Sirt tarangligi nima

Tanga sirt taranglik kuchi tufayli suv yuzasida suzib turibdi
Kogeziya (когезия) suv tomchilarini hosil qiladi, sirt tarangligi esa ularni deyarli sharsimon shaklga keltiradi, adgeziya (адгезия) esa ularni boshqa modda yuzasida ushlab turadi

Sirt tarangligi — suyuqlikning sirt yuzasini mumkin qadar kichraytirishga intilish xususiyati. Sirt tarangligi — bu zichligi suvnikidan katta bo‘lgan jismlarning suv yuzasida suzib turishiga imkon beradigan hodisa; bunda ular hatto qisman ham suvga botmaydi (masalan, suv yuzasida yuruvchi suv o‘lchagich hasharot yoki tanga).

Boshqacha aytganda, sirt tarangligi — termodinamik xususiyat bo‘lib, muvozanat holatidagi ikki faza orasidagi ajralish sirtining birlik yuzasini qaytar izotermik usulda hosil qilish uchun bajariladigan ish bilan belgilanadi. Bunda sistema harorati, hajmi va kimyoviy potensiallari ikkala fazadagi barcha komponentlar uchun o‘zgarmas qoladi.

Sirt tarangligi gazsimon, suyuq va qattiq jismlar chegarasida yuzaga keladi. Odatda «sirt tarangligi» atamasi suyuqlik–gaz chegarasidagi suyuqlik sirt tarangligini anglatadi. Suyuq fazalar ajralish sirtida sirt tarangligini sirt konturining birlik uzunligiga ta’sir qiluvchi va berilgan fazalar hajmida sirt yuzasini minimumgacha kamaytirishga intiluvchi kuch sifatida ham ko‘rish mumkin.

Sirt tarangligi ikki xil fizik ma’noga ega: energetik (termodinamik) va kuch (mexanik) ma’nosi. Energetik (termodinamik) ta’rifga ko‘ra, sirt tarangligi — harorat o‘zgarmas bo‘lgan sharoitda sirtni cho‘zish orqali uning yuzasini kattalashtirish uchun sarflanadigan solishtirma ish. Kuch (mexanik) ta’rifga ko‘ra, sirt tarangligi — suyuqlik sirtini chegaralovchi chiziqning birlik uzunligiga ta’sir etuvchi kuch.

Sirt taranglik kuchi suyuqlik sirtiga urinma bo‘ylab, o‘zi ta’sir qilayotgan kontur qismiga perpendikulyar yo‘naladi va shu qism uzunligiga proporsional. Proporsionallik koeffitsiyenti γ, yoki σ — kontur uzunligining birlik qismiga to‘g‘ri keladigan kuch — sirt taranglik koeffitsiyenti deb ataladi. SI tizimida u nyuton/metrda o‘lchanadi. Biroq sirt tarangligiga birlik sirt yuzasini (m²) hosil qilish uchun sarflanadigan energiya, ya’ni joul hisobidagi energiya sifatida ta’rif berish to‘g‘riroq. Bunday yondashuvda sirt tarangligi tushunchasining fizik ma’nosi aniqroq namoyon bo‘ladi.

1983 yilda suyuqlik sirt tarangligi tushunchasi ichki energiya tushunchasining bir qismi ekani nazariy jihatdan isbotlangan va ma’lumotnomalardagi ma’lumotlar bilan tasdiqlangan (garchi bu maxsus holat bo‘lsa-da: shakli sharsimon jismlarga yaqin simmetrik molekulalar uchun). Ushbu jurnal maqolasida keltirilgan formulalar ayrim moddalarning sirt tarangligi qiymatini boshqa fizik-kimyoviy xususiyatlar, masalan, bug‘lanish issiqligi yoki ichki energiyasi asosida nazariy hisoblash imkonini beradi).

1985 yilda boshqa fizik masalani yechish jarayonida sirt tarangligining fizik tabiatiga — uni ichki energiyaning bir qismi sifatida qarashga — oid shunga o‘xshash yondashuv V. Vayskopf tomonidan AQSHda.

Sirt tarangligini o‘lchash uchun ishlatiladigan asbob tenziometr (тензиометр).

