| Shpitsbergen | |
|---|---|
| norv. Svalbard | |
| Xususiyatlari | |
| Eng yirik orol | G‘arbiy Shpitsbergen |
| Umumiy maydoni | 61 022 km² |
| Eng baland nuqtasi | 1713 m |
| Aholisi | 2939 kishi (2020) |
| Aholi zichligi | 0,05 kishi/km² |
| Joylashuvi | |
| 78°09′25″ sh. k. 15°51′51″ sh. u.HGYaO | |
| Suv hududi | Shimoliy Muz okeani |
| Mamlakat | |
Shpitsbergen (Svalbard, norv. Svalbard; nem. Spitzbergen, niderl. Spitsbergen; qadimgi ruscha Grumant) — katta qutbiy arxipelagbo‘lib, Shimoliy Muz okeanida, 76°26' va 80°50' shimoliy kenglik hamda 10° va 32° sharqiy uzunlik oralig‘ida joylashgan. Norvegiyaning eng shimoliy qismi. Ma’muriy markazi — Longyir shahri. Arxipelag va unga tutash qirg‘oq suvlari — harbiylashtirilmagan hudud.
Arxipelagning alohida maqomiga muvofiq, Arktika sharoiti uchun sezilarli xo‘jalik faoliyatini Norvegiyadan tashqari faqat Rossiya olib boradi. Uning G‘arbiy Shpitsbergen orolida Rossiyaga qarashli aholi punkti — Barensburg posyolkasi, shuningdek, faoliyati to‘xtatib qo‘yilgan Piramida va Grumant.
Etimologiyasi
Rus tilida qabul qilingan «Shpitsbergen» nomi niderlandcha niderl. Spitsbergen nomining nemischa talaffuzidir. Bu nomni arxipelagga 1596-yilda gollandiyalik dengizchi V. Barens bergan va u so‘zma-so‘z «uchli tog‘lar» degan ma’noni anglatadi (spits — «uchli», bergen — «tog‘lar»). Rus pomorlari «Grumant» yoki «Gruman» nomlarini ishlatgan. Bu nom «Grenlandiya» (shved. Grönland)» toponimining buzib aytilgan shakli deb hisoblanadi. O‘rta asrlardagi tasavvurlarga ko‘ra, Shpitsbergen shimolda Grenlandiya bilan tutashgan, uning nomi esa «Gruland, Grutland» shakllarida ma’lum bo‘lgan.
Norvegiyaning o‘zida 1925-yildan boshlab «Svalbard» nomi qabul qilingan (norv. Svalbard). Bu nomni XII asrda skandinaviyalik dengizchilar o‘zlari kashf etgan shimoliy yerga bergan; keyinchalik bu yer F. Nansen tomonidan Shpitsbergen bilan aynanlashtirilgan.
«Svalbard» nomi qadimgi Svalbarði nomining hozirgi norvegcha muqobili bo‘lib, u qadimgi norveg tilidagi «sovuq» (qad. skand. svalr) va «chekka», «qirra», «chim» yoki «soqol» (barð).
Geografiyasi

Arxipelag maydoni — 61 022 km².
Uchta yirik oroldan — G‘arbiy Shpitsbergen, Shimoli-sharqiy Yer va Ej; yettita kichikroq orol — Barens oroli, Oq orol, Shahzoda Karl Yeri, Kongsyoya (Qirol oroli), Ayiq oroli, Svenskoyya, Vilgelm oroli; shuningdek, orollar guruhlari, kichik orolchalar va sxerlar, ularning umumiy maydoni 621 km².
Eng yirik orollar:
| Orol | Maydoni, km² |
|---|---|
| G‘arbiy Shpitsbergen | 37 673 |
| Shimoli-sharqiy Yer | 14 443 |
| Ej | 5074 |
| Barens | 1288 |
| Oq orol | 682 |
| Shahzoda Karl Yeri | 615 |
| Kongsyoya | 191 |
| Ayiq oroli | 178 |
| Svenskoyya | 137 |
| Vilgelm | 120 |
| Boshqalar (umumiy maydoni) | 621 |
| Jami | 61 022 |
Tabiiy sharoiti
Arxipelagda tog‘li relyef ustunlik qiladi. Eng baland nuqtasi — Nyuton tog‘i (1713 m), G‘arbiy Shpitsbergen orolida. Muzliklar 35,1 ming km² maydonni, ya’ni arxipelagning yarmidan ko‘prog‘ini egallaydi.
Qirg‘oqlarni fyordlar kesib o‘tgan.
Ko‘p yillik muzlagan tog‘ jinslari — qatlam qalinligi 200 m gacha yetadi. Yozda tuproqning tabiiy erish chuqurligi 0,5 dan 2,6 m gacha o‘zgaradi.
Geologik tuzilishi
Arxipelag tuzilishida, odatda, kaledonidlar qatnashadi. Lekin bu hududdagi kaledonidlar Grenlandiyadagilariga Skandinaviyadagilardan ko‘ra ko‘proq o‘xshaydi. Har ikki tur ham erta paleozoydagi okean — Yapetusning hosilasidir. Bu okean taxminan kembriy davrining boshida, 550 mln yil avval paydo bo‘lgan. Ushbu qadimgi okean ekvatorga yaqin kengliklarda, meridian yo‘nalishida, 30° janubiy kenglikdan (qadimgi koordinatalar) shimolga tomon, qadimgi Baltika va Kanada–Grenlandiya qit’alari o‘rtasida joylashgan edi. Shpitsbergen tarkibida yanada qadimiy (Baykal burmalanishi davriga oid) jinslar ham bor. Chamasi, bu proterozoy–erta kembriy yoshidagi Barens dengizi plitasining bir qismidir.
Shpitsbergen poydevorining katta qismi taxminan 500 mln yil avval, erta ordovik davrida qadimgi Yapetus okeanining faol chekkasida shakllangan. U orol yoylariga xos magmatik tuzilmalardan iborat bo‘lib, silur davrida qit’alar to‘qnashuvi natijasida kuchli burmalangan. Silur boshlariga kelib, Yapetus okeani kichraya boshladi va Baltika qit’asini Kanada–Grenlandiya tomon siljitdi. (450—440 mln yil avval) Britaniya orollari, Nyufaundlend oroli va Shpitsbergen silurning o‘rtalari — oxirlarida kuchli ko‘tarilish va vulqon otilishlariga uchradi. So‘ng Baltika (Skandinaviya), Britaniya orollari, Grenlandiya, Nyufaundlend va Shimoliy Amerika (Lavrentiya) butunlay to‘qnashdi. Yapetus okeanining qadimgi orol yoylari, ohaktoshlari va parchalangan okean jinslari g‘ijimlanib, 9—11 ming metr balandlikka ko‘tarildi. Ushbu qit’a qismlari tutashgan joyda hozirgi Himolaydan ham baland tog‘ tizmasi paydo bo‘ldi. 400 million yil oldin Skandinaviya Grenlandiya bilan birlashib bo‘lgan, ularning orasida esa Shpitsbergen joylashgan. Britaniya orollari, Nyufaundlend va Shimoliy Amerika ham o‘zaro tutashgan edi. Kechki paleozoy davrida ayrim joylarga granitoidlar kirib kelgan. Hozirgi mis, xrom, nikel, titan, temir, rux, uran va boshqa metallarning bugun Kola yarimorolida, Skandinaviya, Grenlandiya, Shpitsbergen, Britaniya orollari va Shimoliy Amerikaning sharqiy sohilida joylashgan konlari aynan o‘sha davrda shakllangan.
