Kalimantan oroli

Kalimantan
indonezcha Kalimantan, malaycha Borneo
Xususiyatlari
Maydoni747 984 km²
Eng baland nuqtasi4095 m (tog‘ — Kinabalu)
Aholisi21 024 300 kishi (2018)
Aholi zichligi28,11 kishi/km²
Joylashuvi
1° sh. k. 114° sh. u.HGYaO
ArxipelagMalay arxipelagi
Atrofini o‘rab turgan suv havzalariJanubiy Xitoy dengizi, Sulu, Sulavesi, Makassar bo‘g‘ozi, Yava dengizi, Karimata
Mamlakatlar
Азия
Красная точка
Kalimantan
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Kalimantan (indonezcha Kalimantan), yoki Borneo (malaycha Borneo), — dunyodagi uchinchi eng katta oroldir; u uch qismga bo‘lingan va BMTga a’zo uch davlatga tegishli yagona dengiz oroli hisoblanadi: Indoneziya, Malayziya va Bruney. Maydoni — 743 330 km². Orol Malay arxipelagida, Janubi-Sharqiy Osiyoda joylashgan.

Yevropalik dengizchilar orolni 1521-yilda Magellan ekspeditsiyasi davomida kashf etgan.

Nomining kelib chiqishi

Kalimantan kosmosdan

Orol turli nomlar bilan tanilgan. Ingliz tilida u Borneo deb ataladi. Bu nom Bruney shahri nomidan kelib chiqqan.

Indoneziya aholisi orolni «Kalimantan» deb ataydi. Bu so‘zning kelib chiqishi haqida bir nechta taxmin mavjud. Ulardan biriga ko‘ra, u sanskrit tilidagi «Kalamanthana» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «jazirama iqlimli orol» degan ma’noni anglatadi (oroldagi issiq va nam tropik iqlim tufayli). Eng keng tarqalgan talqinga ko‘ra, «Kalimantan» nomi mahalliy klemantanlar qabilasi nomidan olingan. Boshqa talqinlar ham bor: «mangolar diyori» va «olmosli daryo».

Geografiyasi

Kalimantan shimol va shimoli-g‘arbda Janubiy Xitoy dengizi, shimoli-sharqda Sulu dengizi, sharqda Sulavesi dengizi hamda Makassar bo‘g‘ozi, janubda esa Yava dengizi va Karimata bo‘g‘ozi bilan o‘ralgan. G‘arbda Malakka yarimoroli va Sumatra oroli joylashgan. Janubda Yava oroli, sharqda esa Sulavesi oroli. Shimoli-sharqda Filippinga qarashli orollar joylashgan.

Maydoni 743 330 km² bo‘lgan Kalimantan dunyodagi uchinchi eng katta oroldir (undan sharqroqda joylashgan Yangi Gvineya) va Osiyoning eng katta orolidir. U maydoni qariyb 3 baravar kattaroq bo‘lgan Grenlandiyadan kichik. Orol janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa 1100 km cho‘zilgan.

Orolning eng baland nuqtasi — Kinabalu tog‘i (4095 m) bo‘lib, u Malayziyaning Sabah shtatida joylashgan. Orolning shu qismida faol vulqon — Bombalay ham mavjud.

Daryo: Kinabatangan
Daryolari

Eng yirik daryo tizimi — Kapuas (1143 km), G‘arbiy Kalimantanda joylashgan. Boshqa yirik daryolar — Mahakam (980 km), Sharqiy Kalimantanda; Barito (880 km), Janubiy Kalimantanda; Katta Dayak (650 km); Rajang (562,5 km), Saravak shtatida, Kalimantanning shimoli-g‘arbida.

Iqlimi

Kalimantan orolida asosan ekvatorial iqlim hukm suradi.

O‘rtacha yillik harorat taxminan +26 °C. Yillik yog‘in miqdori 2000-3000 mm, tog‘larda esa 5000 mm va undan ko‘p.

Ma’muriy-siyosiy bo‘linishi

Orolning siyosiy bo‘linishi:  Indoneziya  Malayziya  Bruney

Siyosiy bo‘linishi

Orolning taxminan 73 % qismi (542 630 km²) Indoneziyaga, qariyb 26 % qismi Malayziyaga, 1 % dan kam qismi esa Bruneyga tegishli. Indoneziya va Malayziya o‘rtasidagi chegara uzunligi 1782 km.

