Bug‘ nima

Tuman
Suyuqlik ustidagi bug‘ modeli. Modda molekulalari bug‘lanish (bug‘ hosil bo‘lishi) natijasida suyuqlikdan ajralib chiqadi, ayni vaqtda gaz fazasidagi molekulalar bug‘ning kondensatsiyalanishi natijasida suyuqlikka o‘tadi.

Bug‘ — moddaning gazsimon holati bo‘lib, bunda gaz fazasi ayni moddaning suyuq yoki qattiq fazalari bilan muvozanatda bo‘lishi mumkin; bu holat moddaning kritik haroratidan past haroratlarda yuz beradi. Suyuq fazadan bug‘ hosil bo‘lish jarayoni bug‘lanish, qattiq fazadan esa sublimatsiya yoki vozgonka. Teskari jarayon kondensatsiya deb ataladi; qattiq holatga o‘tish jarayoni esa desublimatsiya deb ataladi.

So‘zlashuv tilida «bug‘» so‘zi deyarli har doim suv bug‘ini anglatadi. Boshqa moddalarning bug‘lari esa alohida ko‘rsatiladi.

Past bosim va yuqori haroratlarda bug‘ning xossalari ideal gaz xossalariga yaqinlashadi. Bunda suyuq yoki qattiq fazalar quyidagi ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin: sof modda yoki moddalarning mexanik aralashmasi — nam modda.

Turli suyuqliklarda bug‘ bilan dinamik muvozanat bug‘ning turlicha zichligida yuzaga keladi. Buning sababi molekulalararo ta’sir kuchlarining farq qilishidadir. Molekulalararo tortishish kuchlari katta bo‘lgan suyuqliklarda, masalan, simobda, faqat son jihatdan juda oz bo‘lgan eng tez molekulalargina suyuqlikdan chiqib ketishi mumkin. Shu sababli bunday suyuqliklarda bug‘ zichligi kichik bo‘lgandayoq muvozanat holati yuzaga keladi. Molekulalari orasidagi tortishish kuchi kichik bo‘lgan uchuvchan suyuqliklarda, masalan, efirda, ayni haroratda ko‘plab molekulalar suyuqlikdan ajralib chiqishi mumkin. Shu sababli muvozanat holati faqat bug‘ zichligi ancha yuqori bo‘lgandagina yuzaga keladi.

Tuman otilib chiqishi va uning qirovga aylanishi — Yupiterning Yevropa yo‘ldoshida, rassom tasavvurida

Optik jihatdan bir jinsli (gomogen) bug‘ni tuman (gazda muallaq turgan mayda tomchilar aralashmasi), ya’ni yorug‘likni kuchli sochuvchi geterogen tizim bilan adashtirmaslik kerak.

To‘yingan va to‘yinmagan bug‘

Kimyoviy jihatdan toza moddalarning bug‘i quyidagi holatlarga bo‘linadi:

  • To‘yinmagan bug‘ — suyuqlik bilan dinamik muvozanatga erishmagan bug‘. Berilgan haroratda to‘yinmagan bug‘ning bosimi doimo to‘yingan bug‘ bosimidan past bo‘ladi. Suyuqlik yuzasida to‘yinmagan bug‘ mavjud bo‘lsa, bug‘lanish jarayoni kondensatsiya jarayonidan ustun turadi. Shu sababli idishdagi suyuqlik miqdori vaqt o‘tishi bilan kamayadi.
  • To‘yingan bug‘ — suyuqlik bilan dinamik muvozanatda turgan bug‘ (bug‘lanish tezligi kondensatsiya tezligiga teng). Bu muayyan haroratda mazkur hajmda bundan ortiq miqdorda bug‘ bo‘la olmasligini anglatadi. Agar porshen ostida suyuqlik bilan muvozanatda turgan bug‘ siqilsa (bunda idishdagi havo avvaldan chiqarib yuborilgan bo‘lishi kerak), muvozanat buziladi. Dastlab bug‘ zichligi ortadi, natijada kondensatsiya ham kuchayadi (bug‘dan suyuqlikka o‘tadigan molekulalar soni suyuqlikdan gazga o‘tadigan molekulalar sonidan ko‘p bo‘ladi). Bu jarayon dinamik muvozanat qayta qaror topib, bug‘ zichligi va, demak, gaz molekulalarining konsentratsiyasi avvalgi qiymatiga qaytguncha davom etadi.
  • O‘ta to‘yingan bug‘ — bosimi muayyan haroratda to‘yingan bug‘ning bosimidan yuqori bo‘lgan bug‘. Uni kondensatsiya markazlari (chang zarralari, ionlar, mayda suyuqlik tomchilari va hokazo) bo‘lmagan hajmda bug‘ bosimini oshirish orqali olish mumkin. Uni olishning yana bir usuli — xuddi shu sharoitda to‘yingan bug‘ni sovitish. Shu usulda olingan bug‘ o‘ta sovitilgan bug‘ deb ham ataladi. Bundan tashqari, adabiyotlarda ba’zan haddan tashqari to‘yingan bug‘ atamasi ham uchraydi.

Suv bug‘i

Suv bug‘i — gazsimon holatdagi suv.

O‘z xususiyatlari tufayli suv bug‘i inson faoliyatining turli sohalarida keng qo‘llaniladi.

Adabiyotlar

Havolalar