Yuqori kaloriyali toshko‘mirning yirik zaxiralari 10 mlrd tonnaga baholanadi. Shpitsbergenning yana bir noyob xususiyati — o‘simlik va hayvon qoldiqlarining toshqotmalariga boy jinslarning ko‘pligidir. 2007-yilda norvegiyalik paleontologlar guruhi arxipelagdan eng yirik pliozavr — Pliosaurus funkei qoldiqlarini topishga muvaffaq bo‘ldi. Arxipelagdagi geologik jinslarning xilma-xilligi uning Yer mantiyasi ustida uzoq vaqt siljishi bilan izohlanadi. Bu harakat davomida Shpitsbergen turli iqlim mintaqalaridan o‘tgan.
Arxipelag seysmik faol hududda joylashgan. Bu yerda zilzilalar 4—5 ball kuchida, Rixter shkalasi bo‘yicha qayd etilgan; 6—7 ballgacha bo‘lgan zilzilalar ehtimoli ham taxmin qilinadi.
Iqlimi
| Yanvar | −14,1 °C |
| Fevral | −20,7 °C |
| Mart | −19,0 °C |
| Aprel | −13,1 °C |
| May | 0−5,0 °C |
| Iyun | 0+1,4 °C |
| Iyul | 0+4,4 °C |
| Avgust | 0+2,8 °C |
| Sentabr | 0−0,5 °C |
| Oktabr | 0−6,9 °C |
| Noyabr | −10,8 °C |
| Dekabr | −16,3 °C |
Iqlimi subarktik bo‘lib, g‘arbda iliq Shpitsbergen oqimi ( Golfstrim oqimining bir qismi) ta’sirida ancha yumshaydi. Sohildagi o‘rtacha havo harorati iyulda +4…+6 °C dan yanvarda −10…−14 °C gacha o‘zgaradi. Golfstrim ta’siri sababli Shpitsbergenda qishki harorat shunga o‘xshash kengliklardagi boshqa joylarga qaraganda o‘rtacha 20 darajaga yuqori. Qayd etilgan eng yuqori harorat +24,5 °C (1978-yil iyul), eng past harorat −46,3 °C (1986-yil mart).
Iqlimi qattiq, o‘simliklar siyrak; ular past bo‘yli va sovuqqa chidamli. Yoz boshida qorlar erishi tufayli tundra kuchli botqoqlashadi, daryolarda suv sathi yuqori bo‘ladi. Yozda Shpitsbergenning asosan janubiy qismi (nolinchi zona) qordan xoli bo‘ladi, biroq muzliklar barcha aholi punktlariga yaqin joylarda uchraydi. Muzliklarda ko‘pincha qizil suvo‘tlar uchrab, qor va muzga pushti tus beradi. Yozda qutb kuni sutka davomida hukm sursa-da, kunduz va tungi haroratlar farqi seziladi va 5—10 °C gacha yetishi mumkin. Dastlabki qor sentabrda yog‘adi, biroq avgust oxirida ham qor kamyob emas. Iqlimi nisbatan yumshoq bo‘lgani uchun Shpitsbergen qutb kechasi paytida ham sayyohlar orasida mashhur: barqaror qor va muz qoplami qor mototsikllarida yurish imkonini beradi.
Flora va fauna

O‘simliklari tundraga xos: — pakana qayin (lot. Bétula nána), qutb toli (lot. Salix polaris), yo‘sinlar, zamburug‘lar, lishayniklar hamda 170 dan ortiq turdagi tomirli o‘simliklar.
Orollarda sutemizuvchilardan faqat oq ayiq, Shpitsbergen shimol bug‘usi ( shimol bug‘ulari kenja turlari orasida eng kichigi), shuningdek qutb tulkisi uchraydi. Arxipelagga boshqa quruqlik sutemizuvchilarini, xususan qutb quyonlari va mushk ho‘kizlarni Grenlandiyadan olib kelib joylashtirishga urinishlar samara bermagan. Shpitsbergen sohillari yaqinida ba’zan narvallarni ham uchratish mumkin. Arxipelagda dengiz hayvonlari juda ko‘p: halqali tyulen, Grenlandiya tyuleni, dengiz quyoni (laxtak), morjlar, beluxalar, kitlar. Sanab o‘tilgan barcha hayvonlar (oq ayiqlardan tashqari) aholi punktlariga bevosita yaqin joylarda tez-tez uchraydi.
Shpitsbergenda qushlarning 90 ga yaqin turi qayd etilgan, ulardan 36 turi arxipelagda muntazam uya quradi. Shpitsbergenda yil davomida yashaydigan yagona qush turi — qutb (oq) kakligi (lot. Lagopus mutus hyperboreus). Boshqa qushlar qishlash uchun janubiy mamlakatlarga uchib ketadi va faqat bahorda uya qurish hamda nasl qoldirish uchun arxipelagga qaytadi.
Shpitsbergenda tangachaqanotlilarning atigi uch turi aniqlangan, ulardan biri — Apamea zeta.
Hududning qariyb yarmi muhofaza etiladigan tabiiy zonalardan iborat: 3 ta qo‘riqxona va 3 ta buyurtma qo‘riqxona.

Shpitsbergenning noyob xususiyati — havo va tuproqda mikroblar, chang va parazitlar miqdorining nihoyatda pastligidir. Muhitning biologik faolligi pastligi tufayli organik moddalar ham, inson yaratgan buyumlar va inshootlar ham yaxshi saqlanadi. Hatto o‘nlab yillar avval tashlab ketilgan ayrim binolar ham odamlar ularni kechagina tark etgandek ko‘rinishi mumkin. Shu sababli hozir Shpitsbergenda qabriston yo‘q va dafn marosimlari o‘tkazilmaydi.
Yevropa, Osiyo yoki Afrikada yashovchi oddiy odam uchun biologik ritmning o‘zgachaligi, yashillikning deyarli yo‘qligi va noyob hayvonot dunyosi tufayli Shpitsbergenga moslashish juda qiyin. Arxipelagda yettita milliy bog‘ tashkil etilgan; ko‘plab hayvonlarni (jumladan bug‘ular, beluxalar va qutb tulkilarini) Longyirning o‘zida yoki aeroport yaqinida tez-tez uchratish mumkin.