Indoneziya

Kalimantanning Indoneziyaga qarashli qismi 5 ta provinsiyaga bo‘lingan:

Malayziya

Kalimantanning Malayziyaga tegishli qismi 2 ta shtatga bo‘lingan:

Tabiati

Непентес
Nepentes

Kalimantanda tog‘lar ko‘p. Ularning aksariyati nisbatan past (1000—2000 m). Biroq orolning eng baland nuqtasi — Kinabalu tog‘i (4095 m) joylashgan shimoli-sharqiy qismida tog‘lar ancha baland.

Kalimantan o‘simlik va hayvonlarning nihoyatda xilma-xil turlariga boy oroldir. Hududining deyarli barchasini zich ekvatorial o‘rmonlar egallagan. Orolning deyarli o‘rganilmagan hududlari ham bor; ehtimol, ularda fan uchun hali noma’lum hayvon va o‘simlik turlari uchraydi. So‘nggi yillarda orol atrofini o‘rganayotgan ekspeditsiyalar ilgari fanga noma’lum bo‘lgan ko‘plab turlarni aniqladi.

O‘simliklar orasida ayniqsa ko‘plab orxideyalar, Arnold rafflezziyasi (dunyodagi eng katta gullarga ega o‘simlik: gulining eni 100 sm dan, vazni esa 12 kg dan ortiq), shuningdek, yirtqich nepentes o‘simligi qiziqish uyg‘otadi. U hasharotlar, hatto kichik qushlar bilan oziqlanadi.

Sutemizuvchilardan orangutanlar, gibbonlar, Borneo bulutli qoplonlari, karkidonlar, fillar, ulkan uchuvchi tulkilar keng tarqalgan. Xartumli maymunlar esa faqat Kalimantanda uchraydi.

Kalimantan qushlar uchun chinakam jannatdir. Bu yerda dunyodagi eng xilma-xil qush turlari uchraydi — 1500 dan ortiq tur. Sudralib yuruvchilar ham nihoyatda ko‘p, jumladan, ilonlar, shu jumladan qirol kobrasi (dunyodagi eng yirik zaharli ilon, uzunligi 6 metrgacha yetadi), malay to‘rsimon pitoni (uzunligi 10 m gacha), shuningdek, ko‘plab timsohlar va daraxt baqalari.

Kalimantan bulutli qoploni

2003-yilda orolning Indoneziyaga qarashli qismida fototuzoq yordamida noma’lum hayvon qayd etilgan. Uning tashqi ko‘rinishi uchuvchi olmaxon yoki uy mushugini eslatgan.

Kalimantan o‘rmonlari va endemik turlar

Kalimantan o‘rmonlarining yoshi 140 million yil bo‘lib, ular dunyodagi eng qadimiy tropik o‘rmonlar qatoriga kiradi. Bu yerda 15 000 tur gulli o‘simlik va 3000 tur daraxt o‘sadi, 221 tur quruqlik sutemizuvchisi yashaydi va 420 tur qush uya quradi. Kalimantanda chuchuk suv baliqlarining taxminan 440 turi uchraydi. Orol o‘rmonlari ko‘plab endemik turlar, jumladan, Kalimantan orangutani, Osiyo fili, Sumatra karkidoni, Kalimantan bulutli qoploni hamda Kalimantan sivetasi kabi turlar uchun saqlanib qolgan sanoqli tabiiy yashash muhitlaridan biridir.

Kalimantanda uchta o‘rmon ekohududi ajratiladi:

Aholisi

Kalimantanda 21,26 mln kishi yashaydi (2014-yil holatiga ko‘ra), aholi zichligi — 26,3 kishi/km².

Aholining katta qismi qirg‘oqbo‘yi shaharlarida yashab, o‘z ehtiyoji uchun xo‘jalik yuritadi. Shu bilan birga, orolning ichki hududlarida daryolar bo‘yida joylashgan kichik shahar va qishloqlar ham bor. Ming yillar avvalgi ajdodlari singari, odamlar daryolar bo‘yida, suv toshqinidan zarar ko‘rmaydigan suzuvchi uylarda istiqomat qilishadi.

Etnik guruhlar

Kalimantan aholisi turli tillarda so‘zlashuvchi 300 dan ortiq etnik guruhga mansub.

Kalimantanga dastlabki odamlar taxminan 40 ming yil oldin kelib joylashgan. Ular papuaslarga o‘xshash, avstralo-melaneziya belgilariga ega odamlar bo‘lgan. Shunga o‘xshash tashqi belgilarga ega aholi hozir ham orolda, asosan sharqiy va tog‘li hududlarda yashaydi. Bugungi kunda ularning soni qariyb 300 000 kishini tashkil etadi.

Aholining ko‘pchiligini dayaklar tashkil etadi; ularning umumiy soni 3,7 mln kishi.