Nazariya

Molekulalararo o‘zaro ta’sirlar

Molekulalararo o‘zaro ta’sirlar tufayli, sirtdan uzoqda, ya’ni barcha tomondan boshqa molekulalar bilan o‘ralgan molekulaga qo‘shni molekulalar barcha yo‘nalishlarda bir xil kuch bilan tortishadi. Natijada teng ta’sir etuvchi kuch nolga teng bo‘ladi. Aksincha, sirtdagi molekulalarning o‘ziga o‘xshash molekulalari barcha tomonida bo‘lmaydi, shu sababli ular suyuqlik ichkarisiga tortiladi. Bu muayyan ichki bosim hosil qiladi va suyuqlikni sirt yuzasini mumkin qadar kamaytirish uchun qisqarishga majbur etadi.

Bir xil turdagi molekulalar orasida ta’sir qiluvchi molekulalararo tortishish kuchi kogeziya deb ataladi, turli turdagi molekulalar orasida ta’sir qiluvchi kuch esa — adgeziya. Kogeziya va adgeziya o‘rtasidagi muvozanat ho‘llanish darajasini, ho‘llanishning chekka burchagini va menisk shaklini belgilaydi. Kogeziya ustun bo‘lganda (aniqrog‘i, adgeziya kogeziyadan ikki baravar kuchsiz bo‘lsa), ho‘llanish sust kechadi va menisk qavariq shaklga ega bo‘ladi (masalan, simob va shisha holatida). Aksincha, adgeziya ustun bo‘lganda (kogeziya adgeziyadan ikki baravar kuchsiz bo‘lsa), ho‘llanish kuchli bo‘ladi va menisk botiq shaklga kiradi (suv va shisha holatidagi kabi).

Sirt taranglik kuchining yuzaga kelishini tushuntiruvchi tasvir. Ajralish chegarasidagi molekulalarga ularni suyuqlik ichiga tortishga intiluvchi kuchlar ta’sir qiladi, chunki gaz tomondan ularga tortishish kuchlari ta’sir etmaydi.

Suyuqlik va havo chegarasida suyuqlik molekulalari o‘rtasidagi kogeziya tufayli sirtga parallel yo‘nalgan muayyan taranglik ham mavjud. U tashqi kuchga (masalan, suv yuzasidagi suv o‘lchagich hasharotning og‘irligiga) qarshilik ko‘rsatadi.

Sirt yuzasi

Suyuqlik sirti erkin energiyaga ega:

ℰsurf=σS,
bunda σ — sirt taranglik koeffitsiyenti,
S — suyuqlik sirtining umumiy yuzasi.

Ajratilgan sistemaning erkin energiyasi minimumga intilgani sababli suyuqlik (tashqi maydonlar bo‘lmaganda) sirt yuzasi eng kichik bo‘lgan shaklni egallashga intiladi. Shu tariqa suyuqlik shaklini aniqlash masalasi berilgan qo‘shimcha shartlar (boshlang‘ich taqsimot, hajm va hokazo) ostidagi izoperimetrik masalaga (изопериметрическая задача) aylanadi. Erkin tomchi shar shaklini egallashga intiladi, biroq boshlang‘ich shartlar murakkabroq bo‘lsa, suyuqlik sirtining shaklini aniqlash masalasi matematik jihatdan nihoyatda murakkablashadi.

Laplas formulasi

Qalinligini hisobga olmasa ham bo‘ladigan yupqa suyuqlik pardasini ko‘rib chiqamiz. Parda erkin energiyasini kamaytirishga intilib, uning ikki tomonida bosimlar farqini yuzaga keltiradi. Shu sababli sovun pufaklari hosil bo‘ladi: parda pufak ichidagi bosim atmosfera bosimidan pardaning sirt tarangligi tufayli yuzaga keladigan qo‘shimcha bosim miqdoriga ortmaguncha qisqarishda davom etadi. Sirtning muayyan nuqtasidagi qo‘shimcha bosim shu nuqtadagi o‘rtacha egrilikka bog‘liq va Laplas formulasi:

Δp=σK=σ(1R1+1R2).

Bu yerda R1,2 — nuqtadagi bosh egriliklarning radiuslari. Tegishli egrilik markazlari urinma tekislikning bir tomonida joylashgan bo‘lsa, ularning ishorasi bir xil, turli tomonlarda joylashgan bo‘lsa, ishoralari qarama-qarshi bo‘ladi. Masalan, sferada sirtning istalgan nuqtasidagi egrilik markazlari sfera markazi bilan ustma-ust tushadi, shuning uchun:

R1=R2=R,
Δp=2σR.

Radiusi R bo‘lgan doiraviy silindr sirti uchun esa:

R1=R,   R2=∞,
Δp=σR.

