Pyezoelektrik nima

Disk tebranishlarining amplitudasi ko‘rgazmalilik uchun ancha oshirib ko‘rsatilgan. Voltmetr o‘lchaydigan kuchlanish pyezoelektrikning geometrik shakli o‘zgarishining oniy tezligiga mutanosib bo‘ladi. Pyezoelementdan olinadigan kuchlanish amplitudasi siqilish davrining taxminan yarmida eng yuqori qiymatga yetadi. Agar pyezoelement rasmda ko‘rsatilganidek 1 soniya davomida siqilsa, kuchlanish amplitudasi taxminan 0.5-0.7 soniyada maksimumga erishadi. Element siqilib bo‘lganda uni siquvchi kuchning vaqt bo‘yicha hosilasi nolga teng bo‘ladi va pyezoelement uchlaridagi kuchlanish ham nolga tenglashadi. Siqilishdan keyin element cho‘zilganda, pyezoelementdan qutbliligi teskari bo‘lgan kuchlanish olinadi.

Pyezoelektriklar — dielektriklar, ularda pyezoelektrik effekt kuzatiladi, ya’ni ular deformatsiya ta’sirida o‘z sirtida elektr zaryadini hosil qilishi (to‘g‘ri pyezoeffekt) yoki tashqi elektr maydoni ta’sirida deformatsiyalanishi (teskari pyezoeffekt) mumkin. Ikkala effektni ham aka-uka Jak va Pyer Kyuri 1880—1881-yillarda kashf etgan.

Pyezoelektriklar zamonaviy texnikada bosim datchigi elementi sifatida keng qo‘llanadi. Pyezoelektrik detonatorlar, nihoyatda quvvatli tovush manbalari, mitti transformatorlar, kvars rezonatorlari yuqori barqarorlikdagi chastota generatorlari uchun, pyezokeramik filtrlar, ultratovushli kechiktirish liniyalari va boshqa qurilmalar mavjud. Bu maqsadlarda kristall kvarsdan tashqari, qutblangan pyezokeramika ham keng qo‘llanadi. U polikristall segnetoelektriklardan, masalan, qo‘rg‘oshin sirkonat-titanatidan tayyorlanadi.

Shunday qilib, pyezoelektriklarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:

  • tabiiy kristallar (AlPO4)
  • sun’iy kristallar (GaPO4)
  • polimerlar (shisha tolasi)
  • pyezokeramika
  • III-V va II-VII guruh yarimo‘tkazgichlari (ZnO)

Kundalik hayotda pyezoeffektni, masalan, yondirgichda kuzatish mumkin: unda pyezoplastinkaga bosilganda uchqun hosil bo‘ladi. Pyezoelektrik ultratovush manbai va datchigi qo‘llanadigan ultratovush tekshiruvi (UTT) orqali tibbiy diagnostikada ham bu effektdan foydalaniladi. Pyezoelektriklarni qo‘llashning ilg‘or sohalaridan biri — skanerlovchi zond mikroskopiyasi (SZM). Pyezoelektriklardan zond mikroskoplarining skanerlovchi elementlari tayyorlanadi. Ular zondni namuna tekisligida 0,01 Å aniqlik bilan harakatlantiradi. Bu sohada quvursimon pyezoelementlar eng keng tarqalgan. Ular boshqaruv kuchlanishi nisbatan kichik bo‘lsa ham, obyektlarni ancha katta masofaga siljitishga imkon beradi. Bunday elementlar pyezoelektrik materiallardan tayyorlangan, devori yupqa, ichi bo‘sh silindrlardir. Uchta shunday naychani yagona tugunga birlashtirish zondni o‘zaro perpendikulyar uch yo‘nalishda harakatlantirish imkonini beradi. Bunday skanerlovchi element tripod deb ataladi.

1964-yilda Yu. V. Gulyayev va V. I. Pustovoyt «pyezoelektrik-yarimo‘tkazgich» qatlamli tuzilmasini akustoelektron asboblarning asosiy konstruksiyasi sifatida taklif qilishgan. Bu asboblar sirt akustik to‘lqinlaridan foydalanadi.

Kontinual muhitlar

Qattiq jismli materiallar — pyezoelektriklar, pyezoyarimo‘tkazgichlar va murakkab qatlamli muhitlar — funksional elektronikaning kontinual muhitlari deb ataladi. Kontinual muhitlarni tanlash foydalaniladigan dinamik notekisliklarning tabiatiga bog‘liq.