orqasida ikkala jasadning ham yo‘q bo‘lib ketishi ufq. U sayyoralargacha bo‘lgan masofani aniqlash muammosi bilan shug‘ullangan; ehtimol, uning hisob-kitoblari markazi Yerda bo‘lgan dunyo tizimiga asoslangan edi, ammo sayyoralar Merkuriy, Venera Va Mars, Quyosh atrofida va u bilan birga Yer atrofida aylanadi. U o‘zining "Psammit" asarida bu haqda ma'lumot bergan. dunyoning geliotsentrik tizimi Samoslik Aristarx.

Muayyan "samoviy shar" haqida ma'lumot aniq tasvirlangan Quyosh, Oy va sayyoralar atrofida aylanadigan Yer markazida joylashgan dunyo tizimi bir qancha qadimiy manbalarda mavjud. Tsitseron, qayta hikoya qilishda, so‘zlarni yetkazadi Gaia Sulpicia Galla, go‘yoki Marcellusning uyida Arximed tomonidan qurilgan va Sirakuzani zabt etuvchi tomonidan sovrin sifatida qaytarib olib kelingan qurilmani ko‘rgan. Shu bilan birga, u Marcellus topshirgan mashhurroq "Arximedning boshqa sohasi" haqida gapiradi. Jasorat ibodatxonasi. Ushbu qurilma haqida so‘z yuritildi Ovid, Laktantiy Va Klavdiy Klavdiy.

E’tiborlisi, Klavdian Arximed vafotidan 6 asr o‘tgach «samoviy globus»ning ishlashini tasvirlagan. Yuqorida sanab o‘tilgan barcha mualliflar bu qurilmaga hayrat va qoyil qolish bilan qaraganlar. "Agar dunyoda bu [sayyoralarning harakati] Xudosiz sodir bo‘lmasa, unda Arximed o‘z sohasida ilohiy ilhomsiz uni qayta yarata olmas edi.", Tsitseron Arximed sferasining tavsifini umumlashtiradi.

Ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissalari va ishlari

Asarlar

Arximed hayoti davomida ko‘plab ilmiy asarlar yozgan. Qadimgi dunyoda "Arximed korpusi" yaratilmagan. Uning qolgan asarlari qisman O‘rta asrlarda yo‘qolgan, ularning ayrimlari arabcha tarjimalar tufayli bugungacha yetib kelgan. Sirakuzalik olim merosini o‘rganish XXI asrda ham davom etmoqda. Masalan, «Arximedning Palimpsest» nomli pergament kodeks faqat XX asrda topilgan; unda ilm-fanga avval ma’lum bo‘lmagan asarlar ham bor edi. Ayrim asarlar mavjudligini Arximeddan ancha keyin yashagan antik va o‘rta asr mualliflarining ilmiy matnlarigagina tayanib bilish mumkin.

Arximedning 1970-yillardan beri saqlanib qolgan eng to‘liq asarlar to‘plami 19 ta risoladan iborat. Ular, shu jumladan to‘plamga kiritilmaganlari ham, keltirilgan manbada paydo bo‘lish tartibida keltirilgan:

