Genri Kavendish haqida

Genri Kavendish
ingl. Henry Cavendish
Tug‘ilgan sana 10-oktabr 1731(1731-10-10)[…]
Tug‘ilgan joyi Nitssa, Fransiya
Vafot etgan sana 24-fevral 1810(1810-02-24)[…] (78 yosh)
Vafot etgan joyi London, Buyuk Britaniya
Mamlakat
Faoliyat turi kimyogar, fizik, matematik
Ilmiy sohasi fizika, kimyo
Ta’lim olgan oliygohi Kembrij universiteti
Mukofot va unvonlari Kopli medali (1766)
Dastxati Изображение автографа
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Génri Kávendish (ingl. Henry Cavendish; 10-oktabr 1731 — 24-fevral 1810) — britaniyalik fizik va kimyogar, London Qirollik jamiyatining a’zosi (1760), shuningdek, Parij Fanlar akademiyasining xorijiy a’zosi (1803).

Kavendish odamlar bilan muloqot qilishdan qochgan. Ilmiy tadqiqotlarida nihoyatda sinchkov bo‘lib, juda aniq natijalarga erishgan. Yer atmosferasining tarkibini, gazlarning xossalarini va kislorod bilan vodoroddan suv sintezini o‘rgangan. Kulondan oldin elektr zaryadlarining o‘zaro ta’siriga oid teskari kvadratlar qonunini aniqlagan (ammo natijasini nashr etmagan), issiqlikning mexanik nazariyasini tadqiq etgan, Yerning o‘rtacha zichligi va massasini hisoblagan. Gravitatsiya doimiysini hisoblash imkonini beradigan Yer zichligini aniqlash tajribasi quyidagicha ataladi: Kavendish tajribasi.

Tarjimayi holi

Genri Kavendish 10-oktabr 1731-yilda Nitssada lord Charlz Kavendish (ikkinchi Devonshir gersogi Uilyam Kavendishning o‘g‘li) va ledi Anna Grey (birinchi Kent gersogi Genri Greyning qizi) oilasida tug‘ilgan. Kavendishlar oilasi Buyuk Britaniyaning ko‘plab zodagon oilalari bilan yaqin aloqada bo‘lgan. Bu sulolaning qariyb sakkiz asrlik tarixi normanlar davridan boshlangan. Ledi Anna Genrining ukasi Frederik tug‘ilganidan ko‘p o‘tmay, taxminlarga ko‘ra, sil kasalligidan vafot etgan. Shu sababli ikkala bola ham onasini tanimay ulg‘aygan.

Genri ukasi Frederik bilan boshlang‘ich ta’limni uyda olgan. Dastlab aka-ukalarning o‘qishini Itonda — bo‘lajak davlat arboblarini puxta tayyorlaydigan an’anaviy ingliz maktabida davom ettirish rejalashtirilgan edi. Ammo Genri ham, ukasi ham huquqshunoslikka qiziqish bildirmagani sababli otasi ularni ixtisoslashgan ilmiy ta’lim muassasasiga yuborishga qaror qildi. U ko‘plab o‘qituvchilari o‘sha davrning ilg‘or olimlari bilan yaqindan tanish bo‘lgan Xakni akademiyasini tanladi. Genri va Frederik Kavendishlar oilasidan Xakni akademiyasini bitirgan dastlabki kishilar bo‘ldi. Keyinchalik bu maktab boshqa ingliz zodagon oilalari orasida ham juda mashhur bo‘lib ketdi.[manba 1247 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Genri Kavendish 11 yoshidan boshlab Xaknidagi Nyukam xususiy maktabida[ingl.], London chekkasida tahsil oldi. 24-noyabr 1748-yilda, 18 yoshida, Kembrij universitetining Avliyo Pyotr kollejiga o‘qishga kirdi va uch yil o‘tib, 23-fevral 1751-yilda universitetni ilmiy daraja olmasdan tark etdi (bu o‘sha davrda uning ijtimoiy doirasi uchun odatiy hol edi).