Shpitsbergenda o‘z hududini himoya qilish uchun yo‘lovchilarga sho‘ng‘ib hujum qiladigan tajovuzkor dengiz qaldirg‘ochlari (krachkalar) ham yashaydi.
Oq ayiqlar va morjlarni bu yerda ko‘rish ancha qiyin: yozda ular arxipelagning shimolida bo‘ladi, qishda esa janubga ko‘chadi.
- Shpitsbergen shimol bug‘usi
- Ko‘k kit Shpitsbergen sohillarida
- Tundra Bellsunn
- Shpitsbergen avgust oyida
Shpitsbergenning huquqiy maqomi
1920-yilda tinchlikka bag‘ishlangan Parij konferensiyasi doirasida Shpitsbergen shartnomasi imzolandi. U Norvegiyaning arxipelag ustidan suverenitetini mustahkamladi, ammo shartnomaga qo‘shilgan barcha davlatlar to‘liq tenglik va arxipelagning harbiylashtirilmagan maqomi asosida tijorat hamda ilmiy tadqiqot faoliyati bilan shug‘ullanish huquqiga ega bo‘ldi (3-modda). Shartnomaning 2-moddasiga ko‘ra, Norvegiya flora va faunani muhofaza qilish hamda tiklash huquqini oldi, garchi o‘sha davrda ekologik vaziyat haqida qayg‘urish odatiy bo‘lmagan bo‘lsa ham. 8-moddada Norvegiya Shpitsbergendagi xo‘jalik faoliyatini tartibga soluvchi Konchilik nizomini ishlab chiqish majburiyatini oldi. Nizom hech bir davlatga, shu jumladan Norvegiyaga ham, imtiyoz, monopoliya yoki yengillik bermasligi kerak edi. 1925-yilda Shpitsbergenning Konchilik nizomi Shpitsbergen haqidagi milliy qonun bilan bir vaqtda qabul qilindi.
Shpitsbergen vizasiz hudud hisoblanadi: ya’ni fuqaroligidan qat’i nazar, istalgan kishi u yerda cheklanmagan muddat yashashi va ishlashi mumkin.
O‘zini o‘zi boshqarish
1971-yildan 2002-yilgacha Svalbard kengashi faoliyat yuritgan. U uchta guruh — ko‘mir qazib oluvchilar, davlat xizmatchilari va boshqa norvegiyalik aholining vakillaridan tayinlanardi. Kengashdagi guruhlar vakillarining nisbati muntazam o‘zgarib turgan. Svalbard kengashi partiyalarga a’zo bo‘lmagan 17 kishidan iborat edi. 2002–2011-yillarda kompaniyalar uchun belgilangan kvotalar bekor qilindi.
2011-yildan keyin saylovlar muntazam o‘tkazila boshlandi. So‘nggisi 2023-yilda bo‘lib o‘tdi. Mahalliy kengash 15 kishidan iborat. 2019-yilgi saylovlarda Ishchilar partiyasi — 5 o‘rin, Konservativ partiya — 5 o‘rin, Liberal partiya — 2 o‘rin, Taraqqiyot partiyasi — 2 o‘rin, Yashillar partiyasi — 1 o‘rin egallagan. 2022-yildan mahalliy kengash saylovlari uchun yangi qoida kuchga kirdi: saylovchi materikdagi Norvegiyada kamida uch yil yashagan bo‘lishi kerak. 2023-yilda Liberal partiya kengashda 7 o‘rin, Ishchilar partiyasi 3 o‘rin, Sotsialistik chap partiya 3 o‘rin, Konservativ partiya esa 2 o‘rin olgan.
Harbiy ahamiyati
Shpitsbergenda qurolli kuchlar yo‘q, chunki uning hududi harbiylashtirilmagan maqomga ega (Shpitsbergen shartnomasining 3-moddasi, 1920-yil). Shartnoma Norvegiya suverenitetiga o‘tgan Arktika orollarini «rivojlantirish va ulardan tinch maqsadlarda foydalanishni ta’minlaydigan tegishli tartib»ni belgilaydi. Parij shartnomasining 9-moddasi qirollikka «birinchi moddada ko‘rsatilgan hududlarda hech qanday dengiz bazasini barpo etmaslik va barpo etilishiga yo‘l qo‘ymaslik, shuningdek, mazkur hududlarda hech qachon harbiy maqsadda ishlatilmasligi lozim bo‘lgan hech qanday istehkom qurmaslik» majburiyatini yuklaydi. Shunga qaramay, Norvegiya hukumati ushbu hududdan harbiy maqsadlarda foydalanishni taqiqlovchi qoidani tor ma’noda talqin qiladi va o‘zining hamda G‘arb koalitsiyasining harbiy kemalari arxipelag portlariga kirishini, ularning harbiy havo kemalari hudud ustidan uchib o‘tishini va boshqa harakatlarni shartnoma moddalarining buzilishi deb hisoblamaydi. Bu Rossiya Federatsiyasining pozitsiyasidan farq qiladi. Bundan tashqari, ayniqsa «ikki maqsadli» texnologiyalarning rivojlanishi boshqa davlatlarning harbiy xizmatchilari Shpitsbergendagi ayrim obyektlardan foydalanishi qanchalik joiz ekani masalasini kun tartibiga chiqardi. Avvalo, bu arxipelagdagi kosmik monitoring obyektlaridan olingan ma’lumotlardan harbiy maqsadlarda foydalanishga taalluqlidir.
Shpitsbergenning geografik joylashuvi harbiy jihatdan juda qulay: orolda zarur harbiy infratuzilma (flot bazalari, aerodromlar, radiolokatsiya va gidroakustik stansiyalar) mavjud bo‘lsa, Shimoliy Muz okeanidagi kema qatnovi va havo aloqasini nazorat qilish imkonini beradi.
Sovet Ittifoqi ushbu shartnomaga 7-may 1935-yilda qo‘shildi va Norvegiya bilan muzokaralarda Shpitsbergen hududidan orol mudofaasini ta’minlash uchun birgalikda foydalanish, xususan, unda sovet harbiy bazalarini joylashtirish masalasini bir necha bor ko‘tardi. 1940-yil bahorida fashistlar Germaniyasining Norvegiyani bosib olishi va uning taslim bo‘lishi («Vezerubung-Nord» operatsiyasi; 1941-yil kuzida Shpitsbergenga nemis desantining tushirilishi natijasida arxipelag amalda to‘liq nemis qo‘mondonligi nazoratiga o‘tdi) SSSR Tashqi ishlar xalq komissarligini Shpitsbergenning harbiy-strategik ahamiyatiga sovet rahbariyati e’tiborini qaratishga undadi. Bu Ikkinchi jahon urushi davrida (quruqlikdan shimoliy konvoylarni himoya qilish zarurati tufayli) ham, sovuq urushning boshlanishida, AQSH va NATO–OTAN bilan qarama-qarshilik kuchayib borayotgan bir paytda ham dolzarb edi.