  1. ikki qismdan iborat risola "Sfera va silindr haqida» (qadimgi yunoncha περὶ σφαίρας καὶ κυλίνδρου). Unda Arximed radiusi r bo‘lgan har qanday sferaning sirt maydoni uning eng katta doirasi yuzasidan to‘rt marta katta ekanini (zamonaviy belgilashda S=4πr²), sharning hajmi esa u ichiga chizilgan silindr hajmining uchdan ikki qismini tashkil etishini isbotlagan. Silindr hajmini inobatga olsak, bundan sharning hajmi formulasi kelib chiqadi: 43πr³. U yerda ham berilgan Arximed aksiomasi;
  2. «Doira o‘lchash[inglizcha]» (qadimgi yunoncha κύκλου μέτρησις) saqlanib qolgan shaklida uchta teoremadan iborat. Birinchisi ta'rifni tasvirlaydi aylana maydoni ishlayotganidek yarim perimetr radiusga. Uchinchisi aylana va diametr o‘rtasidagi nisbatni oladi, bu son deb nomlanadi π. Uchinchisidan keyin joylashtirilishi kerak bo‘lgan ikkinchisi, aylana maydonini hisoblashning klassik usulini beradi;
  3. «Konoidlar va sferoidlar haqida[inglizcha]» (qadimgi yunoncha περὶ κωνοειδέων καὶ σφαιροειδέων) butun dunyo matematik adabiyotida o‘rganadigan birinchi asardir kvadrat yuzalar. Arximed inshoda yechimini beradigan asosiy muammo segmentlar hajmini aniqlashdir. paraboloid, giperboloid Va inqilob ellipsoidi;
  4. risola "Spirallar haqida[inglizcha]» (qadimgi yunoncha περὶ ἑλίκων) "ning ikki jildli nashridan keyinroq yozilganSfera va silindr haqida"va kompozitsiyadan oldin"Konoidlar va sferoidlar haqida[inglizcha]"Risolaning mavzusi Arximedga Konon tomonidan taklif qilingan. Sirakuzalik olim spiralning ko‘plab xususiyatlarini tasvirlaydi, bu spiral bir xil tezlikda harakatlanuvchi nuqtaning joylashuvini to‘g‘ri chiziq bo‘ylab bog‘laydigan chiziq bo‘lib, u o‘zi belgilangan nuqta atrofida doimiy tezlikda aylanadi. Olingan egri chiziq deyiladi. Arximed spirali;
  5. risola "Tekislik figuralarining muvozanati haqida[inglizcha]» (qadimgi yunoncha περὶ ἰσορροπιῶν) muvozanat qonuni olingan ikkita kitobdan iborat richag; yassi uchburchakning og‘irlik markazi uning kesishish nuqtasida joylashganligi isbotlangan medianalar; og‘irlik markazlari joylashgan parallelogramm, trapetsiyalar va parabolik qism. Zamondoshlarining fikriga ko‘ra, kitobning aksariyat qismi haqiqiy emas va keyinchalik qo‘shilgan qo‘shimchalardan iborat;
  6. «Psammit» (qadimgi yunoncha ψαμμίτης, so‘zma-so‘z "Qum donalarini sanash to‘g‘risida" deb tarjima qilingan). Bu Arximedning so‘nggi asarlaridan biri edi. Uning mohiyati maqolaning "Astronomiya" kichik bo‘limida bayon etilgan;
  7. V "Parabolaning kvadraturasi» (qadimgi yunoncha τετραγωνισμὸς παραβολῆς) parabola segmentining maydoni teng ekanligi isbotlangan 43 unda uchburchak tasvirlangan. Ushbu risola Dositeyning o‘limidan ko‘p o‘tmay yozilgan bir nechta xatlarning birinchisidir. Konona (taxminan milodiy 220-yil) ga n. e.);
  8. ish "Suzuvchi jismlar haqida[inglizcha]» (qadimgi yunoncha περὶ τῶν ὀχουμένων) Arximedning keyingi asarlaridan biri, ehtimol, eng so‘nggisi bo‘lgan. XIII asrda Murbeklik Vilgelm matnni yunonchadan lotinchaga tarjima qilgan va uni Tomas Akvinas. Yunoncha asl nusxasi, saqlangan tarjimadan farqli o‘laroq, saqlanib qolmagan. Vatikan kutubxonasi. Tarjimonning zarur matematik bilimlari yo‘qligi sababli tarjima sifati past edi. 1905-yilda asar, aniqrog‘i uning 3⁄4, Arximed palimpsestidan topilgan. Palimpsestning yetishmagan qismi XIII asr tarjimasiga asoslanib to‘ldirilgan;