Oilaviy an’anani davom ettirib, Genri Kembrijga kirgan Kavendishlar oilasining yigirma birinchi a’zosi bo‘ldi. Ukasi Frederik universitetga undan ikki yil keyin o‘qishga kirdi. Isaak Nyutonning g‘oyalarini o‘zlashtirgan universitetdagi ta’lim aka-ukalarning dunyoqarashiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Genri Kavendish akademik martabaga intilmagani uchun ilmiy daraja olmadi. Universitetni tark etgach, mustaqil ilmiy izlanishlar olib bora boshladi. Kavendish sokin va odamovi hayot kechirgan, uylanmagan. U nafis ishlangan mebellarni yaxshi ko‘rgan; «atlas mato bilan qoplangan o‘nta mahogani stuli va divani» sotib olgani hujjatlarda qayd etilgan. Xizmatkor ayollar bilan faqat yozma xabarlar orqali muloqot qilgan va oilasidan tashqarida shaxsiy munosabatlarga kirishmagan. Manbalardan biriga ko‘ra, uy boshqaruvchisini uchratib qolmaslik uchun ko‘pincha uyiga orqa eshikdan kirgan. Ayrim zamonaviy shifokorlar (masalan, Oliver Saks) Kavendishda Asperger sindromi bo‘lgan deb taxmin qilishadi. Biroq u shunchaki o‘ta tortinchoq bo‘lgan bo‘lishi ham mumkin. Uning muloqot doirasi faqat Qirollik jamiyati klubi bilan cheklangan. Klub a’zolari har haftalik yig‘ilishlar oldidan birga tushlik qilardi. Kavendish bu uchrashuvlarni kamdan-kam qoldirar va zamondoshlari orasida katta hurmatga sazovor edi. U ilmiy yutuqlarini jurnallarda e’lon qilmagan va boshqa yo‘llar bilan ham tarqatmagan.[manba 1247 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Kavendish saxovatli xayriyachi edi. Bir kuni kutubxonasini tartibga solishda yordam bergan talaba moliyaviy qiyinchilikka duch kelganini eshitib, Kavendish unga darhol 10 ming funtlik chek yozib berdi — bu o‘sha davr uchun nihoyatda katta mablag‘ edi.

Kavendish atrofidagi dunyoga mutlaqo befarq bo‘lgan. U dunyoda kechayotgan, hatto juda muhim voqealarga ham qiziqmagan. Bunga Fransuz inqilobi yoki Napoleon urushlari singari butun Yevropani qamrab olgan hodisalar ham kirgan.

Kavendish 24-fevral 1810-yilda vafot etdi. Undan 700 000 funt boylik va mulkidan yiliga yana 6000 funt daromad qolgan. Bu boylikning bir funti ham ilm-fanga xayriya qilinmagan. Vasiyatnomasida dafn marosimidan so‘ng tobuti joylangan maqbara zudlik bilan butunlay berkitilishi va uning tashqarisida kim dafn etilgani haqida hech qanday yozuv bo‘lmasligi qat’iy talab qilingan. Aynan shunday qilingan. Kavendish Derbi soborida dafn etildi. Jasadni ko‘zdan kechirish ham, yorib tekshirish ham o‘tkazilmadi.

Uning ukasi Frederik yigirma bir yoshida, Kembrij universitetida o‘qishining so‘nggi yilida derazadan yiqilib, bosh miyasidan jiddiy jarohat olgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, u Benjamin Franklin o‘rgangan chaqmoq tabiati haqidagi mashhur tajribani yaqinlashayotgan momaqaldiroq vaqtida takrorlashga uringan. Butun qolgan umri davomida maxsus parvarishga muhtoj bo‘lgan.

Ilmiy yutuqlari

Pnevmatik kimyo

Kavendishning vodorod olish, tozalash va yig‘ish qurilmasi

Kavendishning nashr qilingan ishlari asosan gazlarni o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, 1766–1788-yillarga tegishli. Olimning «Sun’iy havo» nomli asosiy ishiga to‘xtalamiz. Ushbu asar katta ilmiy qiziqish uyg‘otadi, chunki u suvning tarkibi hamda xossalarini yoritadi.

Kavendishning pnevmatik tadqiqotlari ko‘plab kashfiyotlarga zamin yaratgani bilan ajralib turadi. Eng muhimlari qatorida vodorod va karbonat angidridning xossalarini ilk bor to‘liq tavsiflash; atmosfera havosi tarkibining doimiyligini ko‘rsatish va uni ilk bor ancha yuqori aniqlikda hisoblash; suvning g‘ayrioddiy xossalarini aniqlashga hamda nitrat kislota tarkibini ochishga olib kelgan mashhur tajribalar qayd etilgan.

