| Sumatra | |
|---|---|
| indonez. Sumatra, malay. Sumatera, acheh. Ruja, Sumatra | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 473 000 km² |
| Eng baland nuqtasi | 3800 m |
| Aholisi | 58 600 000 kishi (2010) |
| Aholi zichligi | 123,89 kishi/km² |
| Joylashuvi | |
| 0°23′44″ j. k. 101°46′38″ sh. u.HGЯO | |
| Atrofidagi suv havzalari | Andaman dengizi, Malakka bo‘g‘ozi, Janubiy Xitoy dengizi, Yava dengizi, Zond bo‘g‘ozi, Hind okeani |
| Mamlakat | |
Sumatra (indonez. Sumatra, malay. Sumatera, acheh. Ruja, Sumatra) — orol bo‘lib, u g‘arbiy qismda, Malay arxipelagida, Katta Zond orollari guruhida joylashgan. Indoneziya tarkibiga kiradi. Maydoni jihatidan dunyodagi oltinchi eng yirik orol, Hind okeanidagi ikkinchi eng yirik orol va butunlay Indoneziyaga tegishli orollar ichida eng kattasidir. 2020-yil holatiga ko‘ra, aholisi 58,6 million kishini tashkil etadi, bu Indoneziya aholisining 21,68 % iga teng.
Etimologiyasi
XIV asrda yashagan arab sayyohi Ibn Battuta ushbu orolda joylashgan Samudra yoki Sumutra davlatini tilga oladi. Bu nom «dengiz mamlakati» degan ma’noni anglatadi ( sanskritcha «samudra» — «dengiz» so‘zidan). Hozirgi indonezcha Pulau Sumatera nomi, rus tilidagi an’anaviy nomi esa Sumatra oroli.
Geografik joylashuvi

Sumatra ikkala yarimsharda joylashgan bo‘lib, uni ekvator deyarli teng ikki qismga ajratadi. Orolning maydoni qariyb 473 ming km² bo‘lib, bu Indoneziya umumiy maydonining taxminan 24,6 % ini tashkil etadi.
Orol shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa tomon taxminan 1,8 ming km ga cho‘zilgan, kengligi esa 435 km ga yetadi. Sumatra Indoneziya arxipelagidagi asosiy orollarning eng g‘arbiy qismida joylashganidir.
Malakka bo‘g‘ozi Malakka yarimoroli bilan Sumatrani ajratib turadi. Yava orolidan Sumatrani ajratib turuvchi bo‘g‘oz — Zond bo‘g‘ozi.
Orol qirg‘oq chizig‘i kam parchalangan, sohil yaqinida marjon riflari uchraydi.
Sumatraning eng katta ko‘li — Toba.
Sumatrada zilzilalar yuqori magnitudada (7—8 gacha) sodir bo‘lishi xosdir.
Relyefi
Sumatraning janubi-g‘arbiy qirg‘og‘i tog‘li bo‘lib, bu yerda yassitog‘liklar — Acheh va Batak hamda Barisan tizmasi joylashgan. Yoriqlar zonasi tizmani ikki parallel zanjirga ajratadi. Ular paleozoy davri jinslari — ohaktoshlar, kvarsitlar, kristalli slaneslar, shuningdek, granit intruziyalari (magmaning tog‘ jinslari orasiga kirib qotgan massalari) yer yuzasiga chiqib turadi. Orolda ko‘plab vulqonlar mavjud, ulardan 12 tasi faol.
Sumatraning eng baland nuqtasi — faol Kerinchi vulqoni yoki Indrapura (3805 m) Barisan tog‘ tizmasining markaziy qismida joylashgan. Boshqa yirik vulqonlarga Dempo (3159 m), Marapi (2891 m) kiradi.
Orolning shimoli-sharqiy qismi daryo yotqiziqlaridan tashkil topgan pasttekislikdir.
Iqlimi
Sumatra iqlimi ekvatorial, issiq va sernam. O‘rtacha oylik harorat 25 dan 27 °C gacha o‘zgaradi. Dekabrdan martgacha shimoli-sharqiy, iyuldan sentabrgacha esa janubi-g‘arbiy shamollar ustunlik qiladi. Yillik yog‘in miqdori orolning sharqiy hududlarida 1000 mm, g‘arbiy hududlarida 4000 mm, tog‘li hududlarida esa 6000 mm gacha yetadi.
Suv resurslari