Norvegiya Stortingi SSSRga hududdan harbiy ehtiyojlar uchun foydalanish imkonini berish masalasini bir necha bor ko‘rib chiqdi, ammo bunday loyihalarni doimo ko‘pchilik ovoz bilan rad etdi. Bu masala bo‘yicha so‘nggi ovoz berishlardan biri 1947-yil yozida bo‘lib o‘tgan; o‘shanda deputatlarning aksariyati SSSRga orolda harbiy baza qurishga yana rad javobini bergan (ovoz bergan 112 deputatdan 11 nafari sovet harbiy bazasini qurishni yoqlagan, 101 nafari qarshi bo‘lgan).
2022-yil voqealari
Norvegiya razvedkasi rahbarining fikricha, Ukrainaga bostirib kirganidan so‘ng Rossiya Arktikadagi harbiy harakatlarini kuchaytirmoqda. NATOning kengayishi (2022-yildan keyin blokka Shvetsiya va Finlandiya) Rossiyaning Boltiq dengizidagi harakat erkinligini chekladi. Kuzatuvchilar fikricha, Rossiya ushbu yo‘qotishni Arktikadagi faolligini oshirish orqali qoplashga intilmoqda. Shu sabab Rossiyani Shpitsbergenning Kola yarimorolidagi.
Rossiya suvosti kemalari bazasiga yaqinligi tashvishlantiradi. Rossiya xavotirining ikkinchi sababi — Shpitsbergenning razvedka salohiyatidir. Orolda Starlink qabul qilgichlarining katta majmuasi, shuningdek, Longyir signallarini qabul qiladigan transqutbiy sun’iy yo‘ldoshlar.
Mojaroli holatlar va bahslar
16-yanvar 2017-yilda Norvegiya qirg‘oq qo‘riqlash xizmati Shpitsbergen sohillari yaqinida Latviyaning «Senator» baliqchi kemasini qo‘lga oldi. Baliqchilar Norvegiya hukumatining tegishli ruxsatisiz qor qisqichbaqasini noqonuniy ovlashda ayblandi. Norvegiyalik ekspert Per-Arne Totland fikricha, Latviya kemasining hibsga olinishi siyosiy ahamiyatga ega bo‘lib, Norvegiya Shpitsbergen shelfidan foydalanishni nazorat qila olishini sinashning o‘ziga xos usuli edi.
2-aprel 2020-yilda Norvegiya qirg‘oq qo‘riqlash xizmati arxipelag hududida baliq ovlash qoidalarini buzgani uchun Rossiyaning «Borey» traulerini qo‘lga oldi. Rossiya Federatsiyasi Tashqi ishlar vazirligi traulerning ushlanishi munosabati bilan Norvegiya elchixonasiga norozilik notasi yubordi.
16-fevral 2021-yilda Norvegiya va Yevropa Ittifoqi Shpitsbergenning Arktikadagi suvlari yaqinida baliq ovlash huquqlari yuzasidan mojaroga kirishdi. Mojaroning mohiyati shundan iborat ediki, YI bir tomonlama tartibda Shpitsbergen akvatoriyasida treska baliqlarini ovlash uchun 28 431 tonna miqdoridagi kvotani o‘ziga ajratdi. Norvegiyaning baliqchilik vaziri Odd Emil Ingebrigtsen Bryusselga norozilik bildirib, bu qadamni «mutlaqo nomaqbul» va Norvegiyaning dengiz huquqi bo‘yicha suveren huquqlariga zid deb atadi.
Tarixi

Norvegiya tarixshunosligida vikinglar XII asrda arxipelagni topgan bo‘lishi mumkin, degan taxminlar mavjud. «Svalbard» nomi «Islandiyaning joylashtirilishi haqidagi kitob» (island. Landnámabók»ning turli nashrlarida uchraydi. Unda Svalbarði kashf etilishi 1194-yil deb sanalib, «Svalbard kashf etildi» (Svalbarðs fundr) va «Islandiyaning shimoliy qismidagi Launganesdan shimoldagi Svalbardgacha dengiz orqali to‘rt kunlik yo‘l» (fra Langanesi á norðanverðu Islandi er iii. doegra haf til Svalbarða norðr í hafsbotn) degan jumlalar keltirilgan. Biroq lingvistik tahlil bu eslatma, ehtimol, Islandiyadagi bir fermaning nomiga taalluqli ekanini ko‘rsatadi. Bu yer deganda Yan-Mayen (ya’ni Shpitsbergendan 500 mil janubi-g‘arbda joylashgan Katta Ayiq oroli) yoki Sharqiy Grenlandiyaning bir qismi ham nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin. Vikinglar u yerlarga Islandiya orqali Atlantika yo‘nalishlari bo‘ylab borgan.
Sovet va Rossiya tarixshunosligida arxeologik dalillarga tayanib, Barensdan oldin ham, XVI asrning o‘rtalarida Shpitsbergenda pomorlar manzilgohlari bo‘lgan, deb ta’kidlanadi. Biroq g‘arblik tarixchilar asosan ishonchsiz dendroxronologik ma’lumotlarga asoslangan bunday erta sanalashni jiddiy shubha ostiga qo‘yadi. Ularning fikricha, Shpitsbergendagi pomor manzilgohlari arxeologik jihatdan XVII asr o‘rtalaridan yoki hatto XVIII asrning birinchi choragidan ilgari emas; ular arxipelagni Niderlandiya ovchilik ekspeditsiyalari tark etganidan keyingina qayd etiladi.
Bundan tashqari, sovet va Rossiya tarixshunosligida Daniya qiroli Frederik II ning 1576-yildagi maktubi ruslarning ustuvorligini tasdiqlaydi, deb hisoblanadi. Unda Koladan bo‘lgan, haq evaziga daniyaliklarni «Grenlandiya»ga olib borishni taklif qilgan, go‘yoki har yili u yerga suzib borgan rus kema yo‘lboshchisi Pavel Nikitich (Paulus Nichetz) tilga olinadi. Ammo g‘arb tarixchilarining ta’kidlashicha, «Grenlandiya» deganda aynan Shpitsbergen nazarda tutilganiga hech qanday dalil yo‘q. Chunki o‘sha davr Skandinaviya manbalarida «Grenlandiya» deb, Grenlandiyaning o‘zidan tashqari, materik Norvegiyaning shimolini (jumladan, Finnmarkni), Byarmalandni va hatto, ehtimol, Novaya Zemlyani ham atashgan. Rus manbalarida esa «Grumant» so‘zi ilk bor faqat 1714-yilda uchraydi.
Shunday qilib, Shpitsbergenga 1596-yilda Villem Barensdan oldin kimdir tashrif buyurgani isbotlangan, deb hisoblash mumkin emas.