  9. «Oshqozon» (qadimgi yunoncha στομάχιον) XX asr boshida palimpsestdan topilgan. Bu asar oldindan ko‘pburchaklarga bo‘lingan kvadratni qayta yig‘ish haqidagi qadimgi yunon boshqotirmasiga bag‘ishlangan. Kvadratni 14 ta bo‘lakdan — 1 ta beshburchak, 2 ta to‘rtburchak va 11 ta uchburchakdan yig‘ish kerak;
  10. risola "Mexanik usul bo‘yicha Eratosfenga xat[inglizcha]» (qadimgi yunoncha πρὸς Ἐρατοσθένην ἔφοδος), yoki «Efod», ham XX asr boshida topilgan. Unda matematik kashfiyotlarga erishish jarayoni tasvirlanadi. Bu mavzuga bag‘ishlangan yagona antik asardir.
  11. risolada "Buqa muammosi» (qadimgi yunoncha πρόβλημα βοεικόν) Arximed quyidagicha qisqartirilishi mumkin bo‘lgan muammoni keltirib chiqaradi Pell tenglamasi. Bu asar kashf etildi Gottold Efraim Lessing 44 satrdan iborat she'rdan iborat yunoncha qo‘lyozmada, ichida Gertsog Avgust kutubxonasi V Wolfenbüttel Germaniyada. Muammo matni “Beiträge zur Geschichte und Litteratur” nashrida chop etilgan. Braunschweig 1773-yilda. Arximedning muallifligi klassik olimlar orasida shubhasizdir, chunki risolaning uslubi ham, tabiati ham o‘sha davrning matematik epigrammalariga mos keladi. Arximed tomonidan yozilgan "Ho‘kiz muammosi" qadimgi asarlardan birida tilga olingan. scholia muloqotga Platon «Charmides yoki ehtiyotkorlik haqida"Bu Eratosfen va Aleksandriya matematiklariga qaratilgan. Arximed ularni podadagi qoramol boshlarini sanashga undaydi. Helios. Muammoning to‘liq yechimi birinchi marta faqat 1880-yilda nashr etilgan;
    Ushbu to‘plamdagi asarlarning uchinchi jildiga arab olimlarining tarjimalari tufayli saqlanib qolgan Arximed asarlari kiritilgan, xususan:
  12. "Doiralarga teginish haqida" risolalar va
  13. "Geometriya tamoyillari haqida" arab matematikining qo‘lyozmasida saqlangan. Sobit ibn Qurro (836-901), shahar kutubxonasida saqlanadi Patna V Hindiston. Ular 1940-yilda nashr etilgan. Haydarobod;
  14. «Lemmalar kitobi" arabcha moslashuv va uning lotincha tarjimasi shaklida saqlanib qolgan. Kitob tarixi quyidagicha umumlashtirilishi mumkin. Arab matematiki Sobit ibn Qurro Arximedga tegishli bir qator matnlarni tarjima qildi. Keyin, bir asr o‘tgach, fors matematiki Bag‘dod Abu Sahl al-Kuhiy o‘zidan oldingi odamning tarjimasini tizimlashtirdi. Yarim asr o‘tgach, uchinchi olim An-Nasaviy sharhlar yozgan, keyin esa ismi aniq noma'lum bo‘lgan to‘rtinchisi natijada olingan matnni qisqartirgan. Arabcha matnning lotincha tarjimasi, Arximeddan olib tashlangan to‘rtta tahrir, 1659-yilda nashr etilgan. Kitobda muammo haqida ma'lumot berilgan. burchakning triseksiyasi, shuningdek, maydonni aniqlash usuli Salinona;
  15. "Yetti teng qismga bo‘lingan aylana yasash" kitobi uchta risoladan iborat: "To‘g‘ri burchakli uchburchaklarning xususiyatlari haqida", "Aylanalar haqida" va "Muntazam yettiburchak yasash haqida". Ular, shuningdek, arabcha qo‘lyozma tufayli bugungi kungacha saqlanib qolgan;
  16. "Uchburchakning balandligi va maydonini uning tomonlari berilgan holda topish" o‘rta asr fors olimining tarjimasi tufayli saqlanib qolgan. Al-Beruniy;
  17. "Sfera atrofida o‘n to‘rtta asosga ega qattiq figurani yasash haqida risola";
  18. "Arximed soati"
  19. Sobit ibn Qurra tomonidan qayta ishlangan "Parallel chiziqlar haqida" risolasi, "Ikki to‘g‘ri burchakdan kichik burchak ostida chizilgan ikki chiziqning uchrashishi haqidagi kitob" yuqorida tilga olingan asarlar to‘plamiga kiritilmagan, sharhlovchilar ta'kidlaganidek. Ularning fikriga ko‘ra, ushbu risolaning Arximed asarlari to‘plamiga kiritilishi, shuningdek, bugungi kungacha faqat o‘rta asr arab olimlari tomonidan tarjima va moslashtirish orqali saqlanib qolgan risolalar ham asosli.