Chunki Δp parda sirtida uzluksiz funksiya bo‘lishi kerak. Shu sababli parda sirtining bir nuqtasida «musbat» tomonning tanlanishi unga yetarlicha yaqin nuqtalarda sirtning musbat tomonini ham bir qiymatli tarzda belgilaydi.

Laplas formulasidan ko‘rinadiki, pufak hosil qilmaydigan, ixtiyoriy shakldagi ramkaga tortilgan erkin sovun pardasining o‘rtacha egriligi nolga teng bo‘ladi.

Namoyon bo‘lishi

Suyuqlik–gaz ajralish sirtining yuzasini kattalashtirish uchun ish bajarish talab etilgani sababli suyuqlik o‘z sirt yuzasini kamaytirishga «intiladi»:

  • vaznsizlik sharoitida suyuqlikning bir qismi sferik shaklni oladi (sfera bir xil hajmli barcha jismlar orasida eng kichik sirt yuzasiga ega). Xuddi shunday holat zichligi suyuqlik zichligiga teng bo‘lgan, u bilan aralashmaydigan boshqa suyuqlik ichiga joylashtirilgan tomchida ham kuzatiladi. (Plato tajribasi).
  • laminar suv oqimi silindr shaklini hosil qiladi, keyin esa sharsimon tomchilarga parchalanadi; bunga sabab — Reyli–Plato beqarorligi (неустойчивость Рэлея — Плато).
  • O‘rtacha zichligi suyuqlik zichligidan katta bo‘lgan kichik jismlar suyuqlik yuzasida «suzib» turishi mumkin, chunki ularning og‘irligi sirt taranglik kuchi bilan muvozanatlashadi.
  • Ayrim hasharotlar (masalan, suv o‘lchagich hasharotlar) sirt taranglik kuchlari yordamida suv yuzasida ushlanib, uning ustida harakatlana oladi.
  • Ho‘llanmaydigan deb ataladigan ko‘plab sirtlarda (gidrofob (гидрофобный)), suv (yoki boshqa suyuqlik) tomchilarga yig‘iladi.
  • Van der Mesbrügge qalqovichi — halqali qalqovich. Agar qalqovichni bosib qo‘yilsa, u sirt taranglik kuchlari tufayli bosilgan holatda turadi: bu kuchlar halqaga ta’sir qiladi va o‘z navbatida qalqovichni suvdan itarib chiqarishga intiluvchi gidrostatik kuchlarni muvozanatlaydi.
  • Vino ko‘z yoshlari — tarkibida spirtli ichimlik (masalan, vino) bo‘lgan stakan devorlarida tomchilar va oqimchalar hosil bo‘lishi. Bu hodisaning sababi suv va spirtning sirt tarangligi qiymatlari o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sirdir.

Aniqlash usullari

Sirt tarangligini aniqlashning ikki usuli mavjud: kuch (mexanik) va energetik (termodinamik) usullar.

Ushbu ikki ta’rifning ekvivalentligini o‘lchamlar tahlili yordamida isbotlash mumkin.

Kuch orqali ta’riflash

Sirt tarangligi σ — uzunlik birligiga to‘g‘ri keladigan kuch. O‘ngdagi rasmda uch tomoni qo‘zg‘almas (rasmda qora rangda) bo‘lib, U shaklini hosil qiladigan to‘g‘ri to‘rtburchak ramka tasvirlangan. To‘rtinchi tomoni (ko‘k rangda) harakatlanuvchi bo‘lib, o‘ngga siljishi mumkin. Sirt tarangligi ko‘k tomonni chapga tortadi. Kuch F, harakatlanuvchi tomonni joyida ushlab turish uchun zarur bo‘lgan kuch qo‘zg‘almas tomonning uzunligi L ga proporsional. Demak, nisbat FL faqat suyuqlikning ichki xususiyatlariga (tarkibi, harorati va hokazo) bog‘liq, uning shakliga esa bog‘liq emas. Shuning uchun bu nisbatning qiymati barcha shakllar uchun bir xil bo‘ladi. Bundan sirt tarangligini quyidagicha aniqlash mumkin:

σ=F2L.

Parda ikki tomonga ega va ularning har biri sarflanadigan kuchga bir xil ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli formulada koeffitsiyent 12. Shunday qilib, pardaning bir tomonining ta’siri quyidagiga teng: σL=F2.