1596-yilda orollarni niderlandiyalik Villem Barens kashf etdi va hujjatlashtirdi. U asosiy orolga tarjimada «uchli tog‘lar» degan ma’noni anglatuvchi «Spitsbergen» nomini berdi. Barens orolda va unga tutash suvlarda juda ko‘p morjlar va kitlarni topdi. Bu ko‘plab ovchilik ekspeditsiyalariga turtki berdi. Taxminan shu davrda arxipelag xaritalarda «Santi Rustene» nomi bilan paydo bo‘ldi. Bir necha yil o‘tib, bu yerlarga da’vo qilgan mamlakatlar — Angliya va Daniya.

XVII va XVIII asrlarda arxipelagdan turli davlatlar kit ovlash bazasi sifatida foydalangan. Bu holat kitlar ushbu mintaqada deyarli butunlay qirib yuborilguncha davom etdi. 1614-yildan Gollandiya kit ovchiligining markazi bo‘lgan manzilgoh — Smerenburg. Norvegiya, Islandiya va Yaponiya, bugun ham kit ovlashni davom ettirmoqda, garchi moratoriy Kit ovlashni tartibga solish xalqaro komissiyasi tomonidan qabul qilingan va kit go‘shti eksporti taqiqlangan bo‘lsa ham.
1743-yilda arxipelagning janubi-sharqiy qismidagi Ej (Kichik Berun (Brun)) orolida to‘rt nafar rus dengiz hayvoni ovchisi tushdi. Ular Mezen dan kelgan bo‘lib, kema yo‘lboshchisi Aleksey Ximkov boshchiligida suzgan, kemasini orol qirg‘oqlari yaqinida muz qisib qolgan edi. Deyarli hech qanday oziq-ovqat zaxirasiga ega bo‘lmasalar-da, ular orolda 6 yildan ko‘proq yashab, ayiqlar, , morjlar va tyulenlarni ovlash, qutb tulkilarini tutish hamda terilarini tayyorlash bilan shug‘ullanishdi. 1749-yil avgustda tirik qolgan uch nafar qishlovchi rus savdo kemasi tomonidan topilib, Arxangelskka.
olib borildi. 1760-yilda ularning tarixiga qiziqqan fransuz olimi Pyer Lyudovik Lerua Rigada va Mitavada nemis tilida asar e’lon qildi. Asar 1766-yilda Sankt-Peterburgda fransuz tilida qayta nashr etildi, 1772-yilda esa ruscha tarjimasi «Bo‘ron Ost-Shpitsbergen oroliga eltib qo‘ygan va u yerda olti yil-u uch oy yashagan to‘rt nafar rossiyalik dengizchining sarguzashtlari» nomi bilan chiqdi.
1765–1766-yillarda Mixail Lomonosov V. Ya. Chichagov boshchiligida Shpitsbergenga ikkita ilmiy dengiz ekspeditsiyasi uyushtirdi. Biroq og‘ir iqlim arxipelagda doimiy manzilgohlar tashkil etishga imkon bermadi va XX asr boshigacha Shpitsbergenda Rossiyaning rasmiy vakilligi bo‘lmadi. Shunga qaramay, pomorlar arxipelagda mavsumiy ovchilikni davom ettirdi, ularning eng jasurlari esa bu yerda muntazam qishlab qolardi.
XVIII asr oxirida kit ovlash va mo‘yna savdosi tanazzulga yuz tutgach, keyingi yuz yil davomida Shpitsbergen deyarli tashlab qo‘yildi va terra nullius — hech kimga tegishli bo‘lmagan hudud deb hisoblandi. Ya’ni turli mamlakatlar rasmiy da’volar bildirganiga qaramay, amalda hech kim uni boshqarmas edi. XIX asr oxiridagina portlardan yil davomida foydalanish va nisbatan yumshoq iqlim Shpitsbergenni qutb ekspeditsiyalari hamda Arktika turizmining asosiy bazasiga aylantirgach, qiziqishning yangi to‘lqini boshlandi.
1871–1872-yillarda Shvetsiya va Norvegiyaning birlashgan hukumati Rossiya hukumati bilan diplomatik notalar almashdi. Ularda barcha mamlakatlarning Shpitsbergen tabiiy boyliklaridan foydalanishdagi tengligi tan olingan. Ushbu kelishuv «Shpitsbergen bo‘yicha 1872-yil kelishuvi» nomini oldi.
Arxipelagga ko‘plab mashhur tadqiqotchilar, jumladan Frityof Nansen, , Rual Amundsen va Ernest Sheklton. G‘arbiy Shpitsbergenning shimoliy qismi Andre Yeri deb atalgan. Bu nom Solomon Andrening 1897-yilda havo sharida Shimoliy qutbga yetishga uringani sharafiga berilgan. 1912-yilda G‘arbiy Shpitsbergen mashhur rus Arktika tadqiqotchisi va Shimoliy dengiz yo‘li kashshoflaridan biri V. A. Rusanov
ning so‘nggi ekspeditsiyasi davomida batafsil tasvirlanib, xaritaga tushirildi. Shpitsbergenga Arktikaning ilk sayyohlari — badavlat yevropaliklar, jumladan Monako qirollik oilasi vakili shahzoda Albert ham tashrif buyurgan. XX asr boshidan orollardagi iqtisodiy ahvol ham asta-sekin o‘zgara boshladi. Amerika, Angliya, Norvegiya, Rossiya va Shvetsiya korxonalari ko‘mir qazib olishi doimiy aholi punktlari tashkil etilishiga olib keldi. 1920-yilda AQSH, , Buyuk Britaniya, , Fransiya, , Italiya, , Yaponiya, , Norvegiya, , Niderlandiya va Shvetsiya Parijda Shpitsbergen shartnomasini imzolaganidan keyin Norvegiyaning arxipelag ustidan suvereniteti tan olindi. Norvegiyaliklar asosiy raqib — Rossiya imperiyasi yo‘qligidan foydalanib, bahsli yerlarni tezroq o‘ziga biriktirishga shoshildi. Bu shartnomaning misli ko‘rilmagan shartlarini belgiladi. Kelishuvga ko‘ra, shartnomada qatnashgan barcha mamlakatlar arxipelagda foydali qazilmalarni qazib olish va o‘zlashtirish huquqini saqlab qoldi. 7-may 1935-yilda unga SSSR ham qo‘shildi; shu paytga kelib uning Shpitsbergenda bir nechta ishchilar posyolkasi bor edi. SSSRni nafaqat mahalliy ko‘mir, balki baliq ham qiziqtirardi. 1934-yildayoq Shpitsbergenga «Nikolay Knipovich» ov kemasida ekspeditsiya yuborilib, u seld baliqlarini aniqladi. Uning ortidan orollarga «Avangard» kemasi yo‘l oldi va 25 tonna ov bilan, 18 kunlik safardan so‘ng Murmanskka qaytdi.
