
Yadro magnit rezonansi (YMR) — tarkibida yadrolar nolga teng bo‘lmagan spinga ega bo‘lgan modda tomonidan tashqi magnit maydonda ν chastotada elektromagnit energiyaning rezonansli yutilishi yoki chiqarilishi bo‘lib, u yadrolarning magnit momentlari qayta yo‘nalishi bilan bog‘liq.
Yadro magnit rezonansi hodisasi 1938-yilda Isidor Rabi tomonidan molekulyar dastalarda kashf etilgan. Bu kashfiyoti uchun u 1944-yilgi Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan. 1946-yilda Feliks Bloch va Edvard Mills Parsell suyuqliklar va qattiq jismlarda yadro magnit rezonansini kuzatdilar (1952-yilgi Nobel mukofoti).
Molekuladagi turli muhitlarda joylashgan bir xil atom yadrolari turlicha YMR signallarini beradi. Bunday YMR signalining standart modda signalidan farqi deb ataladigan kimyoviy siljishni aniqlash imkonini beradi; u o‘rganilayotgan moddaning kimyoviy tuzilishiga bog‘liq. YMR usullari moddalarning kimyoviy tuzilishi, molekulalar konformatsiyasi, o‘zaro ta’sir effektlari va molekula ichidagi o‘zgarishlarni aniqlash uchun ko‘plab imkoniyatlarga ega.
YMR fizikasi

Yadro magnit rezonansi hodisasining asosi — atom yadrolarining magnit xususiyatlari, jumladan, nolga teng bo‘lmagan spin (xususiy aylanish momenti).
Barcha yadrolar elektr zaryadiga ega. Yadrolarning ko‘pchiligida bu zaryad yadro o‘qiga nisbatan «aylanadi» va yadro zaryadining bunday aylanishi magnit dipol momentini hosil qiladi; u tashqi magnit maydon bilan o‘zaro ta’sirlasha oladi. Barcha yadrolar orasida faqat neytronlar soni ham, protonlar soni ham juft bo‘lgan yadrolar (juft-juft yadrolar) asosiy holatda aylanish momentiga, demak, dipol magnit momentiga ega bo‘lmaydi. Qolgan yadrolar asosiy holatda nolga teng bo‘lmagan aylanish momentiga ega , u magnit momenti bilan quyidagi munosabat orqali bog‘langan:
- ,
bu yerda — Dirak doimiysi, — spin kvant soni, — giromagnit nisbat.
Yadroning burchak impulsi va magnit momenti kvantlangan bo‘lib, xos qiymatlar burchak va magnit momentlar proyeksiyalarining ixtiyoriy tanlangan koordinatalar tizimining z o‘qiga nisbatan qiymatlari quyidagi munosabat bilan aniqlanadi:
- va ,
bu yerda — magnit kvant soni yadroning xususiy holatini ifodalaydi. qiymatlar yadroning spin kvant soni bilan belgilanadi,
- ,
ya’ni yadro ta holatda bo‘lishi mumkin.
Masalan, proton (yoki spin kvant soni I = 1/2 — 13C, 19F, 31P va hokazo) kabi yadrolar uchun faqat ikki holat bo‘lishi mumkin.
Bunday yadroni magnit dipol sifatida tasavvur qilish mumkin, z-komponenti esa ixtiyoriy koordinatalar tizimining z o‘qining musbat yo‘nalishiga parallel yoki antiparallel yo‘nalgan bo‘lishi mumkin.
Ushbu 6Li yadrosida (yoki spin kvant soni I = 1 — 14N, 32P va hokazo) bo‘lgan boshqa yadrolarda uch holatda bo‘lishi mumkin.
Tashqi magnit maydon bo‘lmaganda, turli qiymatli barcha holatlar bir xil energiyaga ega, ya’ni aynigan bo‘ladi. Tashqi magnit maydonda aynish yo‘qoladi; bunda sathlarning aynigan holatga nisbatan ajralishi tashqi magnit maydon kattaligiga va holatning magnit momentiga mutanosib bo‘ladi. Spin kvant soni I bo‘lgan yadro uchun tashqi magnit maydonda quyidagi tizim 2I + 1 ta energetik sathdan iborat bo‘ladi, ya’ni yadro magnit rezonansi Zeyeman effektiga o‘xshash tabiatga ega: bu magnit maydonda elektron sathlarining ajralishidir.