Din

Diniy e’tiqodiga ko‘ra aholining taxminan 51 % i animistlar, ya’ni ajdodlar ruhi, butlar va boshqa ruhiy kuchlarga ishonishga asoslangan mahalliy an’anaviy e’tiqodlarga amal qiladi. Bu yerda tarqalishi bo‘yicha ikkinchi din — islom bo‘lib, unga aholining 24 % i e’tiqod qiladi. Taxminan 19 % i esa xristianlar.

Tarixi

Nia milliy bog‘idagi Treyders g‘oridan topilgan, qadimda Sundalend hududida yashagan arxaik odamlar populyatsiyasiga mansub insonning kurak tishi 55–52 ming yil oldingi davrga tegishli. Nia g‘oridan topilgan qadimgi odamning bo‘yi 1,4 m bo‘lgan; uning bosh suyagi nozik tuzilgan, peshona va ensa bo‘rtmalari bilinmaydi. Bu belgilar melanezoidlarning past bo‘yli negrito guruhlariga xosdir. Nia g‘orining ilk neolitdan oldingi qatlamlaridan topilgan (5 ming yildan qadimiy) skeletlar melaneziyaliklarga o‘xshash, neolit qatlamlaridan topilgan (2,5 ming yil oldingi) skeletlar esa ko‘proq mongoloid belgilarga ega bo‘lib, dayaklarning ajdodlari bo‘lishi mumkin. 13 ming yil oldin ular Malakka yarimoroliga tarqalgan. Bu odamlarning bevosita avlodlari — hozir ham Malayziyada yashayotgan negritolardir.

8 ming yil oldin negritolar shimolga, Sharqiy Osiyo va Tayvanga tarqalgan. Quruqlikda resurslar mo‘l bo‘lgani sababli tabiiy tanlanish baland bo‘yli va kuchli odamlarning, orollarda esa kamroq oziq bilan kun kechira oladigan past bo‘yli odamlarning yashab qolishiga olib kelgan. 3-5 ming yil oldin polineziyaliklar Sharqiy Osiyodan orollarga ko‘chib kelib, negritolarni tog‘larga siqib chiqara boshlagan. Polineziyaliklarning avlodlari — dusunlar, murutlar va dayaklar — bugun Kalimantanning ichki hududlari, Indoneziyaning olis orollari va Yangi Gvineya orolining deyarli barcha qismida yashaydi. Negritolar esa deyarli saqlanib qolmagan. Polineziyaliklar ham, negritolar ham tub aholi — protomalaylar deb hisoblanadi.

Miloddan avvalgi taxminan III asrda Janubiy Xitoy hududida Osiyoning shimoli-g‘arbidan asta-sekin ko‘chib kelgan mongoloidlar va janubdan kelgan mahalliy xalqlar uchrashgan. Aralash mongoloid-polineziya aholisi janubga ko‘cha borib, Malakka yarimorolini egallagan va bugun deyteromalaylar deb ataladi. Deyteromalaylar Kalimantan sohillariga ham joylashgan, ichki hududlarda esa protomalay etnik guruhlari yashagan. Etnik jihatdan katta farqlarga ega bo‘lsa-da, bugun ikkala guruh ham ko‘pincha Malayziyaning tub aholisi deb ataladi.

Kalimantan hududida ma’lum bo‘lgan eng qadimgi dastlabki davlat tuzilmasi — Mulavarman podsholigi bo‘lib, u V asrning 1-yarmida yuzaga kelgan. Bu podsholik mavjudligining dalili — Mulavarmanning qurbonlik ustunlaridagi bitiklar bo‘lib, ular hozirgacha saqlangan. Ushbu podshoh bitiklaridan tashqari, milodiy I ming yillikdagi Kalimantan tarixiga doir boshqa epigrafik ma’lumotlar saqlanmagan.

XV asrda orol Indoneziyadagi Majapahit imperiyasiga qaram bo‘lib qolgan. Kalimantanda joylashgan hindu diniga e’tiqod qiluvchi Negara-Dipa davlatining hukmdori Jungjung Bui yavalik shahzoda Suriyanatga turmushga chiqqan va ular davlatni birgalikda boshqargan. 1365-yildan boshlab bu davlat Majapahit imperiyasiga o‘lpon to‘lab kelgan va shu tariqa Nusantara — Indoneziya yerlarining umumiy nomi bilan ataluvchi hudud tarkibiga kirgan. Negara-Dipa shahzodasi Samudra (Suriansiya) islomni qabul qilib, musulmon Banjar sultonligini tuzgach, hindu Negara-Daha podsholigi yerlarining katta qismi ham uning tarkibiga qo‘shilgan.