1920-yillarning o‘rtalaridan Shpitsbergen qutb aviatsiyasi bazasi sifatida dunyoga mashhur bo‘ldi. Masalan, Rual Amundsen ning gidrosamolyotlarda amerikalik millioner Linkoln Elsuort mablag‘i hisobiga amalga oshirgan parvozlari shular jumlasidandir. 21-may 1925-yilda Amundsen Shpitsbergendan Alyaskaga Shimoliy qutb orqali uchib ketdi, ammo manziliga yetolmay, Shpitsbergenga qaytdi. 11-may 1926-yilda Shpitsbergendan Amundsen–Elsuort–Nobile ekspeditsiyasi dirijabl da yo‘lga chiqdi. Dirijabl Umberto Nobile tomonidan loyihalashtirilgan edi. Qutb ustidan uchib o‘tgan ekspeditsiya (dirijablni Nobile boshqargan) Alyaskaga qo‘ndi. Mussolini davrida general va hukmron fashistik partiyaning faxriy a’zosi bo‘lgan Umberto Nobile 23-may 1928-yilda Shimoliy qutbga parvozni takrorlashga qaror qildi. Shpitsbergendan uchgan dirijabl qutbga yetdi, ammo qaytishda halokatga uchradi. Nobileni izlash uchun uchib ketgan Amundsen halok bo‘ldi. Dirijabl ekipajining tirik qolgan a’zolarini esa 12-iyul kuni sovet muz yoruvchi kemasi ««Krasin»».
qutqardi. Ikkinchi jahon urushi davrida Shpitsbergen to‘laqonli harbiy baza bo‘la olmas edi. Shu sababli uning aholisi evakuatsiya qilindi. Arxipelagdagi nemis qo‘shinlari ishtiroki esa samolyotlar va suvosti kemalaridan tushirilgan, Arktika mintaqasidagi nemis aviatsiyasi faoliyatini muvofiqlashtiruvchi meteorologik stansiyalar bilan cheklangan edi. Ularni yo‘q qilish uchun 1942-yilda Longyir hududiga Shotlandiyadan ikki kemada kichik norveg otryadi tushirildi. Kemalar Isbjørn va Selis deb atalgan. Har ikkala kema yo‘q qilinganiga qaramay, norvegiyaliklar qirg‘oqda o‘rnashib oldi. 1943-yilda ushbu otryadni yo‘q qilish uchun nemislar Shpitsbergenga «Tirpits», «Sharnxorst» jangovar kemalari hamda to‘qqizta esminetsdan iborat guruhni yubordi. Ular artilleriya o‘qi bilan Longyir va Barensburgning katta qismini vayron qildi (o‘sha paytda yondirilgan ko‘mir konlaridan birini faqat 1960-yilda o‘chirishga muvaffaq bo‘lishdi). Nemislarning qirg‘oqqa tushishi kamroq muvaffaqiyatli bo‘ldi: Barensburg yaqinida norvegiyaliklar qirg‘oq artilleriyasi bilan qarshilik ko‘rsatib, Grumant posyolkasi tomon tog‘larga chekinishdi.
12-noyabr 1944-yilda, sovet qo‘shinlari Petsamo–Kirkenes operatsiyasi tugagach, Shimoliy Norvegiya hududida bo‘lgan bir vaqtda, Molotov kutilmaganda Norvegiyadan Shpitsbergen maqomi bo‘yicha amaldagi ko‘p tomonlama shartnomani «axlat qutisiga tashlash»ni va SSSR uchun foydaliroq yangi shartnoma tuzishni talab qildi. Ayiq oroli faqat Sovet Ittifoqi yurisdiksiyasiga o‘tishi, arxipelagning qolgan qismi esa SSSR va Norvegiya tomonidan birgalikda, « kondominium» tartibida boshqarilishi kerak edi. Bunda Sovet Ittifoqi Shpitsbergenda harbiy bazalar joylashtirish huquqiga ega bo‘lardi. Molotov Norvegiya bilan ikki tomonlama kelishuv tuzib, Shpitsbergen shartnomasining boshqa ishtirokchilarini (arxipelagda harbiy bazalarni doimiy joylashtirishni taqiqlagan) sodir bo‘lgan fakt oldida qoldirishni taklif qildi. Norvegiya hukumati va shaxsan tashqi ishlar vaziri Tryugve Li 9-aprel 1945-yilda Molotovga arxipelagni birgalikda mudofaa qilish to‘g‘risida ikki tomonlama kelishuv loyihasini taqdim etdi. U Shpitsbergenda qurolli kuchlarni joylashtirish taqiqidan voz kechishni nazarda tutardi. Biroq yakunda Norvegiya Stortingi Moskvaga harbiy bazalarni joylashtirish huquqini berishdan bosh tortdi. 1949-yilda esa Shpitsbergen, butun Norvegiya singari, yangi tuzilgan Shimoliy Atlantika alyansi himoyasi ostiga o‘tdi (sovet bosimi norvegiyaliklarning alyansga qo‘shilish istagini yanada kuchaytirdi).
Urushdan keyingi yillarda arxipelagda ko‘mir qazib olish Norvegiya kompaniyalari va Arktikugol tomonidan qayta tiklandi. Arktikugol, shuningdek, Sovet Ittifoqining Arktikadagi asosiy vakili vazifasini bajardi. Arxipelag konlaridagi aniqlangan zaxiralar asta-sekin kamayishi natijasida Norvegiyaning Sveagruva konidan tashqari barcha joylarda qazib olish qisqardi. Oqibatda Norvegiya hukumati Shpitsbergenni turizm hamda ekspeditsion-ilmiy baza sifatida rivojlantirishga yo‘naltira boshladi. Arktikugol iqtisodiy faoliyatini diversifikatsiya qilish vazifasini bajara olmadi va postsovet davrida ham davlat budjetidan dotatsiya olib kelmoqda. Faqat 2006-yilda Shpitsbergendagi sobiq sovet konsessiyalari faoliyatini ta’minlash xarajatlari 395,6 mln rublni tashkil etdi.
1949-yildan Shpitsbergenga baliq ovlash uchun sovet kemalarining qatnovlari ham tiklandi. 1949-yildagi dastlabki yirik ekspeditsiya 462 tonna seld baliq ovladi.
Hozirgi holati

Shpitsbergen arxipelagi Norvegiya Qirolligi nazoratida bo‘lib, 1925-yildan rasman uning tarkibiga kirsa-da, soliqqa tortish (soliqsiz zona), atrof-muhit muhofazasi, mahalliy aholining huquqlarini himoya qilish va harbiy faoliyat (harbiylashtirilmagan hudud).
) bilan bog‘liq ayrim farqlar mavjud. 1925-yilgi kelishuv ishtirokchi davlatlari fuqarolarining arxipelagga borishi uchun viza talab qilinmaydi; ularga xo‘jalik faoliyati va tadbirkorlik bilan shug‘ullanishga ham avvaldan ruxsat berilgan.