Eng sodda holatda spin kvant soni I = 1/2 bo‘lgan yadro, masalan, proton uchun, energetik sathlarning ajralishi quyidagicha:
spin holatlari energiyalarining farqi esa
Bu ifoda energiyalar farqi ga mutanosib , chunki qolgan kattaliklar doimiydir. Magnit maydon kuchi taxminan 1 Tl bo‘lganda va yadro magnit momentining odatiy qiymatida sathlar ajralishi energiya bo‘yicha elektromagnit maydonning radiochastota diapazoniga mos keladigan chastotalar oralig‘ida bo‘ladi.
Ikki sathli tizim paydo bo‘lgach, doimiy magnit maydonda ushbu energetik sathlar orasidagi o‘tishlarni qo‘zg‘atish uchun chastotasi () bo‘lgan radiochastotali nurlanish ko‘rinishida energiya berish mumkin. Qo‘llanilayotgan chastota () va magnit maydon kuchlanganligi orasidagi bog‘lanishni ifodalovchi YMRning asosiy tenglamasi quyidagicha yoziladi:
chunki
Nurlanish chastotasi megagers diapazonida (MGts) bo‘ladi. Protonlar uchun magnit maydon qiymati , teng bo‘lgan 2,35 Tl, nurlanish chastotasi 100 MGts ga teng. Maydon kuchi n marta oshirilsa, rezonans chastotasi ham shuncha marta ortadi. Chastota va maydon o‘rtasidagi nisbat ga teng bo‘lganda, tizim rezonans holatida bo‘ladi: proton energiyani yutib, yuqoriroq energetik sathga o‘tadi va spektrni qayd etish mumkin. Yadro magnit rezonansi spektroskopiyasi nomi ham shundan kelib chiqqan. Doimiy giromagnit nisbat deb ataladi va yadroning fundamental doimiylaridan biridir. Bu magnit moment va yadro spini :
.
Radiochastotali energiya chastotalarning ma’lum diapazonida uzluksiz skanerlash rejimida (continuous-wave (CW) yoki uzluksiz rejim) yoxud barcha chastotalar to‘plamini o‘z ichiga olgan qisqa radiochastotali impuls ko‘rinishida (impulsli rejim) berilishi mumkin. Bu ikki usul YMR-spektrometrlarining ikki xil turiga mos keladi.
Tasodifiy faza bilan pretsessiya qilayotgan ekvivalent protonlar ansambli z o‘qi atrofida (ya’ni doimiy magnit maydon yo‘nalishi bo‘ylab ) umumiy makroskopik magnitlanganlikni z o‘qi yo‘nalishida hosil qiladi, ammo xy tekisligida emas.
Vazifa doimiy magnit maydonda yo‘nalgan protonlarga radiochastotali elektromagnit energiyani qanday uzatish va keyin protonlar yuqoriroq spin holatiga o‘tganda yutgan energiyani qanday o‘lchashdan iborat. Buni klassik mexanika nuqtayi nazaridan, protonni tashqi magnit maydonda aylanayotgan zarracha sifatida tasavvur qilib tushuntirish mumkin. Protonning magnit o‘qi z doimiy magnit maydon o‘qi atrofida pretsessiya qiladi. Bu holat gravitatsiya ta’sirida aylanish o‘qi tik yo‘nalishdan og‘gan charxpalakning pretsessiyasiga o‘xshaydi.
Qo‘llanilayotgan yuqori chastotali maydon chastotasi () ekvivalent protonlar pretsessiyasi chastotasiga (klassik fizikada Larmor chastotasi , MGts deb ataladi) teng bo‘lganda, yadro magnit rezonansi holatiga erishiladi va YMRning asosiy tenglamasi quyidagicha yoziladi:
Bu tenglama o‘zaro izolyatsiyalangan protonlar ansambliga qo‘llanadi.
YMRni kuzatish ko‘pchilik moddalarda atom qobiqlaridagi elektronlarning doimiy magnit momentlari mavjud bo‘lmasligi sababli osonlashadi; bunga orbital momentning muzlashi.
Metallarda YMRning rezonans chastotalari diamagnetiklardagiga qaraganda yuqoriroq bo‘ladi (Nayt siljishi).
Magnit maydonda ayrim kimyoviy reaksiyalar sodir bo‘lganda, reaksiya mahsulotlarining YMR spektrlarida anomal darajada kuchli yutilish yoki radio nurlanish kuzatiladi. Bu holat reaksiya mahsulotlari molekulalarida yadro Zeyeman sathlarining muvozanatsiz to‘lishidan dalolat beradi. Quyi sathning ortiqcha to‘lishi anomal yutilish bilan kechadi. Teskari bandlik (yuqori sathning quyi sathga qaraganda ko‘proq to‘lishi) radio nurlanishga olib keladi. Bu hodisa yadrolarning kimyoviy qutblanishi.