Energetik ta’rif

Suyuqlikning sirt tarangligi σ — suyuqlik energiyasi o‘zgarishining uning sirt yuzasi o‘zgarishiga nisbati (sirt yuzasining o‘zgarishi energiya o‘zgarishiga olib keladi). Bu ta’rifni avvalgi ta’rif bilan bog‘lash mumkin: agar F kuchi tomonning harakat boshlashiga yo‘l qo‘ymaslik uchun zarur bo‘lsa, u holda ayni shu kuch harakatlanuvchi tomonni o‘zgarmas tezlik bilan harakatlanish holatida ushlab turadi (Nyutonning ikkinchi qonuniga muvofiq). Biroq tomon o‘ngga siljiganda, bu kuch suyuqlikka ish bajargani sari suyuqlik sirtining yuzasi ortadi. Demak, sirt yuzasi kattalashishi bilan pardaning energiyasi ham ortadi. A, F kuchi tomonidan harakatlanuvchi tomonni Δx masofaga siljitish uchun bajarilgan ish quyidagiga teng: A = FΔx. Shu bilan birga, parda yuzasi ortadi: ΔS = 2LΔx (yana 2 koeffitsiyenti, chunki pardaning ikki tomoni bor). Shunday qilib, surat va maxrajni σ=F2Lifodasida Δx ga ko‘paytirsak, quyidagini olamiz:σ=F2L=FΔx2LΔx=AΔS.

Ushbu ish A odatda potensial energiya sifatida to‘plangan energiya deb talqin qilinadi. Shuning uchun sirt tarangligini SI tizimida joul/kvadrat metr, yoki SGS tizimida erg/ kvadrat santimetr.

Mexanik sistemalar doimo eng kichik potensial energiya holatida bo‘lishga intilgani sababli, erkin suyuqlik tomchilari berilgan hajm uchun mumkin bo‘lgan eng kichik sirt yuzasiga ega sferik shaklni tabiiy ravishda oladi.

Ho‘llanishning chekka burchagi

Har qanday suyuqlik sirti amalda shu suyuqlik bilan boshqa bir muhit o‘rtasidagi chegaradir. Masalan, ko‘lmak yuzasi suv va havo orasidagi chegaradir. Demak, sirt tarangligi faqat suyuqlikning xususiyati emas, balki suyuqlik va boshqa muhit orasidagi chegaraning xususiyatidir.

Agar suyuqlik idishda bo‘lsa, suyuqlik–havo chegarasidan tashqari, suyuqlik va idish devorlari orasida ham chegara mavjud bo‘ladi. Odatda suyuqlik va havo orasidagi sirt tarangligi suyuqlik va idish devorlari orasidagi sirt tarangligidan farq qiladi (ko‘pincha kuchliroq bo‘ladi). Ikki sirt tutashgan joyda ularning shakli shunday bo‘lishi kerakki, barcha kuchlar muvozanatlashsin.

Kontakt nuqtasidagi kuchlar. Chapda — chekka burchak 90° dan katta. O‘ngda — 90° dan kichik.

Ikki sirt tutashgan joyda ular ho‘llanishning chekka burchagini θ hosil qiladi. Bu burchak sirtga o‘tkazilgan urinma bilan qattiq sirt orasidagi burchakdir. Muhim jihati shundaki, bu burchak suyuqlik ichidan o‘lchanadi (rasmga qarang).

Kuchlarning indekslari ularning qaysi chegaraga tegishli ekanini bildiradi. Masalan, Fla suyuqlik–havo chegarasiga tegishli kuchni bildiradi (inglizcha l — liquid — suyuqlik, a — air — havo, s — solid — qattiq jism).

O‘ngdagi rasmda ikkita holat ko‘rsatilgan.

Burchak 90° dan katta

Chapdagi holatda suyuqlik–devor va devor–havo chegaralaridagi sirt tarangliklari farqi suyuqlik–havo chegarasidagi taranglikdan kichik, biroq noldan katta. Ya’ni:

σla>σls−σsa>0

Rasmda ko‘rsatilganidek, kuchlarning ham vertikal, ham gorizontal tashkil etuvchilari aynan kontakt nuqtasida bir-birini muvozanatlashi kerak. Bu holat muvozanat. Gorizontal tashkil etuvchi fla kuchi adgeziya kuchi fA.

fA=flasin⁡θ

bilan muvozanatlanadi. Biroq kuchlarning vertikal tashkil etuvchilari bilan vaziyat biroz murakkabroq. Vertikal tashkil etuvchi fla kuchi idish devorlari bo‘ylab ta’sir qiluvchi kuchlar farqini aniq muvozanatlashi kerak: fls − fsa.

fls−fsa=−flacos⁡θ

Bu kuchlar o‘zlariga mos sirt tarangliklariga to‘g‘ri proporsional bo‘lgani uchun quyidagi ifoda hosil bo‘ladi:

σls−σsa=−σlacos⁡θ

bu yerda chekka burchak θ 90° dan kichik bo‘lganda, botiq meniskda va 90° dan katta bo‘lganda, qavariq meniskda.