Kavendishning samarali tajribalarigacha pnevmatik kimyo deyarli mavjud emas edi. Dunyodagi sanoqli olimlar ishlaridagina ba’zi kimyoviy o‘zgarishlarda ishtirok etadigan «elastik suyuqlik» haqida so‘z yuritilgan. Paratsels vodorod haqida ma’lum tasavvurga ega bo‘lgan. Van Gelmont esa «gaz» tushunchasini kiritib, karbonat angidrid hamda ayrim yonuvchi gazsimon birikmalar — uglerod va oltingugurt birikmalarini ajratib olish ustida ishlagan, Boyl o‘z tajribalarida karbonat kislota va vodorodga duch kelgan.

Sanab o‘tilgan olimlar gazlarni alohida moddalar sifatida tushunishga eng yaqin kelgan, ammo ularni farqlash va tanib olish imkonini beradigan xossalarini juda kam bilgan. XVIII asr ikkinchi yarmidagi deyarli barcha kimyogarlar reaksiyada alohida gazlar emas, balki turli darajada qizigan oddiy havo ajraladi, deb hisoblashgan. Pnevmatik kimyo turli reaksiyalarda olingan sun’iy havo turlarining farqlarini kuzatish asosidagina rivojlanishi mumkin edi, ammo kimyogarlar bu tafovutlarga kam e’tibor berib, hosil bo‘lgan gazlarning atmosfera havosiga o‘xshashligi va undan farqlanishini qayd etish bilan cheklanganlar.

Bunga Stiven Heylsning mashhur ocherklari yaqqol misol bo‘ladi. Ularda u «atmosfera havosi» yoki «elastik suyuqliklar» ajraladigan reaksiyalar haqida yozgan. Zamonaviy tasavvurlarga ko‘ra, u tadqiqotlarida aslida kislorod, vodorod, azot, xlor, karbonat angidrid, sulfit kislota va boshqa gazlarni olgan. Heyls hosil bo‘lgan moddalarning hidi, rangi, suvda eruvchanligi va yonuvchanligidagi farqlarni payqamagan. U ularni atmosfera havosiga teng deb bilgan, chunki barchasi bir xil elastiklik ko‘rsatgan va asboblarning noaniqligi sababli, olimga og‘irliklari ham bir xildek tuyulgan. Ularning reaksiyaga kirishish qobiliyatidagi keskin farqlarni turli «elastik suyuqliklar» yoki gazlarning muhim va o‘ziga xos xossalari deb emas, «haqiqiy havo»ga begona aralashmalar tasodifan qo‘shilgani natijasi deb hisoblagan.

Xakort Boylning tajribalarini o‘rganib, hosil qilgan «elastik suyuqliklari» atmosfera havosidan ayrim jihatlari bilan farq qilishini aniqlagan. Boshqa dalillar bo‘lmagani sababli bu nazariya noto‘g‘ri deb topilgan.

Biroq 1754-yilda Blekning birinchi dissertatsiyasi paydo bo‘ldi. Unda atmosfera havosidan farqli barqaror kimyoviy xossalarga ega kamida bitta «elastik suyuqlik» mavjudligi ko‘rsatilgan. Tadqiqot natijalari o‘sha davrdagi qarashlarga zid bo‘lgani sababli olim ajratib olgan gazga (vodorodga) nom berishga jur’at etmagan; tajribada xato bo‘lganini aytib, keyinroq uni aniqroq o‘tkazishni rejalashtirgan.

Shunga qaramay, Blek o‘zidan oldingi olimlarga qaraganda katta qadam tashlagan. Keyingi asarlarida u karbonat kislota eritmasining xossalarini tavsiflagan; o‘n ikki yil o‘tib Kavendish bu modda erkin holatda ham aynan shunday kimyoviy xossalarga egaligini ko‘rsatgan.