Fan rivojiga qo‘shgan hissasi

Arximedning nashr etilgan asarlari to‘plami J. L. Heiberg

Arximedning matematikadagi yutuqlarining ko‘lami va innovatsion tabiati tufayli uning ishlarining Antik davrda fan rivojiga ta'siri juda kam edi. Arximedning zamondoshlari uning ishlarining faqat eng oson tushuniladigan natijalaridan, masalan, aylananing atrofi va maydonini hisoblash formulalaridan va Arximedning taxminiy usulidan foydalanib, shar hajmidan foydalanganlar. pi raqamlari, teng 22/7.

Insoniyat Arximedni ikki marta "qayta kashf etdi" va olimlar uning kashfiyotlarini ikki marta yanada rivojlantirishga harakat qilishdi. Birinchi marta Arab Sharqida bo‘lgan. O‘rta asrlarda Arximedning ba'zi risolalari arab tiliga tarjima qilingan. Qadimgi olimning yutuqlari uning rivojlanishiga ta'sir ko‘rsatgan. Islom o‘rta asrlari matematiklarixususan, hajmlarni aniqlash uchun inqilob tanalari, murakkab geometrik tuzilmalarning og‘irlik markazlari. Shunga qaramay Sobit ibn Qurro, Ibn al-Haysam Ularning maktablari olimlari yuqori va pastki yig‘indilar usulini o‘zlashtirgan va hatto bir nechta yangi integrallarni hisoblagan bo‘lsalar-da, ular unchalik katta yutuqlarga erisha olmadilar. Ularning yutuqlari shunchaki Arximedning kashfiyotlarini to‘ldirdi.

Lekin Arximedning ishi XVI va XVII asrlarda Yevropa matematiklariga eng katta ta'sir ko‘rsatdi. Uning ishlarining natijalaridan dunyoga mashhur matematiklar va fiziklar kabi olimlar o‘z yozuvlarida foydalanganlar. Yoxannes Kepler (1571—1630), Galileo Galiley (1564—1642), Rene Dekart (1596—1650), Per Fermat (1601—1665), Isaak Nyuton (1642—1727), Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) va boshqalar.

Arximedning bizgacha yetib kelgan asarlari to‘plamlarining ilk bosma nashrlari XVI asrga tegishli. Ular XV asrda qo‘lyozmaga egalik qilgan kishining nomi bilan «Valla qo‘lyozmasi» deb ataladigan manbaning qayta nashrlari edi. Unda Arximedning faqat 7 ta asari (ro‘yxatdagi birinchidan yettinchigacha) yozilgan. 1544-yilda Bazelda Princeps nashriyoti, Arximedning qadimgi yunon tilidagi risolalarini o‘z ichiga olgan. 1558-yilda bosma lotin tarjimalari paydo bo‘ldi. Federiko Komandino. Ular ishlatilganlar edi. Yoxannes Kepler Va Galileo Galiley. Rene Dekart Va Per Fermat Ular o‘z asarlarini yozishda 1615-yilda Arximed risolalarining lotin tiliga yana bir tarjimasidan ma'lumot olishgan, David Rivo[fr.].

1675-yilda London Arximed asarlarining lotin tiliga tarjimasi nashr etildi I. Barrow. Uning o‘ziga xos xususiyati erkin talqinlar edi. Tarjimon asl nusxaga amal qilmasdan, qadimgi olimning asarlarining tamoyillarini o‘z so‘zlari bilan, o‘z dalillarini qisqartirish yoki almashtirish orqali taqdim etish mumkin deb hisoblagan.