Ayrim atom yadrolarining Larmor chastotalari
| Maydondagi Larmor chastotasi, MGts | |||
|---|---|---|---|
| yadro | 0,5 tesla | 1 tesla | 7,05 tesla |
| 1H (Vodorod) | 21,29 | 42,58 | 300,18 |
| 2D (Deyteriy) | 3,27 | 6,53 | 46,08 |
| 13C (Uglerod) | 5,36 | 10,71 | 75,51 |
| 23Na (Natriy) | 5,63 | 11,26 | 79,40 |
| 39K (Kaliy) | 1,00 | 1,99 | 14,03 |
Protonlar rezonansi chastotasi qisqa to‘lqinlar diapazonida joylashgan (to‘lqin uzunligi taxminan 7 m).
YMRning qo‘llanilishi
Spektroskopiya
Asboblar
YMR-spektrometrining asosiy qismi kuchli magnit. Amalda ilk bor Parsell tomonidan amalga oshirilgan tajribada diametri taxminan 5 mm bo‘lgan shisha ampulaga joylashtirilgan namuna kuchli elektromagnit qutblari orasiga qo‘yiladi. So‘ng magnit maydonning bir jinsliligini yaxshilash uchun ampula aylantirila boshlaydi, magnit maydonni esa asta-sekin kuchaytiradilar. Nurlanish manbai sifatida yuqori sifat koeffitsiyentiga ega radiochastotali generator ishlatiladi. Magnit maydon kuchaygani sari spektrometr sozlangan yadrolar rezonans bera boshlaydi. Bunda elektron qobiqlari bilan ekranlangan yadrolar elektron qobiqlari bo‘lmagan yadrolarga qaraganda biroz pastroq chastotada rezonans beradi. Energiya yutilishi radiochastotali ko‘prik yordamida qayd etiladi va keyin o‘ziyozar asbobda yozib olinadi. Rezonans yuz berishi mumkin bo‘lmagan chegaraga yetguncha chastota oshiriladi.
Ko‘prikdan keladigan toklar juda kichik bo‘lgani uchun bitta spektrni olish bilan cheklanilmaydi, balki o‘lchash bir necha o‘n marta takrorlanadi. Olingan barcha signallar yakuniy grafikda jamlanadi; uning sifati asbobning signal/shovqin nisbatiga bog‘liq.
Bu usulda namuna o‘zgarmas chastotali radiochastotali nurlanishga duchor qilinadi, magnit maydon kuchi esa o‘zgaradi. Shu sababli bu usul uzluksiz nurlantirish usuli (CW, continous wave) deb ham ataladi.
YMR-spektroskopiyasining an’anaviy usuli ko‘plab kamchiliklarga ega. Birinchidan, har bir spektrni hosil qilish uchun ko‘p vaqt talab etiladi. Ikkinchidan, u tashqi xalaqitlar bo‘lmasligiga juda talabchan va odatda olingan spektrlarda sezilarli shovqin bo‘ladi. Uchinchidan, u yuqori chastotali (300, 400, 500 va undan ortiq MGts) spektrometrlarni yaratish uchun yaroqsiz. Shu sababli zamonaviy YMR asboblarida olingan signalni Furye almashtirishlariga asoslangan impulsli spektroskopiya (PW) deb ataladigan usuldan foydalaniladi. Hozirgi vaqtda barcha YMR-spektrometrlari magnit maydon qiymati doimiy bo‘lgan kuchli o‘ta o‘tkazuvchan magnitlar asosida quriladi.
CW-usulidan farqli ravishda, impulsli usulda yadrolar «uzluksiz to‘lqin» bilan emas, balki bir necha mikrosekund davom etadigan qisqa impuls yordamida qo‘zg‘atiladi. Impulsning chastota komponentlari amplitudalari ν0 dan uzoqlashgan sari kamayadi. Biroq barcha yadrolarni bir xil darajada nurlantirish maqsadga muvofiq bo‘lgani uchun «qattiq impulslar», ya’ni katta quvvatli qisqa impulslar ishlatiladi. Impuls davomiyligi chastota polosasi kengligi spektr kengligidan bir-ikki tartib katta bo‘ladigan qilib tanlanadi. Quvvat bir necha ming vatt.