«Sun’iy havo»

Uning «Sun’iy havo» nomli gazlarga oid birinchi maqolasi 1766-yilda chop etilgan. U sun’iy havoni «boshqa jismlarda „noelastik“ holatda mavjud bo‘lib, ulardan ajratib olinishi mumkin bo‘lgan har qanday havo turi» deb ta’riflashdan boshlanadi. Keyin Blekning asarlariga havola qilinib, kelgusida gazga nisbatan «bog‘langan havo» atamasini ishlatish niyati bildiriladi. Bu gaz ishqoriy va ishqoriy-yer elementlari karbonatlari tarkibida bo‘ladi. Kavendish bu havoni «yonmaydigan» deb ham ataydi va uni tirik organizmlarning chirishida yoki metallarning kislotalar bilan reaksiyasida ajraladigan havoga qarama-qarshi qo‘yadi. Keyinchalik «yonuvchi» va «yonmaydigan» havo atamalari keng tarqalgan.

Kavendish o‘z maqolasini uch qismga ajratgan: birinchisi vodorodga, ikkinchisi — karbonat angidridga, uchinchisi esa bijg‘ish va chirish vaqtida ajraladigan gazlarga bag‘ishlangan. Kavendishning asosiy kuzatuvlari quyidagilardir: rux, temir va qalay «yonuvchi havo» ajratadigan yagona metallar bo‘lib, ular suyultirilgan sulfat va xlorid kislotalarning eritmalari bilan ta’sirlashgan. Rux ikkala kislotada temir va qalaydan tezroq erigan, ammo ishlatilgan kislotadan qat’i nazar bir xil miqdorda havo ajralgan. Temir turli konsentratsiyadagi sulfat kislota eritmalarida bir xil miqdorda «yonuvchi havo» bergan. Qalay iliq xlorid kislotada eng yaxshi erigan. Bir unsiya rux qariyb 356, bir unsiya temir — 412 va bir unsiya qalay — 202 unsiya «yonuvchi gaz».

Ushbu metallar azot kislotada (nitrat kislotada) oson erib, «yonmaydigan havo» (azot oksidlari) ajratgan, shuningdek, qizdirilgan kuporos moyida (konsentrlangan sulfat kislotada) ham oson erigan va bunda ham kuchli yoqimsiz hidli «yonmaydigan havo» hosil bo‘lgan.

Bu kuzatuvlardan Kavendish shunday xulosaga kelgan: metallar suyultirilgan sulfat yoki xlorid kislotada eritilganda, «ularning flogistoni kislota turi o‘zgarganida ham tabiatini o‘zgartirmasdan ajraladi va kislota qanday bo‘lishidan qat’i nazar „yonuvchi havo“ hosil qiladi. Biroq metallar konsentrlangan sulfat yoki nitrat kislota bilan ta’sirlashganda ularning flogistoni yonuvchanligini yo‘qotadi».

O‘z ishida Kavendish «yonuvchi gaz»ning (vodorodning) quyidagi xossalarini ko‘rsatgan: u elastikligini yo‘qotmaydi, suvda sezilarli darajada erimaydi va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Kavendish kislorod va vodorod aralashmasi tarkibining portlash xavfiga ta’sirini ham o‘rgangan. Aralashma bir qism «yonuvchi havo» va to‘qqiz qism «oddiy havo»dan iborat bo‘lsa, faqat tajriba idishining ichida yongan. 8 qism «yonuvchi havo» va 2 qism «oddiy havo»dan iborat aralashma portlashsiz alangalanib ketgan. Vodorod miqdori taxminan ikki baravar oshirilganda, yonish portlash bilan kechgan. Kavendish ushbu tajribalar yordamida aralashmaning to‘liq yonishi uchun vodorod va atmosfera havosining qanday nisbatda bo‘lishini aniqlashga uringan. Biroq u xatoga yo‘l qo‘yib, ikki hajm vodorod uchun 7 hajm havo kerak deb hisoblagan, aslida esa 5 hajm havo yetarli bo‘lgan.

Kavendish «yonuvchi gaz»ning massasini — ya’ni vodorodning massasini ham aniqlashga uringan. U oson alangalanadigan havo 8760 marta yengil deb hisoblagan; taqqoslash uchun suv olingan. Shuningdek, uni «oddiy havodan» 11 marta yengil deb hisoblagan (aslida vodorod havodan 14,4 marta yengil).