1676-yilda Jon Uollis Psammit va Doira o‘lchovining asl yunoncha matnini Evdoksiyning sharhlari, yangi lotincha tarjimasi va o‘z yozuvlari bilan nashr etdi. Bu ingliz matematiki Arximed asarlarining ahamiyati va ahamiyatini quyidagicha ta'rifladi: "Ajablanarli darajada aqlli inson sifatida u bizning asrimiz rivojlanishi bilan faxrlanadigan deyarli barcha kashfiyotlarning poydevorini qo‘ydi.". Shu bilan birga, u Arximedning muammolarni yechish usuli borligini bashorat qilgan, ammo u buni avlodlardan yashirgan. Uning fikricha, muammolarni yechish usulini tavsiflash ilm-fan rivojlanishi uchun yechimlarning o‘zini tavsiflashdan ko‘ra ancha foydali bo‘lar edi. O‘sha paytda Uollis Arximedni, ya'ni Efodni "tanbeh" qilgan, unda Sirakuzalik olim shunday deb yozgan edi: “Men bu kitobda oʻz usulimni bayon qilishni oʻrinli deb bildim... bu teoremalarni isbotlash uchun ham foydali... Ushbu usul yordamida savollarga yoʻnalish olgandan soʻng, qatʼiy isbotni topish osonroq... Hozir nashr etayotgan teoremalarni men ilgari ushbu usul yordamida topdim va uni yozma ravishda bayon qilishga qaror qildim... chunki, ishonchim komilki, men shu bilan matematikaga muhim xizmat koʻrsatyapman: koʻplab zamondoshlarim yoki izdoshlarim bu usul bilan tanishib, men hali oʻylamagan yangi teoremalarni topa oladilar.”. Afsuski, Efod faqat XX asrning boshlarida, unda mavjud bo‘lgan ma'lumotlar matematika fanining rivojlanishi uchun ahamiyatsiz bo‘lib qolgan va faqat tarixiy qiziqish uyg‘otgan paytda kashf etilgan.

Arximed asarlari birinchi marta 1823-yilda rus tiliga tarjima qilingan.

Falsafiy metafora buyuk mutafakkir sharafiga nomlangan Arximed nuqtasi — ehtimol, ko‘rish mumkin bo‘lgan "tashqaridan" nuqtai nazar, maqsad yoki "rost"biror narsaning tasviri. Bu vaqtga vaqtdan tashqari qarashni, fanga boshqa nuqtai nazardan qarashni, fazoviy voqelikka hech qayerdan qarashni anglatishi mumkin. Rene Dekart V "Birinchi falsafa haqida mulohazalar» yozgan:

Arximed butun Yer sharini bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirish uchun faqat mustahkam va harakatsiz nuqtaga muhtoj edi; shuning uchun agar men faqat bitta aniq va shubhasiz narsani kashf etish baxtiga muyassar bo‘lsam, eng yuqori umidlarni qondirish huquqiga ega bo‘laman.

Xotirasi

Arximedning Filds mukofoti medalidagi tasviri
Matematika va fizika fanlaridan

Ko‘plab matematik tushunchalar Arximed nomi bilan bog‘liq bo‘lib, ularning ba'zilari eskirgan, boshqalari esa bugungi kunda ham qo‘llanilmoqda.

Masalan, Arximed mavjud grafik, raqam, juftlik, aksioma, spiral, tana, qonun va boshqalar.

Leybnits shunday deb yozgan edi: "Arximed asarlarini diqqat bilan o‘qib chiqib, siz geometrlarning barcha yangi kashfiyotlaridan hayratda qolishni bas qilasiz."

Matematika muzeyi 2004-yilda ochilgan. Florensiya deb nomlangan edi "Arximed bog‘i[Italiyacha]» (Italiyacha Il Giardino Di Arximed).