Bu shuni anglatadiki, suyuqlik–devor va devor–havo chegaralaridagi sirt tarangliklari farqini σls−σsa o‘lchash qiyin bo‘lsa-da, uning qiymatini suyuqlik–havo chegarasidagi sirt tarangligidan chiqarish mumkin σla va chekka burchak θ (asosiy maqolaga qarang: ho‘llanishning chekka burchagi).

Burchak 90° dan kichik

O‘ngdagi holat uchun ham xuddi shunday munosabat amal qiladi. Biroq bu holatda chekka burchak 90° dan kichik bo‘ladi, shu sababli suyuqlik–devor va devor–havo chegaralaridagi sirt tarangliklari farqi manfiy bo‘lishi kerak. Demak:

σla>0>σls−σsa

Bog‘liq hodisalar

Suzuvchi jismlar

Suv yuzasida suzib turgan ignaning ko‘ndalang kesimi. Fw — — ignaning og‘irligi. Fs — — sirt taranglik kuchlari.

Jism suyuqlik yuzasiga qo‘yilganda, uning og‘irligi sirtni pastga bosadi. Agar jism suyuqlik yuzasida suzib tursa, demak, uning og‘irligi jismning sirt bilan tutashgan qismiga parallel ta’sir qiluvchi sirt taranglik kuchlari bilan muvozanatlashgan bo‘ladi. Bunday holatda jismning hatto kuchsiz harakati ham uning cho‘kishiga sabab bo‘lishi mumkin. Gorizontal tashkil etuvchilar Fs bir-birini muvozanatlaydi, vertikal tashkil etuvchilari esa qo‘shilib, jismning og‘irligiga Fw ga teng bo‘ladi. Jism cho‘kmasligi uchun uning sirti suyuqlik bilan ho‘llanmasligi kerak. Shuningdek, jismning og‘irligi sirt tarangligi unga qarshilik ko‘rsata oladigan darajada kichik bo‘lishi lozim. Natijada quyidagi ifoda hosil bo‘ladi; bunda m — jism massasi, g — erkin tushish tezlanishi.

Fw=2Fssin⁡θ⇔mg=2σLsin⁡θ

Vertikal naychadagi suyuqlik

Simob barometrining tasviri

Eski turdagi simob barometri diametri taxminan 1 sm bo‘lgan, qisman simob bilan to‘ldirilgan vertikal shisha naychadan va vakuumdan (Torrichelli vakuumi deb ataladi). Naycha markazidagi simob sathi devorlar yonidagiga qaraganda balandroq bo‘ladi, shu sababli simob sirti qavariq shaklga kiradi. Agar naychadagi simob sirti tekis bo‘lsa, butun simob ustunining massa markazi biroz pastroqda joylashgan bo‘lardi. Biroq sirtning qavariq shakli tufayli simobning umumiy sirti biroz kichikroq bo‘ladi. Yana bir bor aytganda, har ikkala kuchning birgalikdagi ta’siri umumiy potensial energiyaning kamayishiga olib keladi. Bu holatda simob sirti qavariq menisk.

Bu holatda sirt yuzasining butun simob massasiga tegishli qismi, jumladan, shisha bilan tutashgan qismi ham hisobga olinadi, chunki simob umuman shishani ho‘llamaydi. Shu sababli simobning sirt tarangligi butun sirt bo‘ylab, jumladan shishaga tegib turgan qismida ham ta’sir qiladi.

Agar shisha o‘rniga, masalan, mis ishlatilsa, vaziyat keskin o‘zgaradi. Simob misni juda yaxshi ho‘llaydi. Shu sababli mis naychadagi simob sathi markazda pastroq, devorlar yonida esa balandroq bo‘ladi. Bu holatda simob botiq menisk hosil qiladi.

Suyuqlik idish devorlarini ho‘llagan holatda suyuqlik va devorlar orasidagi sirt tarangligini manfiy deb atash mumkin. Shunday qilib, suyuqlik sirt yuzasini kattalashtirishga intiladi. Shu sababli mis va simob holatida sirt yuzasining kattalashishi potensial energiyani oshirish o‘rniga kamaytiradi.