Kavendish ishining birinchi qismini misning xlorid kislota bilan ta’sirlashishini o‘rganish va shu yo‘l bilan «yonuvchi gaz» olishga urinishlar bilan yakunlagan. Olim aniqlashicha, gaz, ya’ni reaksiyada ajralgan gazsimon xlorid kislota, atmosfera havosi bilan aralashganda alangalanmaydi, shuningdek, suv bilan ta’sirlashganda (unda erishi sababli) elastikligini yo‘qotadi. Demak, bu usul bilan «yonuvchi gaz» olib bo‘lmaydi. Kavendish gazsimon xlorid kislotani boshqa tadqiq qilmagan.

Kavendish ishining ikkinchi qismi «Bog‘langan havo ustidagi tajribalar yoki ishqoriy moddalardan kislotalar bilan ta’sirlashish yoxud qizdirish orqali olingan sun’iy havo» deb ataladi.

Ishning shu qismini yoritishda Kavendish Blek olgan, karbonat kislotaning karbonatlar qattiqligiga ta’siriga oid natijalarga tayangan. Kavendish karbonat angidridni marmarni xlorid kislotada eritib olgan. Ajralgan gazning eruvchanligini o‘rganib, uning suvda erishini va ishqorlar bilan tez reaksiyaga kirishishini aniqlagan. Bu gaz simob qatlami ostida bir yilgacha elastikligi va kimyoviy xossalarini saqlab qolishi mumkin bo‘lgan. Eruvchanlikni — karbonat angidridning suvdagi eruvchanligini — aniqlash uchun Kavendish kashf etilishi ko‘pincha Pristliga nisbat beriladigan uskunadan foydalangan. U simobga to‘ldirilgan darajalangan idishga tekshirilayotgan gaz va suvning ma’lum hajmlarini yuborgan. Natijada «55° haroratda suv tekshirilayotgan gazni oddiy havoga qaraganda ancha ko‘p yutishini» aniqlagan. Ammo tajribalarida suv marmar tarkibida bog‘langan gazning har doim bir xil hajmini yutmasligini ham aniqlagan. Olim buni gaz tarkibida suvda turlicha eriydigan moddalar mavjudligi bilan izohlagan. Shuningdek, sovuq suv issiq suvga qaraganda bu gazni ancha ko‘p eritishini aniqlagan. Buni tushuntirish uchun qaynoq suvni misol qilib keltirgan: u nafaqat gazni yuta olmaydi, balki avval yutgan gazidan ham ajraladi.

Shuningdek, karbonat kislotaning zichligi vodorodniki kabi aniqlangan: u 1,57 marta atmosfera havosi zichligiga teng bo‘lgan. Bu hozir ma’lum bo‘lgan 1,529 qiymatiga yaqin. Aniqlashdagi xatolik gazsimon xlorid kislota aralashmasi va asbob-uskunalar nomukammalligi bilan bog‘liq. Karbonat angidridning yonishga ta’sirini o‘rganish uchun Kavendish shisha banka va mum shamdan iborat oddiy qurilmada qator tajribalar o‘tkazgan. Bankada faqat atmosfera havosi bo‘lganda sham 80 soniya yongan. Bankada bir qism «bog‘langan havo» (karbonat angidrid) va 19 qism atmosfera havosi bo‘lganda sham 51 soniya, nisbat 1:9 bo‘lganda esa atigi 11 soniya yongan. Demak, hatto oz miqdordagi karbonat angidridning atmosfera havosiga qo‘shilishi ham uning yonishni ta’minlash qobiliyatini yo‘qotishiga olib keladi.

Keyin «bog‘langan havo»ning ishqoriy metallar karbonatlaridagi miqdorini aniqlashga urinilgan. Buning uchun Kavendish eritma massasining kamayishini o‘lchagan: karbonatlar bilan xlorid kislota ta’sirlashganda massa qanday o‘zgarishini tekshirgan. Olim ammoniy karbonat tarkibida marmarga nisbatan ancha ko‘p bog‘langan havo borligini aniqlagan, chunki xlorid kislota bilan reaksiya shiddatliroq kechgan.

Kavendish ishining uchinchi qismi «Bijg‘ish va chirish jarayonlarida hosil bo‘ladigan havo»ga bag‘ishlangan. Makbrayd Blekning farazidan kelib chiqib, bu jarayonlarda faqat karbonat angidrid ajralishini ko‘rsatgan. Kavendish bu xulosani shirin sharob va olma sharbatining bijg‘ishi haqidagi tajribalar bilan tasdiqlagan. Haqiqatan, gaz ushbu jarayonlarda ajralib, butunlay kaliy karbonat tomonidan yutilgan. Gazning suvdagi eruvchanligi, alangaga ta’siri va solishtirma og‘irligi jihatidan xuddi marmardan ajralgan «havo»nikiga o‘xshagan.

