Ilgarilanma harakat nima

1-rasm. Jismning ilgarilanma harakati

Ilgarilanma harakat — nuqtalar sistemasining mexanik harakati (mutlaq qattiq jism) bo‘lib, bunda jismning istalgan ikki nuqtasini tutashtiruvchi, shakli va o‘lchamlari harakat davomida o‘zgarmaydigan kesma avvalgi istalgan vaqtdagi holatiga parallel bo‘lib qoladi. Ilgarilanma harakatda jismning barcha nuqtalari bir xil trayektoriya bo‘ylab (fazodagi doimiy siljish aniqligida) harakatlanadi va istalgan vaqtda tezlik hamda tezlanish vektorlari yo‘nalishi va kattaligi jihatidan bir xil bo‘ladi; bu vektorlar jismning barcha nuqtalari uchun bir vaqtda o‘zgaradi.

Umumiy holda ilgarilanma harakat uch o‘lchovli fazoda sodir bo‘ladi, biroq uning asosiy xususiyati — istalgan kesmaning o‘ziga parallel bo‘lib qolishi — saqlanadi.

Matematik jihatdan ilgarilanma harakat yakuniy natijasi bo‘yicha parallel ko‘chirishga teng. Biroq fizik jarayon sifatida qaralganda, u uch o‘lchovli fazoda vintli harakatning bir ko‘rinishini ifodalaydi (2-rasmga qarang).

Ilgarilanma harakat dinamikasining asosiy qonuni

Harakat miqdorining vaqt bo‘yicha hosilasi moddiy nuqta yoki moddiy nuqtalar sistemasi uchun, qo‘zg‘almas (inersial) sanoq sistemasiga nisbatan olinganda, tizimga ta’sir etuvchi barcha tashqi kuchlarning bosh vektoriga teng.

Ilgarilanma harakatga misollar

Masalan, lift kabinasi ilgarilanma harakat qiladi. Shuningdek, birinchi yaqinlashishda, ilgarilanma harakatni charxpalak g‘ildiragining kabinasi bajaradi

Birinchi yaqinlashishda (oyoq panjasining tebranishini e’tiborga olmaganda), velosiped pedali ilgarilanma harakat qiladi; u harakatining to‘liq sikli davomida o‘z o‘qi atrofida bir marta aylanadi.

Jism harakati va uning nuqtalari harakati o‘rtasidagi bog‘lanish

2-rasm. Jismning uch o‘lchovli ilgarilanma harakatiga misol

Agar jism ilgarilanma harakat qilsa, uning harakatini tavsiflash uchun istalgan nuqtasining harakatini (masalan, jismning massa markazi harakatini) tavsiflash kifoya.

Harakatning eng muhim xususiyatlaridan biri nuqtaning trayektoriyasidir, umumiy holda fazoviy egri chiziq bo‘lib, uni har biri o‘z markaziga ega bo‘lgan, turli radiusli tutash yoylar ko‘rinishida tasvirlash mumkin; bu markazlarning holati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin. Chegaraviy holatda esa to‘g‘ri chiziq ham radiusi cheksizlikka teng bo‘lgan yoy sifatida qaralishi mumkin.

Bunday holda ilgarilanma harakatda istalgan berilgan vaqtda jismning har bir nuqtasi o‘zining oniy aylanish markazi atrofida aylanadi; bunda radius uzunligi ayni vaqtda jismning barcha nuqtalari uchun bir xil bo‘ladi. Jism nuqtalarining tezlik vektorlari hamda ular oladigan tezlanishlar kattaligi va yo‘nalishi jihatidan bir xil bo‘ladi.

Nazariy mexanika masalalarini yechishda jism harakatini massa markazining harakati va jismning o‘z massa markazi atrofidagi aylanish harakatining yig‘indisi sifatida ko‘rib chiqish qulay (bu holat Kyonig teoremasi).

Qurilmalarga misollar

Pantograf
Pallalari ilgarilanma, ammo to‘g‘ri chiziqli bo‘lmagan harakat qiladigan savdo tarozisi

Ilgarilanma harakat prinsipi chizmachilik asbobi — pantografda amalga oshiriladi, uning yetaklovchi va yetaklanuvchi yelkalari doimo o‘zaro parallel bo‘lib qoladi, ya’ni ilgarilanma harakat qiladi. Bunda harakatlanuvchi qismlardagi istalgan nuqta tekislikda berilgan harakatni bajaradi; har bir nuqta o‘zining oniy aylanish markazi atrofida aylanadi va asbobning barcha harakatlanuvchi nuqtalari uchun bir xil burchak tezlik bilan harakatlanadi.

Muhimi shundaki, asbobning yetaklovchi va yetaklanuvchi yelkalari bir-biriga mos ravishda harakatlansa-da, ular ikkita alohida jismdan iborat. Shuning uchun egrilik radiuslari, yetaklovchi va yetaklanuvchi yelkalardagi belgilangan nuqtalar harakatlanadigan bu radiuslar turlicha qilib tanlanishi mumkin; aynan shu jihat asbobdan foydalanishning mazmunini tashkil etadi: u tekislikdagi istalgan egri chiziqni masshtabda, bunda masshtab yelkalarning uzunliklari nisbatiga qarab belgilanadi.

Aslida, pantograf ikki jismdan — “izlovchi” va “chizuvchi” jismlardan — iborat tizimning sinxron ilgarilanma harakatini ta’minlaydi; ularning har biri yuqorida keltirilgan chizmada tasvirlangan.

Adabiyotlar

  • Nyuton I. Tabiiy falsafaning matematik asoslari. A. N. Krilov tarjimasi va izohlari bilan. Moskva: Nauka, 1989.
  • S. E. Xaykin. Inersiya kuchlari va vaznsizlik. Moskva: Nauka, 1967.
  • Frish S. A. va Timoreva A. V. Umumiy fizika kursi. Davlat universitetlarining fizika-matematika va fizika-texnika fakultetlari uchun darslik, I jild. Moskva: GITTL, 1957.
  • Ilgarilanma harakat // Fizik ensiklopedik lug‘at / Bosh muharrir A. M. Proxorov. Tahrir hay’ati: D. M. Alekseyev, A. M. Bonch-Bruyevich, A. S. Borovik va boshqalar. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1983. — B. 579. — 928 b. — 100 000 nusxa.

Havolalar