Impulsli spektroskopiya natijasida ko‘rinadigan rezonans cho‘qqilariga ega odatiy spektr emas, balki barcha rezonans berayotgan yadrolarning signallari aralashgan so‘nuvchi rezonans tebranishlar tasviri olinadi. Bu hodisa «erkin induksiyaning so‘nishi» (FID, free induction decay). Ushbu spektrni o‘zgartirish uchun matematik usullar, xususan, Furye almashtirishi yordamida istalgan funksiyani ko‘plab garmonik tebranishlar yig‘indisi ko‘rinishida ifodalash mumkin.
YMR spektrlari

YMR yordamida sifat tahlilini o‘tkazish uchun ushbu usulning quyidagi muhim xususiyatlariga asoslangan spektr tahlilidan foydalaniladi:
- muayyan funksional guruhlarga kiruvchi atom yadrolarining signallari spektrning qat’iy belgilangan qismlarida joylashadi;
- cho‘qqi bilan chegaralangan integral yuza rezonans berayotgan atomlar soniga qat’iy mutanosib;
- 1—4 ta bog‘ bilan ajratilgan yadrolar bir-biriga ta’sir etishi natijasida, ya’ni o‘zaro ajralish tufayli multiplet signallarni hosil qilishi mumkin.
YMR spektrlarida signalning joylashuvi kimyoviy siljishning etalon signalga nisbatan qiymati bilan tavsiflanadi. YMRda etalon sifatida 1H va 13C uchun tetrametilsilan Si(CH3)4 (TMS) ishlatiladi. Kimyoviy siljish birligi — asbob chastotasining milliondan bir ulushi (m.d.). Agar TMS signali 0 deb olinsa va signalning kuchsiz maydon tomon siljishi musbat kimyoviy siljish deb hisoblansa, δ shkalasi hosil bo‘ladi. Tetrametilsilan rezonansini 10 m.d. deb olib, ishoralar qarama-qarshisiga o‘zgartirilsa, hozir deyarli qo‘llanmaydigan τ shkalasi hosil bo‘ladi. Agar moddaning spektrini talqin qilish juda murakkab bo‘lsa, ekranlanish konstantalarini hisoblashning kvant-kimyoviy usullaridan foydalanish va ular asosida signallarni moslashtirish mumkin.
YMR-introskopiyasi
Yadro magnit rezonansi hodisasini nafaqat fizika va kimyo, balki tibbiyot sohasida ham qo‘llash mumkin: inson organizmi ham organik va noorganik molekulalarning majmuasidir.
Ushbu hodisani kuzatish uchun obyekt doimiy magnit maydonga joylashtiriladi va radiochastotali hamda gradient magnit maydonlar ta’siriga duchor qilinadi. Tekshirilayotgan obyektni o‘rab turgan induktiv g‘altakda o‘zgaruvchan elektr yurituvchi kuch (EYuK) paydo bo‘ladi; uning amplituda-chastota spektri va vaqt bo‘yicha o‘tkinchi tavsiflari rezonans berayotgan atom yadrolarining fazoviy zichligi, shuningdek, faqat yadro magnit rezonansiga xos boshqa parametrlar haqida ma’lumot beradi. Kompyuterda qayta ishlash natijasida kimyoviy jihatdan ekvivalent yadrolarning zichligi, yadro magnit rezonansining relaksatsiya vaqtlari, suyuqlik oqimi tezliklarining taqsimlanishi, molekulalarning diffuziyasi va tirik to‘qimalardagi moddalar almashinuvining biokimyoviy jarayonlarini tavsiflovchi hajmiy tasvir hosil bo‘ladi.
YMR-introskopiyasining (yoki magnit-rezonans tomografiyasining) mohiyati yadro magnit rezonansi signali amplitudasi bo‘yicha maxsus miqdoriy tahlilni amalga oshirishdan iborat. Oddiy YMR-spektroskopiyasida spektr chiziqlarining imkon qadar yuqori aniqligiga erishishga intilinadi. Buning uchun magnit tizimlari namuna hajmida maydonning imkon qadar bir jinsli bo‘lishini ta’minlaydigan tarzda sozlanadi. YMR-introskopiyasi usullarida esa, aksincha, magnit maydon ataylab notekis hosil qilinadi. Bunday sharoitda namunaning har bir nuqtasidagi yadro magnit rezonansi chastotasi o‘ziga xos qiymatga ega bo‘lib, boshqa qismlardagi qiymatlardan farq qiladi, deb kutish mumkin. YMR signallari amplitudasi darajalariga muayyan kod (monitor ekranidagi yorqinlik yoki rang) berilsa, obyekt ichki tuzilishining kesimlari shartli tasvirini (tomogramma) olish mumkin.