Sumatra daryolarga boy. Asosiy daryolari: Rokan, Kampar, Inderagiri, Xari, Musi, Siak. Ularning eng yiriklari g‘arbdan sharqqa oqadi.
Sumatradagi eng katta ko‘l — Toba ko‘li. U kaldera (qadimgi vulqon og‘zining keng cho‘kmasi)da joylashgan bo‘lib, Janubi-Sharqiy Osiyodagi eng katta va eng chuqur ko‘ldir. Uzunligi 100 km, kengligi 40 km, maydoni 1145 km². Ko‘l chuqurligi taxminan 450 m. Uning o‘rtasida maydoni 530 km² bo‘lgan Samosir oroli joylashgan.
Samosir orolining o‘zida yana bir ko‘l — Sidoxoni bor. Toba ko‘lining shimoliy uchida balandligi 120 metr bo‘lgan sharshara joylashgan — Sipiso-Piso.
Toba ko‘li yuzasi dengiz sathidan 906 m balandlikda joylashgan. Ko‘ldagi suv sathi asta-sekin pasaymoqda.
Tabiati
O‘simliklar dunyosi
Sumatra hududining 30 % dan ortig‘i tropik o‘rmonlar bilan qoplangan. Orolning dengiz sathidan 1500 m gacha bo‘lgan nam ekvatorial o‘rmonlarida fikuslar, turli palmalar, ulkan bambuklar, daraxtsimon qirqquloqlar, lianalar ustunlik qiladi. 1500 m dan baland tog‘larda doim yashil eman va lavrlar, barg to‘kuvchi keng bargli daraxtlar, zarang, kashtan hamda ignabargli daraxtlar keng tarqalgan.
3000 m dan yuqorida past bo‘yli butalar va o‘tlar o‘sadi. Tog‘lar orasidagi tekisliklarda savanna maydonlari bo‘lib, ularda alang-alang o‘ti keng tarqalgan. Shimoli-sharqiy qirg‘oqda mangrov chakalakzorlari uchraydi.
Sumatraning noyob ekotizimlarini saqlab qolish uchun Gunung-Lyoser, Kerinchi-Seblat va Bukit-Barisan-Selatan kabi bir qancha yirik milliy bog‘lar tashkil etilgan. 2004-yilda YUNESKO ushbu uch alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududni «Sumatraning tropik yomg‘ir o‘rmonlari» nomli Jahon merosi obyektiga birlashtirgan.
Hayvonot dunyosi

Sumatra orolining hayvonot dunyosi xilma-xil. Bu yerda sutemizuvchilarning 196 turi, sudralib yuruvchilarning 194 turi, amfibiyalarning 62 turi, baliqlarning 272 turi va qushlarning 456 turi yashaydi. Shulardan endemik turlar qatoriga sutemizuvchilarning 9 turi, qushlarning 19 turi va baliqlarning 30 turi kiradi.
Orol hayvonlari orasida Sumatra karkidoni, Sumatra fili, buyvol, Malakka tapiri, Sumatra yo‘lbarsi, Malay ayig‘i, cho‘chqa dumli makaka, orangutan, gibbon, siamang, junqanot, yo‘l-yo‘l cho‘chqa, Borneo bulutli qoploni, orol sivettasi, turli olmaxonlar, ko‘rshapalaklar uchraydi. Sudralib yuruvchilardan yirik ilonlar, «uchuvchi ajdarho» va gavialtumshuq timsoh bor. Qushlar va hasharotlar dunyosi ham shunchalik xilma-xil. O‘simlik va hayvonlarning ko‘plab turlari orolning endemik turlari hisoblanadi.
Tarixiy ma’lumotlar

Taxminan 73 ming yil avval Sumatra orolida Toba vulqoni nihoyatda kuchli otilgan. Natijada portlash o‘rnida diametri qariyb 100 km bo‘lgan ulkan chuqurlik hosil bo‘lgan, atmosferaga esa 800 km³ chang va kul tarqalgan. Olimlarning fikricha, bu hodisa insoniyat soniga keskin ta’sir ko‘rsatgan (populyatsiya torayishi («bottleneck» effekti) natijasida Yer aholisi 2 ming kishigacha qisqargan), chunki vulqon otilishi 1800 yil davom etgan muzlik davrini keltirib chiqargan.
Antropolog Ejen Dyubua topgan Lida Ajer (Lida Ajer) g‘oridagi zamonaviy odamlarning ikkita tishi taxminan 68 ming yil avvalgi davrga (63 000 dan 73 000 yil avvalgacha) tegishli. Lida Ajer hududida Toba vulqoni otilishining izlari topilmagan. Ehtimol, Toba vulqonining kuli boshqa yo‘nalishlarda — shimoli-g‘arb, janubi-g‘arb va sharqqa tarqalgan.
Sumatraning sharqiy va janubiy hududlarini hamda ularga tutash kichik orollarni, malay xalqining shakllanishi kechgan joylar sifatida, tarixchilar an’anaviy ravishda eng qadimgi davlatlar vujudga kelgan (politogenez) hududlar qatoriga kiritadilar.
Sumatraning eng qadimgi davlatlari orolni shimoldan aylanib o‘tadigan dengiz savdo yo‘llariga tayangan. Bu yo‘llar Malakka bo‘g‘ozi orqali Sumatraning sharqiy qirg‘og‘i bo‘ylab davom etib, so‘ng Janubiy Malakkani aylanib shimolga — Hindixitoy yarimoroli va Xitoy qirg‘oqlariga yo‘nalgan yoki Yava oroliga, undan esa Yava dengizi orqali Sharqiy Indoneziyadagi Ziravorlar orollariga borgan. Shimoliy Sumatra hududlari uchun Shimoliy Malakka orqali Siam qo‘ltig‘iga olib boradigan daryo va quruqlikdagi yuk tashish yo‘llari ham muhim edi.
Sumatradagi Batang va Musi daryolari havzalari orolning ichki hududlarini tashqi savdo yo‘llari bilan bog‘lagan. Bu yerda azaldan sholichilik uchun qulay sharoit va boy o‘rmon resurslari mavjud bo‘lgan. Xitoy manbalarida milodiy III asr o‘rtalarida tilga olingan Gein (Dyain) podsholigi aynan shu yerlar (Jambi — Palembang hududi) bilan bog‘lanadi. Bu davlat Xitoy hamda Hindiston portlari bilan aloqalar o‘rnatgan vositachilik savdosi markazlaridan biri bo‘lib, milodiy VI asrga qadar mavjud bo‘lgan.
Milodiy III asrga oid «Syan Xan Shu» Xitoy manbasida Hindistondan Xitoyga boradigan dengiz yo‘li ustida, Sumatraning janubi-sharqiy sohillari yaqinidagi Riau-Linga orollarida joylashgan Pitszun (Pisang) podsholigi ham tilga olingan. Keyinroq paydo bo‘lgan Barus davlati ham Shimoliy Sumatra bilan bog‘lanadi.
Milodiy VII asrda deyarli butun orolni Shrivijaya davlati egallagan, XIII—XVI asrlarda esa Sumatra Majapahit imperiyasi tarkibida bo‘lgan. 1496—1904-yillarda orol hududida Acheh sultonligi mavjud edi. XVII asrdan XX asr o‘rtalarigacha orol Niderlandiyaning mustamlakasi bo‘lgan. Indoneziya o‘z mustaqilligini 17-avgust 1945-yilda qo‘lga kiritgan va Sumatra uning tarkibiga kirgan.
Orolda g‘ishtdan qurilgan buddaviylikka oid «biaro» ibodatxonalari saqlanib qolgan. Bu ibodatxonalar XI—XIV asrlarga oid.
Aholisi