Agar idish yetarlicha tor bo‘lsa va suyuqlik uning devorlarini kuchli ho‘llasa, idish ichidagi suyuqlik ancha balandlikka ko‘tarilishi mumkin. Bu hodisa kapillyarlik deb ataladi. Suyuqlik ko‘tariladigan balandlik Jurin formulasi (формула Жюрена) bilan ifodalanadi (qarang: kapillyarlik).

Ko‘lmak balandligi

Ko‘lmakning ko‘ndalang kesimi; bunda ho‘llanishning chekka burchagi 180° ga teng.
Silliq yuzadagi kichik suv ko‘lmaklari ham sezilarli qalinlikka ega bo‘ladi.

Simob gorizontal shisha yuzasiga to‘kilganda, sezilarli balandlikka ega ko‘lmak hosil bo‘ladi. Ko‘lmak faqat uning balandligi taxminan yarim santimetrga yetguncha yoyiladi, bundan kam bo‘lmaydi. Bu hodisa ham simobning kuchli sirt tarangligi bilan bog‘liq. Suyuqlik massasi tufayli simob imkon qadar pastga tushishga intiladi, natijada sirt yuzasi kattalashadi. Biroq sirt tarangligi buning aksiga intilib, sirt yuzasini kamaytirishga harakat qiladi. Muvozanat natijasida ko‘lmak balandligi deyarli o‘zgarmas bo‘lib qoladi.

Xuddi shunday sirt tarangligi namoyishini suv bilan ham ko‘rsatish mumkin, biroq buning uchun suv ho‘llamaydigan sirt (masalan, mum) kerak. Mum bilan qoplangan gorizontal yuzaga to‘kilgan suv shisha ustidagi simobga o‘xshash xatti-harakat qiladi.

Ho‘llanishning chekka burchagi 180° ga teng bo‘lgan (ya’ni suyuqlik sirtni umuman ho‘llamaydigan) yuzadagi suyuqlik ko‘lmagining balandligi quyidagi formula bilan ifodalanadi:

h=2σgρ

bu yerda

  • h — — ko‘lmak balandligi
  • σ — — suyuqlikning sirt taranglik koeffitsiyenti
  • g — — erkin tushish tezlanishi
  • ρ — — suyuqlik zichligi.

Aslida, aksariyat hollarda ko‘lmak balandligi formula bashorat qilgan qiymatdan biroz kichik bo‘ladi, chunki faqat ayrim sirtlarda biror suyuqlik bilan chekka burchak 180° ga teng bo‘ladi. Chekka burchak 180° dan kichik bo‘lganda, balandlik quyidagiga teng:

h=2σ(1−cos⁡θ)gρ.

Masalan, shisha ustidagi simob balandligi taxminan hHg = 0,36 sm. Parafin ustidagi suv uchun esa — hH2O = 0,44 sm.

Shuningdek, formuladan ko‘rinadiki, chekka burchak 0° ga teng bo‘lganda, suyuqlik butun sirt bo‘ylab juda yupqa qatlam shaklida yoyiladi. Bunday sirt suyuqlik tomonidan to‘liq ho‘llanadi.

Sirt egriligi va bosim

Sirtning juda kichik (differensial) qismiga ta’sir qiluvchi sirt taranglik kuchlari. δθx va δθy sirt qismining koordinata o‘qlariga nisbatan egrilik miqdorini bildiradi. Bu kuchlarning bosim bilan muvozanatlashishi Laplas qonuniga.

Agar tarang tortilgan sirtga unga perpendikulyar yo‘nalgan hech qanday kuch ta’sir qilmasa, sirt tekisligicha qolishi kerak. Biroq sirtning bir tomonidagi bosim ikkinchi tomonidagidan farq qilsa, bosimlar farqi sirt yuzasiga ko‘paytirilganda aynan shu kuchni beradi. Sirt taranglik kuchi bosimlar farqidan kelib chiqadigan kuchga qarshilik ko‘rsatishi uchun sirt egri bo‘lishi kerak. O‘ngdagi rasmda sirt egriligi natijasida hosil bo‘ladigan kuchlar ko‘rsatilgan; ularning teng ta’sir etuvchisi oxir-oqibat sirt qismining markaziga perpendikulyar yo‘naladi. Barcha kuchlar muvozanatlashganda hosil bo‘ladigan tenglama Yung–Laplas tenglamasi (yoki Laplas qonuni)

Δp=σ(1Rx+1Ry)

bu yerda

  • Δp — bosimlar farqi; u Laplas bosimi deb ataladi.
  • σ — sirt taranglik koeffitsiyenti.
  • Rx va Ry — egrilik radiuslari har bir koordinata yo‘nalishida, sirtga parallel ravishda o‘lchanadi.