Ixtiro muallifligi yuzasidan bahslar
Bir qator manbalarning ta’kidlashicha, YMR-introskopiyasi va YMR-tomografiyasi dunyoda ilk bor 1960-yilda V. A. Ivanov tomonidan ixtiro qilingan. Ixtiroga (usul va qurilmaga) berilgan arizani malakasiz ekspert «… taklif etilayotgan yechimning yaqqol foydasizligi sababli» rad etgan, shu bois mualliflik guvohnomasi faqat 10 yildan ko‘proq vaqt o‘tgach berilgan. Shunday qilib, YMR-tomografiyasi muallifi quyida keltirilgan Nobel mukofoti laureatlari jamoasi emas, balki rossiyalik olim ekani rasman tan olingan. Ushbu yuridik faktga qaramay, YMR-tomografiyasi uchun Nobel mukofoti V. A. Ivanovga emas, boshqa olimlarga berilgan.
Nobel mukofotlari
Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti 1952-yilda quyidagilarga berildi: Feliks Blochga va Edvard Mills Parsellga «Aniq yadro magnit o‘lchovlari uchun yangi usullarni ishlab chiqish va ular bilan bog‘liq kashfiyotlar uchun».
Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti 1991-yilda quyidagiga berildi: Richard Ernstga «Yuqori aniqlikdagi yadro magnit rezonansi spektroskopiyasi metodologiyasini rivojlantirishga qo‘shgan hissasi uchun».
Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti 2002-yilda (1/2 qismi) quyidagiga berildi: Kurt Vyutrixga «Eritmadagi biologik makromolekulalarning uch o‘lchamli tuzilishini aniqlash uchun YMR-spektroskopiyasidan foydalanishni ishlab chiqqani uchun».
Fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti 2003-yilda quyidagilarga berildi: Pol Lauterburga, Piter Mensfildga «tomografiya usulini ixtiro qilgani uchun — magnit-rezonans tomografiyasi».
Adabiyotlar
- Abragam A. Yadro magnetizmi. — M.: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1963.
- Slikter Ch. Magnit rezonans nazariyasi asoslari. — M.: Mir, 1981.
- Ernst R., Bodenxauzen J., Vokaun A. YMR bir va ikki o‘lchamda: ingliz tilidan tarjima, K. M. Salixov tahriri ostida, M.: Mir, 1990.
- Gyunter H. YMR-spektroskopiya kursiga kirish: ingliz tilidan tarjima. — M.: Mir, 1984. — 478 b.
- Derum A. Kimyoviy tadqiqotlar uchun YMRning zamonaviy usullari.
- Kalabin G. A. Tabiiy organik xomashyo va uni qayta ishlash mahsulotlarining miqdoriy YMR-spektroskopiyasi. — M.: Ximiya, 2000. — 408 b.
- Chijik V. I. Kvant radiofizikasi. Magnit rezonans va uning qo‘llanilishi. — Sankt-Peterburg universiteti, 2004 (2009), — 700 b.
- Aminova R. M. Yadro magnit ekranlanishi konstantalarini hisoblashning kvant-kimyoviy usullari — «Ximiya va kompyuter modellashtirish. Butlerov xabarlari» jurnalida. 2002. № 6. 11-b.
- Gabuda S. P., Pletnyov R. N., Fedotov M. A. Noorganik kimyoda yadro magnit rezonansi. — M.: Nauka, 1988. — 214 b.
- Gabuda S. P., Rjavin A. F. Kristallogidratlar va gidratlangan oqsillarda yadro magnit rezonansi. — Nashriyot: Nauka. Novosibirsk. 1978. — 160 b.
- Ionin B. I., Ershov B. A., Koltsov A. I. Organik kimyoda YMR-spektroskopiyasi: ilmiy nashr. — 2-nashr, nashriyot: LGU, Ximiya, Leningrad bo‘limi. — 1983. — 269 b.
- Ershov B. A. Organik kimyoda YMR-spektroskopiyasi. — Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma. — SPbGU nashriyoti, 1995. — 263 b.
- Robert M. Silverstein, Fancis X. Webster, David J. Kiemle — Organik birikmalarni spektrometrik identifikatsiyalash (yettinchi nashr)