Shaxtalarda ko‘mir qazib olish bilan Norvegiyaning Store Norske kompaniyasi va konsessiya asosida Rossiyaning «Arktikugol» davlat tresti (ilgari sovet tresti) shug‘ullanadi. Norvegiya hukumati ko‘mir qazib olishni bosqichma-bosqich qisqartirmoqda: 2022-yil martda Sveya shahridagi shaxta yopildi, posyolka esa vaqtincha foydalanishdan chiqarildi. Barensburg ko‘mir konida dunyodagi eng shimoliy ishlayotgan temiryo‘l joylashgan bo‘lib, u deyarli butunlay yer ostidan o‘tadi. Ilgari bir nechta temiryo‘l bo‘lgan va ular yer yuzasidan o‘tgan. Qazib olingan barcha ko‘mir Barensburgning o‘zini isitishga sarflanadi, ya’ni Rossiya korxonasi oldindan zarar bilan ishlashi rejalashtirilgan va qisman nufuzga xizmat qiladigan loyiha hisoblanadi.
Faoliyat ko‘rsatayotgan Svalbard aeroportidan Norvegiyaga muntazam reyslar (Oslo, Tromsyo) va «Arktikugol»ning Moskvaga nomuntazam (charter) reyslari amalga oshiriladi. Shunday reyslardan biri Shpitsbergen va Norvegiya tarixidagi eng katta fojiaga sabab bo‘lgan: 29-avgust 1996-yilda qo‘nishga yaqinlashayotgan, bevosita Longyir yaqinida halokatga uchragan Rossiyaning Tu-154M rusumli, «Vnukovo aviakompaniyalari» kompaniyasiga tegishli samolyot edi. 141 kishi — 129 yo‘lovchi va 12 ekipaj a’zosi halok bo‘lgan.
2000-yillarda orolda Norvegiya hukumati mablag‘i hisobiga Butunjahon urug‘ ombori — «Qiyomat kuni ombori» deb ataladigan inshoot qurildi. Unda madaniy va yovvoyi o‘simliklar urug‘lari zaxirasi saqlanadi; ombor hatto yadro urushi sharoitida ham saqlanib qolishga mo‘ljallangan. Yaqinida Arktika jahon arxivi joylashgan. Bundan tashqari, Berget platosida SvalSat sun’iy yo‘ldosh stansiyasining antennalari, Breinosa tog‘ida esa EISCAT(ingl.) nokogerent sochilish radari va shimol yog‘dusini o‘rganuvchi KHO rasadxonasi (Kjell Henriksen Observatory) joylashgan. Shpitsbergen materik bilan suvosti optik tolali kabel orqali bog‘langan. Barensburg, Kolesbuxta va Longyir hududida Rossiyaning «Megafon» hamda Norvegiyaning Telenor operatori mobil aloqasi ishlaydi.
Aholisi

Arxipelag aholisi qariyb 2936 kishini tashkil etadi (2021-yil). 2009-yil ma’lumotiga ko‘ra, ularning 69,9 foizi norvegiyaliklar, 18,3 foizi ruslar va ukrainlar, 0,4 foizi polyaklar. Orolda butunlay vizasiz tartib amal qiladi, ya’ni Shpitsbergen shartnomasini imzolagan barcha davlatlarning fuqarolari u yerda yashash va ishlash huquqiga ega. Amaliy jihatdan, immigratsiya va bojxona nazorati yo‘qligiga qaramay, qattiq iqlim va Longyirdagi turmushning qimmatligi xizmat ko‘rsatish hamda turizm sohasida ishlovchilarning mehnat migratsiyasini samarali cheklaydi. SSSR parchalangach , Arktikugolning ayrim sobiq xodimlari Longyirga doimiy yashash uchun ko‘chib o‘tdi. Rossiya konchilar posyolkalarida esa aholi soni ko‘mir qazib olish kamayishiga mutanosib ravishda qisqarishda davom etdi.
Rossiya TIV ma’lumotlariga ko‘ra, Barensburg va Piramida posyolkalarida 488 kishi yashagan; ular orasida Rossiya, Ukraina va MDH mamlakatlari fuqarolari bo‘lgan. Norvegiya markaziy statistika byurosi ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda Barensburg va Piramida aholisi 391 kishiga, Norvegiya aholi punktlarining aholisi 2504 kishiga yetgan.
Eng yirik aholi punkti — Longyir, qariyb 2500 kishi; ko‘pchiligi norvegiyaliklar. U arxipelagning ma’muriy markazi ham hisoblanadi. Boshqa aholi punktlari:
- Rossiya konchilar posyolkalari: Barensburg (470 kishi), Piramida (qishda 7–10 kishi, yozda 50 kishigacha; katta qismi foydalanishdan chiqarilgan) va Grumant (foydalanishdan chiqarilgan);
- Norvegiyaning xalqaro tadqiqot markazi Ny-Olesund (qariyb 30 kishi, yozda 100 dan ortiq);
- Norvegiyaning konchilar posyolkasi Sveagruva (ilgari 90 kishi, Longyirdan qatnab ishlovchilar bilan 300 dan ortiq; hozir kon yopilgan, posyolka foydalanishdan chiqarilgan, doimiy aholi yo‘q);
- Polsha tadqiqot stansiyasi Xornsunn (10 kishi).
Shuningdek, ilgari Grumant bilan qirg‘oq bo‘ylab temiryo‘l orqali bog‘langan Kolesbuxta port posyolkasi ham foydalanishdan chiqarilgan. Hozir yo‘l yaroqsiz holga kelgan, Grumant posyolkasi yaqinidagi tunnel esa tuproq siljishi oqibatida ko‘milib qolgan.
Iqtisodiyoti
XX asr boshidan Shpitsbergen iqtisodiyotining asosini ko‘mir qazib olish tashkil eta boshladi. Mahalliy ko‘mir qatlamlariga odatda bevosita tog‘ yonbag‘irlaridan kirish mumkin, ko‘mir yotqiziqlarining ko‘p joylari oddiy ko‘z bilan ham ko‘rinadi. Bunday geologik tuzilish qirg‘oq bo‘ylab ko‘plab kichik shaxta va ko‘mir karyerlarining paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Ular qatlamlar tugab borishi va yangilari qidirib topilishiga qarab ochilib-yopilib turgan. Shpitsbergen aholi punktlarining kattaligi odatda yaqin atrofdagi ko‘mir karyerlarining quvvatiga mos bo‘lgan.
Ko‘mir zaxiralari kamayib borishi bilan Norvegiya hukumati mintaqaning dotatsiyalarga qaramligini kamaytirish uchun turizmni rivojlantirish va ilmiy tadqiqot sohasini kengaytirish orqali orol iqtisodiyotini diversifikatsiya qilishga intildi.
Hozir Shpitsbergen qutb va qutbga yaqin hududlar turizmining markazlaridan biridir. Longyir portiga Shimoliy Yevropadan keluvchi yirik kruiz kemalari ham, Arktikaga sayohat qilishga moslashtirilgan maxsus muz sinfidagi sayyohlik kemalari ham muntazam to‘xtaydi. Shaharda bir nechta mehmonxona (jumladan Radisson Blu), bar va Arktika oshxonasiga ixtisoslashgan restoranlar (masalan, Kroa — «Dunyo chekkasida» restorani) bor. Yozda ham, qishda ham shahardan har kuni piyoda, suvda (kayaklar va kemalarda), qor mototsikllarida sayohatlar hamda ekspeditsiyalar uyushtiriladi.