Ushbu tenglamaning yechimi suv tomchilari, ko‘lmaklar, menisklar, sovun pufaklari va sirt tarangligi bilan belgilanadigan boshqa barcha shakllarni (masalan, suv yuzasida yuruvchi suv o‘lchagich hasharotning oyoq izlari).

Quyidagi jadvalda standart sharoitlarda suv tomchisining ichki bosimi radius kamayishi bilan qanday ortishi ko‘rsatilgan.

Tomchi radiusi 1 mm 0.1 mm 1 mkm 10 nm
Δp (atm) 0.0014 0.0144 1.436 143.6

Tomchi o‘lchami juda kichik bo‘lmaganda, bu ta’sir sezilarsiz bo‘ladi. Biroq tomchi o‘lchami molekulyar darajaga yetganda bosimlar farqi juda katta bo‘ladi. (Yagona molekula holatida bu tamoyil o‘z ma’nosini yo‘qotadi.)

Uzluksiz oqimning tomchilarga parchalanishi

Suv oqimining tomchilarga parchalanishi.

Masalan, suv quvuridan oqayotgan uzluksiz suv oqimi dastlab qanchalik silliq va barqaror ko‘rinmasin, doimo mayda tomchilarga parchalanadi. Bu hodisa Reyli–Plato beqarorligi deb ataladi va u butunlay sirt tarangligi ta’sirining natijasidir.

Ushbu hodisani tushuntirish suyuqlik oqimida kichik g‘alayonlar mavjudligidan boshlanadi. Bunday g‘alayonlar xususiyatlaridan qat’i nazar, har qanday suyuqlik oqimida mavjud. Agar bu g‘alayonlarni sinusoidal tashkil etuvchilarga ajratsak, ularning ayrimlari vaqt o‘tishi bilan kuchayishini, boshqalari esa aksincha, susayishini ko‘ramiz. Biroz vaqt o‘tgach, g‘alayonlar shu darajada kuchayadiki, ayrim joylarda oqimni toraytiradi, boshqa joylarda esa kengaytiradi. Bu jarayon oqim butunlay alohida sharlarga parchalanguncha davom etadi.

Bu yerda eng kichik potensial energiya tamoyilini ham qo‘llash mumkin. Bir xil hajmda alohida sharlar to‘plamining sirt yuzasi yagona silindrsimon oqim sirtidan kichik bo‘ladi va shunga mos ravishda ularning umumiy potensial energiyasi ham kamroq bo‘ladi.

Haroratga bog‘liqligi

Toza suv sirt tarangligining haroratga bog‘liqligi

Harorat ortishi bilan sirt tarangligi qiymati kamayadi va kritik haroratda. Sirt tarangligining haroratga bog‘liqligini ifodalovchi eng mashhur empirik munosabat Lorand Eotvosh, ya’ni Eotvosh qoidasi (правило Этвёша) deb ataladi va taxminan quyidagi formula bilan ifodalanadi:

σ=k(Tc−T)/V2/3,
bu yerda σ — sirt tarangligi;
Tc — Kelvinlarda ifodalangan kritik harorat;
T — mutlaq harorat;
V — molyar hajm;
k — barcha suyuqliklar uchun deyarli bir xil bo‘lgan va 2,1·10−7 J/(K·mol2/3).

Hozirgi vaqtda[qachon?] kritik haroratgacha bo‘lgan oraliqda sirt tarangligining haroratga bog‘liqligi nazariy jihatdan chiqarilgan va bu Eotvosh qoidasini tasdiqlaydi.

O‘lchash usullari

Sirt tarangligini o‘lchash usullari statik va dinamik usullarga bo‘linadi. Statik usullarda sirt tarangligi muvozanat holatiga kelgan, shakllanib bo‘lgan sirt uchun aniqlanadi. Dinamik usullar sirt qatlamini buzish bilan bog‘liq.