Gazlar aynan chirish paytida Kavendish tomonidan bulonni suvning qaynash haroratiga yaqin haroratda parchalash orqali olingan. Tajriba gaz ajralishi to‘xtaguncha davom etgan. Hosil bo‘lgan gaz ishqoriy kaliy karbonat eritmasi orqali o‘tkazilgan; bunda karbonat angidrid yutilgan va «oddiy havo» hamda qandaydir «yonuvchi havo»ning 1:4,7 nisbatdagi aralashmasi qolgan. Keyin Kavendish solishtirma og‘irlikni o‘lchab, uni 1 qism atmosfera havosi va 4,7 qism vodoroddan iborat boshqa aralashma bilan taqqoslagan. Ikkinchisining solishtirma og‘irligi kamroq bo‘lgan. Olimning fikricha, yangi «yonuvchi gaz» metallar va kislotalar bilan reaksiyada hosil bo‘ladigan gazga deyarli o‘xshaydi.

Kavendish sayyoramizning atmosferasi (Yer) tarkibini aniq aniqlagan. Sinchkov o‘lchovlardan so‘ng olim «oddiy havo tarkibida flogistonsiz havo (kislorod)ning bir qismi va flogistonli havo (azot)ning to‘rt qismi bor» degan xulosaga kelgan.

1785-yildagi ishida Kavendish atmosfera tarkibidan kislorod va azotni namunadan ajratib olishga muvaffaq bo‘lgan tajribani bayon qilgan. Tajriba jarayonida atmosfera havosining bir qismi qolgan va olim uni o‘ziga ma’lum usullar bilan olib tashlay olmagan. Shundan so‘ng Kavendish ko‘pi bilan 1 / 120 qism atmosfera havosi kislorod va azotdan boshqa gazlardan iborat degan xulosaga kelgan. Oradan qariyb yuz yil o‘tgach, Ramzay va Reley Kavendish ishlariga ham tayanib, qoldiq atmosfera havosi asosan argondan iboratligini aniqlashgan. Keyinchalik unda boshqa inert gazlar ham aniqlangan.

Gravitatsiya doimiysi

Kavendish kimyo sohasidagi yutuqlaridan tashqari, Yerning zichligini (Yer) aniqlashga bag‘ishlangan tajribalari bilan ham mashhur. Yer radiusi allaqachon yetarli aniqlikda ma’lum bo‘lgani uchun uning massasini ham hisoblash mumkin edi. Oddiy hisob-kitoblar bilan gravitatsiya doimiysining son qiymatini topish mumkin edi (bunday hisob ehtimol Puassonning «Mexanika haqida risola» (1811) nashr etilganidan keyin bajarilgan, chunki bu asarda gravitatsiya doimiysi alohida kattalik sifatida kiritilgan). Kavendish natijalari asosida G = 6,754⋅10−11 N⋅m²/kg² qiymatini hisoblash mumkin; bu hozir qabul qilingan 6,67384⋅10−11 N⋅m²/kg² qiymatiga juda yaqin.

Bu tajribani dastlab Jon Michell taklif qilgan. U tajriba qurilmasining asosiy qismi — buralma tarozini ham yasagan, ammo 1793 yilda tajribani o‘tkazishga ulgurmasdan vafot etgan. Uning vafotidan keyin qurilma Kavendishga o‘tgan; Kavendish uni o‘zgartirib, 1797-yilda tajriba o‘tkazgan va natijalarini Philosophical Transactions jurnalida 1798-yilda chop etgan. O‘z davri uchun bu ish fizik tajriba o‘tkazish mahoratining mislsiz namunasi bo‘lgan.