Sumatra aholisi 50,6 million kishini tashkil etadi (2010, taxminiy hisob). Aholi soni bo‘yicha dunyodagi to‘rtinchi yirik oroldir. Asosiy shaharlari — Medan (eng katta shahar), Palembang, Padang. Aholi zichligi taxminan 116 kishi/km². Sumatrada ko‘plab xalqlar yashaydi, aholining qariyb 90 % i islom diniga e’tiqod qiladi.
Indoneziya milliy statistika xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, Sumatra provinsiyalarining aholisi:
| Provinsiya | 2000 | 2010 (taxminiy) |
|---|---|---|
| Acheh (indonez. Nanggroe Aceh Darussalam) | 3 930 905 | 4 486 570 |
| Bangka-Belitung (indonez. Kep. Bangka Belitung) | 900 197 | 1 223 048 |
| Bengkulu (indonez. Bengkulu) | 1 567 432 | 1 713 393 |
| Jambi (indonez. Jambi) | 2 413 846 | 3 088 618 |
| Lampung (indonez. Lampung) | 6 741 439 | 7 596 115 |
| Riau (indonez. Riau) | 4 957 627 | 5 543 031 |
| Riau orollari (indonez. Kepulauan Riau) | ma’lumot yo‘q | 1 685 698 |
| G‘arbiy Sumatra (indonez. Sumatera Barat) | 4 248 931 | 4 845 998 |
| Shimoliy Sumatra (indonez. Sumatera Utara) | 11 649 655 | 12 985 075 |
| Janubiy Sumatra (indonez. Sumatera Selatan) | 6 899 675 | 7 446 401 |
| Sumatra bo‘yicha jami | 43 309 707 | 50 613 947 |
Iqtisodiyoti
Sumatra iqtisodiyotining asosini dehqonchilik va konchilik sanoati tashkil etadi.
Qishloq xo‘jaligida asosan sholi, kauchuk beradigan daraxtlar, kokos palmalari, qahva, choy, tamaki va ziravorlar yetishtiriladi.
Sumatrada bir nechta yirik neft konlari aniqlangan. Sumatrada neft qazib olish hajmi Indoneziyadagi umumiy neft qazib olishning 4/5 qismini tashkil etadi.
Sumatra quyidagi foydali qazilmalarga boy: neft, temir, ko‘mir, oltin, nikel, qalay. Orolda neftni qayta ishlash, to‘qimachilik va oziq-ovqat korxonalari ishlaydi.
Dengiz transporti rivojlangan. Asosiy portlari: Belavan (Medan yaqinida), Palembang, Padang.
2010-yillarda orolda yuqori tezlikdagi pullik avtomobil yo‘llari qurilishi rivojlana boshladi.
Adabiyotlar
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Russkiye slovari», «Astrel», «AST», 2002. — 512 b. — 3 000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
- Sumatra : [arxivlangan 3-yanvar 2023-yil] // Ijtimoiy hamkorlik — Televideniye [elektron resurs]. — 2016. — B. 419—420. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Y. S. Osipov ; 2004—2017, j. 31). — ISBN 978-5-85270-368-2.
- Sumatra karkidoni. Tavsif va fotosuratlar