Madaniyat va ta’lim
Qutb muzeyi va Svalbard xalqaro universiteti faoliyat ko‘rsatadi. Unda iqlim, biologiya, geofizika, geologiya va glyatsiologiya bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. UNIS universitet markazi bitiruvchilarga mustaqil diplom bermaydi, shuning uchun mahalliy aholi maktabni tugatgach, oliy ta’lim olish uchun materikdagi Norvegiyaga ko‘chishi kerak. Shunga qaramay, UNIS Norvegiya va xalqaro universitetlar talabalariga bakalavriat va magistratura darajasidagi kurslarni taklif etadi. Bunday kurslarning aksariyati dala tadqiqotlarining katta hajmini o‘z ichiga oladi. Darslarni mahalliy tadqiqotchilar ham, boshqa universitetlarning o‘qituvchilari ham olib boradi. O‘qish davomida talabalar asosan Elvesletta yotoqxonasida yashaydi. Ilgari talabalar sobiq konchilar baraklari — Nyubyenda ham yashagan, biroq ko‘chki xavfi tufayli bu yotoqxona yopilgan.
Din
Longyirda o‘z ruhoniysiga ega yagona faol lyuteran cherkovi joylashgan. Barensburgda esa pravoslav ibodatxonasi bor. Norvegiyada Rus pravoslav cherkovi va Katolik cherkovi bilan kelishuv asosida lyuteran pastori ushbu cherkovlarning dindorlariga ham diniy xizmat ko‘rsatadi. 2024-yil iyunda arxipelagga pravoslav ruhoniy kelib, doimiy ravishda ibodat xizmatlarini o‘tkazish boshlandi.
Ommaviy axborot vositalari
Moskva teleko‘rsatuvlari retranslyatsiya qilinadi («1-dastur», «Rossiya 1», «NTV» va boshqalar); 1984-yildan Oslo teleko‘rsatuvlari ham qayta uzatiladi. «Shpitsbergen rus xabarnomasi» jurnali nashr etiladi.
Adabiyotlar
- Belov M. I. Qutb ekspeditsiyalari izidan. — L.: Gidrometeoizdat, 1977. — 144 bet: rasmlar. bet
- Shokalskiy Yu. M. —. Shpitsbergen // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Natalya Kozlova. Hibsga olingan kemalar oroli // «Rossiyskaya gazeta». — 2005. — № 3904.
- Nadejda Sorokina. Moskva Shpitsbergendagi mavqeini zaiflashtirmaydi // «Rossiyskaya gazeta». — 2006. — № 4024.
- Le Rua P. L. Bo‘ron Shpitsbergen oroliga olib kelgan to‘rt nafar rossiyalik dengizchining sarguzashtlari / So‘zboshi M. I. Belov. Izohlar V. Yu. Vize. — 4-nashr. — M.: Misl, 1975. — 56 bet: rasmlar.
- Zinger Ye. M. Tog‘lar va muzliklar mamlakati // Tabiat : jurnal. — Nauka, 1997. — № 8.
- Savatyugin L. M., Dorojkina M. V. Shpitsbergen arxipelagi: Rossiyaga oid ismlar va nomlar. — Sankt-Peterburg: Nauka, 2009. — 272 bet
- Gnilorybov N. A. Shpitsbergendagi ko‘mir konlari. — M.: Nedra, 1988. — 191 bet
- Zinger Ye. M. Shpitsbergen — muzli arxipelag. — M.: Penta, 2006. — 302 bet
- Shpitsbergenda ilm-fan: Rossiya tadqiqotlari tarixi. — Sankt-Peterburg: GAMAS, 2009. — 408 bet
- Chernishyov F. N. Shpitsbergendagi rus ekspeditsiyasi. — «Mir Bojiy». — 1901. — 261 bet
- Korolyova N. Ye., Konstantinova N. A., Belkina O. A., Davydov D. A., Lixachyov A. Yu., Savchenko A. N., Urbanavichene I. N. Gren-fyord ko‘rfazi sohilining florasi va o‘simlik qoplami (Shpitsbergen arxipelagi). — Apatiti: K & M nashriyoti, 2008. — 132 bet
- Mixaylov I. A. Shpitsbergen arxipelagi: voqealar va taqdirlar chorrahasi. — M.: Nauchnyy mir, 2004. — B. 226. — 1000 nusxa. — ISBN 5-89176-256-0.
- Kokin O. V. G‘arbiy Shpitsbergen muzliklarining chekka zonalari relyefi va yotqiziqlari.
- Radziyevskaya S. V. Jasorat oroli.
- Pospelov Ye. M. Shpitsbergen // Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at: Taxminan 5000 birlik / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr. — M.: Russkiye slovari; Astrel; AST, 2002. — B. 475. — 512 bet — 5000 nusxa. — ISBN 5-17-002938-1, ISBN 5-271-00446-5, ISBN 5-93259-014-9, ISBN 5-17-001389-2.
- Shpitsbergen geologiyasi bo‘yicha materiallar. Leningrad: NIIGA, 1967.
- Devid Roberts. Arktikaga qarshi to‘rt kishi: dunyoning eng shimolida kema halokatidan so‘ng olti yil. (2003). Simon & Schuster. ISBN 0-7432-2431-0.
Xaritalash tarixi va arxeologik o‘rganish
- Starkov V. F. Arktikani o‘zlashtirish tarixi ocherklari. 1-jild: Shpitsbergen / Muharrir: tarix fanlari doktori A. K. Stanyukovich; taqrizchilar: tarix fanlari doktori V. P. Darkevich, tarix fanlari nomzodi V. I. Zavyalov. Rossiya Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti. — 2-nashr. — M.: Nauchnyy mir, 2009. — 96 bet — 300 nusxa. — ISBN 978-5-91522-101-6.
Havolalar
- Shpitsbergen // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1969—1978.
- Shpitsbergen // Zamonaviy ensiklopediya. — 2000. «Zamonaviy ensiklopediya»da
- SHPITSBERGEN (Spitsbergen) // Katta ensiklopedik lug‘at. — 2000.
- Shpitsbergen // Brokgauz va Yefronning kichik ensiklopedik lug‘ati. — 2-nashr, qayta ishlangan va ancha to‘ldirilgan. — 1—2-jildlar. — Sankt-Peterburg, 1907—1909.
- Sysselmesteren på Svalbard (norv.). — veb-sayt: Shpitsbergen gubernatori
- TopoSvalbard — interaktiv xarita, Norvegiya Qutb instituti
- Bir shahar tarixi: Longyirbyen (Shpitsbergen) «Exo Moskvi»