Eritmalarning sirt tarangligini (ayniqsa, polimerlar yoki sirt-faol moddalar (SFM; ПАВ) eritmalarini) o‘lchashda statik usullardan foydalanish kerak. Ayrim hollarda sirt muvozanatiga erishish uchun bir necha soat kerak bo‘lishi mumkin (masalan, yuqori qovushoqlikka ega polimerlarning konsentrlangan eritmalarida). Dinamik usullar muvozanatdagi sirt tarangligini ham, dinamik sirt tarangligini ham aniqlash uchun qo‘llanilishi mumkin. Masalan, sovun eritmasi aralashtirilgandan keyin sirt tarangligi 58 mJ/m², tindirilgandan keyin esa — 35 mJ/m² bo‘ladi. Demak, sirt tarangligi o‘zgaradi. Muvozanat o‘rnatilguniga qadar u dinamik bo‘ladi.

Statik usullar:

  1. Kapillyardagi meniskning ko‘tarilish balandligini o‘lchash usuli.
  2. Vilgelmi usuli (метод Вильгельми).
  3. Yotgan tomchi usuli.
  4. Osilib turgan tomchi shakli bo‘yicha aniqlash usuli.
  5. Aylanuvchi tomchi usuli.

Dinamik usullar:

  1. Dyui-Nuyi usuli (метод Дю Нуи) (halqani uzib olish usuli).
  2. Stalagmometrik usul (сталагмометрический метод) yoki tomchilarni sanash usuli.
  3. Pufakchaning maksimal bosimi usuli.
  4. Tebranuvchi oqim usuli.
  5. Turg‘un to‘lqinlar usuli.
  6. Yuguruvchi to‘lqinlar usuli.

O‘lchashning to‘liq standartlashtirilgan usullari tegishli standartlarda, jumladan ASTM, GOST va boshqalarda bayon etilgan.

Aylanuvchi tomchi usuli

Usulning mohiyati og‘irroq suyuqlik ichida aylanayotgan suyuqlik tomchisining diametrini o‘lchashdan iborat. Bu usul fazalararo taranglikning past yoki juda past qiymatlarini o‘lchash uchun mos keladi. U mikroemulsiyalarni o‘rganishda, neft qazib olishda sirt-faol moddalar (SFM) samaradorligini o‘lchashda, shuningdek, adsorbsion (адсорбционные) xususiyatlarni aniqlashda keng qo‘llaniladi.

Dyui-Nuyi usuli (halqani uzib olish usuli)

Bu klassik usul hisoblanadi. Usulning mohiyati uning nomidan kelib chiqadi. Tekisligi suyuqlik sirtiga parallel bo‘lgan platina simdan yasalgan halqa uni ho‘llaydigan suyuqlikdan sekin ko‘tariladi. Halqa sirtdan uzilayotgan paytdagi kuch sirt taranglik kuchiga teng bo‘lib, uni sirt energiyasiga qayta hisoblash mumkin. Bu usul SFM, transformator moylari va hokazolarning sirt tarangligini o‘lchash uchun mos keladi.

Kapillyar to‘lqinlar usuli

Suyuqlik yuzasida joylashgan tebranma plastina yordamida suyuqlik bezovta qilinganda, uning sirti bo‘ylab kapillyar to‘lqinlar. Agar suyuqlik solingan kyuveta impulsli yorug‘lik manbai (stroboskop) bilan plastina tebranish chastotasiga teng chaqnash chastotasida yoritilsa, ko‘zga harakatsiz ko‘rinadigan to‘lqin manzarasi kuzatiladi. O‘lchangan to‘lqin uzunligi bo‘yicha sirt tarangligi qiymatini quyidagi formula bilan hisoblash mumkin:

σ=ρλ24π2(2πν2λ−g),
bu yerda σ — sirt tarangligi;
ρ — suyuqlik zichligi;
λ — to‘lqin uzunligi;
ν — plastina tebranish chastotasi;
g — erkin tushish tezlanishi.

Ayrim suyuqliklarning havo bilan chegarasidagi sirt tarangligi

Modda Harorat °C Sirt tarangligi (10−3 N/m)
Natriy xlorid 6 M li suvli eritma2082,55
Natriy xlorid801115
Glitserin3064,7
Qalay400518
Azot kislotasi 70 %2059,4
Anilin2042,9
Aseton2023,7
Benzol2029,0
Suv2072,86
Glitserin2059,4
Neft2026
Simob20486,5
Sulfat kislotasi 85 %2057,4
Etil spirti2022,8
Sirka kislotasi2027,8
Etil efiri2016,9
sovun eritmasi2043
Tashqi videofayllar
Sirt tarangligi tufayli suv o‘lchagich hasharotning suv yuzasida harakatlanishini namoyish qiluvchi video.

Havolalar