Tajriba qurilmasi buralma tarozidan iborat bo‘lib, u gravitatsion tortishishni o‘lchash uchun xizmat qilgan. Unda ikkita qo‘rg‘oshin shar (har birining massasi 350-funt) va 2-dyuymli ikki shar (har birining massasi 1,61 funt) bo‘lgan. Bu uskuna yordamida Kavendish sayyoramizning o‘rtacha zichligini (Yer) o‘lchagan: Yer zichligi suv zichligidan 5,48 baravar katta ekan, ya’ni suvga nisbatan shu nisbatda yuqori bo‘lgan. Jon Genri Poynting keyinchalik ma’lumotlar 5,448 natijasini berishi kerakligini qayd etgan; haqiqatan ham Kavendish o‘z asarida tasvirlagan yigirma to‘qqiz tajribaning o‘rtacha qiymati aynan shunday. Biroq Kavendish ishlarini nashr ettirish yoki ilmiy jamoatchilik e’tirofiga erishish haqida qayg‘urmagani sababli bu natija qariyb 100 yil noma’lum qolgan. Hozir Yer zichligi 5,5153 g/sm³ deb baholanadi.

Ko‘pgina manbalarda Kavendish ishining bevosita maqsadi gravitatsiya doimiysi yoki Yer massasini o‘lchash bo‘lgan, deb unchalik to‘g‘ri bo‘lmagan tarzda yoziladi. Bu noaniqlikka ko‘plab mualliflar e’tibor qaratgan. Aslida Kavendishning o‘z bayonidan kelib chiqilsa, uning asosiy maqsadi faqat Yer zichligini aniqlash edi. Ammo olingan natija Yer massasini ham, G gravitatsiya doimiysini ham hisoblash uchun asos bo‘ldi. Bu doimiy Kavendish tajribasidan atigi 100 yil keyin (GM kombinatsiyasidan alohida) muntazam foydalanishga kiritilgan.

Elektr hodisalarini tadqiq qilish

Kavendish elektrning xossalarini o‘rganish haqida Qirollik jamiyati uchun bir nechta ish yozgan, lekin tajribalarining aksariyatini Jeyms Maksvell faqat bir asr o‘tib, 1879-yilda, boshqa olimlar ham shu natijalarga erishganidan ko‘p o‘tmay to‘plab, nashr ettirgan. Kavendish kashfiyotlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

Kavendish (1771-yil) tajribada muhitning kondensator sig‘imiga ta’sirini o‘rgangan va (1771-yilda) ayrim moddalarning dielektrik doimiylari qiymatlarini aniqlagan.

1775-yilda u o‘zi yaratgan sun’iy elektr skatini namoyish etish uchun yetti nafar taniqli olimni taklif qilgan va har biriga tirik skat o‘ljasini falaj qilganda yuzaga keltiradigan zarbaga aynan o‘xshash elektr razryadini his qilish imkonini bergan. Namoyish yakunida u tantanali ravishda mehmonlariga bu yangi kuch kelajakda butun dunyoda inqilob yasashini aytgan.

Boshqa ishlari va ixtirolari

Turli moddalarning fazaviy o‘tish issiqligi va solishtirma issiqlik sig‘imini aniqlash bilan shug‘ullangan. Eudiometr — yonuvchi moddalar bo‘lgan gaz aralashmalarini tahlil qilish asbobini ixtiro qilgan, quritkichlarni amaliyotga joriy etgan. Elektr sohasidagi XIX asrning ko‘plab ixtirolarini oldindan bashorat qilgan, ammo uning barcha ishlari 1879-yilgacha Devonshirdagi oilaviy arxivda qolgan. O‘sha yili Jeyms Maksvell Kavendishning tanlangan asarlarini nashr ettirgan. Hozir ham qo‘lyozmalar va vazifasi aniqlanmagan asboblar bilan to‘ldirilgan bir necha quti tartibga solinmaganicha qolmoqda.

Xotirasi

1935-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi Genri Kavendish nomini kraterga — Oyning ko‘rinadigan tomonidagi kraterlardan biriga berdi.

Dunyoga mashhur Kavendish laboratoriyasi Genri Kavendish sharafiga nomlangan degan fikr keng tarqalgan bo‘lsa-da, bu noto‘g‘ri. U olimning qarindoshi, Devonshirning 7-gersogi Uilyam Kavendish nomini olgan. U Kembrij universiteti kansleri bo‘lgan va universitet huzurida dunyodagi birinchi o‘quv-ilmiy laboratoriyani tashkil etish uchun katta mablag‘ xayriya qilgan.

Havolalar