Texnologiyada
Birinchi rus vintli fregati tushirilgan rus pochta markasi "Arximed»

Birinchi vintli paroxodlardan biri Arximed sharafiga nomlangan.Arximed", 1838-yilda asos solingan va 1839-yilda ishga tushirilgan Buyuk Britaniya. Shuningdek, 1848-yilda birinchi rus vintli bug‘li kemasi ishga tushirildi.Arximed"Uning taqdiri fojiali edi. 1850-yil kuzida u Daniya oroli yaqinida halokatga uchradi." Bornholm. Arximed nomi bilan atalgan bir qator obyektlar va kompyuter dasturlaridan tashqari, professional muhandislik doiralarida "Arximed qasamyodi" g‘oyasi muhokama qilinmoqda. Yosh muhandislar uni bitirgandan so‘ng va diplom olishdan oldin qabul qilishlari taklif qilinmoqda.

Badiiy adabiyotda
  • To‘plamdagi hikoyalardan biri "Apokrif kitobi[Chexiya]» Chexiya adabiyoti klassikasi Karel Capek Hikoya "Arximedning o‘limi" deb nomlangan. Muallif voqealar avval aytilganidan butunlay farq qilganini ta'kidlaydi. Chapekning hikoyasiga ko‘ra, yuzboshi Lutsiy Arximedning uyiga keladi. U va Arximed o‘rtasida suhbat boshlanadi, bu suhbat davomida rimlik olimni Rimga qochishga ko‘ndirishga harakat qiladi. Lutsiy bilan suhbat davomida Arximed: "Dairalarni o‘chirib tashlamaslikka ehtiyot bo‘ling", deydi. Hikoya quyidagicha tugaydi: "Birozdan keyin mashhur olim Arximed baxtsiz hodisada vafot etgani rasman e'lon qilindi.". Apokrif olimning siyosatdan ozodligi haqida emas, balki madaniyat va tajovuzkor militarizmning nomuvofiqligi haqida. Hikoya syujeti urushdan oldingi vaziyatdan ilhomlangan. Chexoslovakiya 1938-yilda, shuningdek, hujumlar hamkorlar hamkorlik qilishni istamagani uchun yozuvchining o‘ziga Natsistlar.
  • Mashhur sovet bolalar yozuvchisining birinchi nashr etilgan hikoyasi Yuriy Sotnik1939-yilda nashr etilgan "Vovka Grushinning "Arximed"i" deb nomlangan. Uning bosh qahramoni, maktab o‘quvchisi Vova, o‘zini ajoyib ixtirochi deb tasavvur qiladi va maktab ishlariga ehtiyoji yo‘qligiga ishonib, o‘qishni tashlab qo‘yadi. O‘zining johilligi tufayli u "yoqilg‘i talab qilmaydigan" "ixtiro qilgan" "suv osti kemasi"ni sinovdan o‘tkazayotganda deyarli halok bo‘ladi. U yaratgan kema tubiga cho‘kib ketdi va ko‘tarilishdan bosh tortdi, bu esa kashshoflar lageridagi bolalarni shoshilinch ravishda "suv osti kemachisi"ni qutqarishga majbur qildi. Quruqlikka chiqqandan so‘ng, qutqarilgan odam nafaqat Arximedning printsipini tushunmasligi, balki u o‘z g‘oyasini uning nomi bilan atagan buyuk olimni faqat gips byustidan bilgan holda mashhur harbiy rahbar bilan adashtirib yuborishi ma'lum bo‘ldi. Sotnikning boshqa asarlari singari, hazil bilan birga ibratli yozilgan bu hikoya ham ko‘p marta qayta nashr etilgan, jumladan, Detskaya Literatura tomonidan nashr etilgan "Oltin kutubxona" turkumida. Yosh bo‘lajak ixtirochi haqidagi hikoyaning ta'limiy qiymati ham e'tiborga loyiq. Bola tasodifan kitob javonini ag‘darib, Arximedning yiqilib tushayotgan byustini ko‘rib, bu "biron bir mashhur odam" bo‘lishi kerak deb taxmin qiladi, uning ismini taniydi va ishonch bilan: "Ko‘rasiz, mening sharofati bilan bu nom ikki baravar mashhur bo‘ladi", deb e'lon qiladi. Keyin u (ironik tarzda, juda o‘rinli) kemaga "Arximed" deb nom beradi. Hikoya rivojlanib borgan sari, ko‘pchiligi hali Arximed printsipi bilan tanish bo‘lmagan yosh o‘quvchilar uni va uning amaliy ahamiyatini tushunishadi va shu bilan birga bunday bilim zarurligiga amin bo‘lishadi.
Kinoteatrda
Astronomiyada

Quyidagilar Arximed sharafiga nomlangan:

Matnlar va tarjimalar

Rus tilida
  • Arximed teoremalar, iezuit Andrey Takkvet tomonidan tanlangan va Georgiy Petr Domkino tomonidan qisqartirilgan… / Lotin tilidan I. Satarov tomonidan tarjima qilingan. — Sankt-Peterburg, 1745. — S. 287–457.
  • Arximed Sfera va silindr, aylana o‘lchami va lemmalar haqida ikkita kitob / F. Petrushevskiy tarjimasi. — Sankt-Peterburg, 1823. — 240 soniya.
  • Arximed Psammit, yoki qo‘zg‘almas yulduzlar sferasiga teng bo‘lgan fazoda qumni hisoblash / F. Petrushevskiy tarjimasi. — Sankt-Peterburg, 1824. — 95 b.
  • Yangi insho Arximed. Arximedning mexanikaning ba'zi teoremalari bo‘yicha Eratosfenga yozgan maktubi Nemis tilidan tarjima qilingan - Odessa, 1909. - XVI, 28 b.
  • Doira kvadratini chizish haqida (Arximed, Gyuygens, Lambert, Legendre) / Nemis tilidan tarjima qilingan, S. N. Bernshteyn tomonidan tahrirlangan. - Odessa, 1911. - 156 b. - ("Aniq bilimlar klassikasi kutubxonasi" seriyasi, 3).
    • 3-nashr. — M.-L.: ONTI. 1936. — 235 b. — 5000 nusxa — ("Tabiiy fanlar klassikasi" seriyasi).
  • Arximed. Qum donalarini hisoblash (Psammit) / Tarjima va taxminan G. N. Popova. — M.-L.: Davlat. texnik-nazariya. tahr., 1932. - 102 b. — (“Tabiiy tarix klassikasi” seriyasi).
  • Arximed. Insholar / Tarjima, kirish so‘zi va sharh I. N. Veselovskiy. B. A. Rozenfeldning arabcha matnlar tarjimasi. — M.: Fizika va matematika adabiyoti davlat nashriyoti, 1962. — 640 Bilan. — 4000 nusxa
Fransuz tilida
  • "Seriyadagi nashr"To‘plam Budé»: Arximed. Oeuvres.
    • I jild: «Shar va silindr haqida». — «Doirani o‘lchash». — «Konoidlar va sferoidlar haqida». Matn Ch. Mugler tomonidan tayyorlanib, tarjima qilingan. 2-nashr, 2003. XXX, 488 bet.
    • II jild: «Spirallar haqida». — «Yassi shakllarning muvozanati haqida». — «Qum donalari hisobi». — «Parabolaning kvadraturasi». Matn Ch. Mugler tomonidan tayyorlanib, tarjima qilingan. 2-nashr, 2002. 371 bet.
    • III jild: «Suzuvchi jismlar haqida». — «Stomaxion». — «Metod». — «Lemmalar kitobi». — «Ho‘kizlar masalasi». Matn Ch. Mugler tomonidan tayyorlanib, tarjima qilingan. 2-nashr, 2002. 324 bet.
    • IV jild: «Evtokiyning sharhlari». — «Parchalar». Matn Ch. Mugler tomonidan tayyorlanib, tarjima qilingan. 2-nashr, 2002. 417 bet.

Manbalar va adabiyotlar

Источники
Литература
Дополнительная литература

Havolalar