Shimoliy Kalimantan XV—XVII asrlarda ravnaq topgan Bruney sultonligi tarkibida bo‘lgan. 1703-yilda (boshqa manbalarga ko‘ra, 1658-yilda) orolning shimoliy qismining katta qismi Sulu sultonligiga, ya’ni Filippinning janubida joylashgan davlatga berilgan. Bunga Sulu sultonligining Bruneydagi qo‘zg‘olonga qarshi Bruney sultoniga harbiy yordam ko‘rsatgani sabab bo‘lgan.

Пляжи Калимантана
Kalimantan sohillari

1780-yilda Bantan hukmdori o‘z yerlarining bir qismini gollandlarga bergan. Ular 1823-yilda Pontianakda uzil-kesil o‘rnashib, Kalimantanning butun janubi-sharqini egallagan. Inglizlar esa 1712-yildan (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 1609-yildan) boshlangan bir necha muvaffaqiyatsiz urinishdan so‘ng, 1770-yillarda orolning shimoli-sharqiy qismida mustahkam o‘rnashgan. 1846-yilda inglizlar Shimoliy Kalimantan hukmdori bilan nizolashib, uning poytaxti Borneo shahriga hujum qilgan. Shundan so‘ng hukmdor inglizlarga Labuan oroli, Borneo ko‘rfazi va o‘z podsholigining katta qismini berishga majbur bo‘lgan.

1857-yilda Sulu sultoni Jamalul Ahlam Kiram (1863—1881) Shimoliy Kalimantanni Britaniya Shimoliy Borneo kompaniyasiga ijaraga bergan. Orolning bu qismi hozir Malayziya tarkibiga kiradi va Sabah deb ataladi. Orolning ichki hududlarida mahalliy xalqlar yashagan. XIX asrda Bruney nazoratida qolgan qirg‘oq hududlari asta-sekin Jeyms Bruk asos solgan sulola nazoratiga o‘tgan. Hozir bu Malayziyaning Saravak shtatidir.

Tillar

Kalimantan tillari — Kalimantan orolida tarqalgan avstroneziya tillarining 11 tarmog‘ini birlashtiruvchi guruh.

Tabiiy resurslar

Orolda boy neft konlari mavjud. Neft qazib olish Bruney iqtisodiyotining asosini tashkil etadi va Indoneziya iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biridir. Orolda, shuningdek, olmoslar qazib olinadi. Orol nam ekvatorial mintaqada joylashgan va zich changalzorlar bilan qoplangan. Ammo o‘tin tayyorlash yog‘och zaxiralarini keskin kamaytirmoqda. Qurg‘oqchilik davrlarida o‘rmon yong‘inlari ham changalzorlarga katta zarar yetkazadi. Ayniqsa, 1997—1998-yillardagi kuchli yong‘inlar ekologik falokatga sabab bo‘lishi mumkin edi.

Orolning madaniyatdagi obrazi

  • Tomas Mayn Ridning «Borneo oroli changalzorlarida» (1870) qissasi. Unda olti amerikalikning Borneo oroliga kelib qolishi hikoya qilinadi. Oq tanlilar manziliga yetib borish uchun ular butun orolni sharqdan g‘arbga kesib o‘tishlari kerak bo‘ladi.
  • Emilio Salgarining «Borneo changalzorlarida» (1907) romani. Asarda Malay arxipelagi orollaridagi erkin qaroqchilarning Britaniya mustamlakachilari va ularning ittifoqchilari — dayaklarga qarshi kurashi tasvirlanadi. Roman markazida jasur qaroqchi Sandokan va uning do‘stlari turadi.
  • Sovet rok-guruhi «Lotos» (Moskva, SSSR) 1986-yilda «Borneo oroli» qo‘shig‘ini yozib olgan. Qo‘shiq «Rok-Panorama» to‘plamining 1-diskida 1987-yilda chiqqan.
  • Ilf va Petrovning «Oltin buzoq» romanida Ostap Bender hazillashib Panikovskiyni «Borneo orolining gubernatori» deb atagan.

Diqqatga sazovor joylar

Osma yo‘lak Kutay milliy bog‘ida

Adabiyotlar


  • Gudgeon, L. W. W. 1913. Britaniya Shimoliy Borneosi. Adam and Charles Black, London. («Britaniya Shimoliy Borneosi», hozir Sabah deb ataladigan hudud, haqidagi ilk, yaxshi rasmlangan kitoblardan biri.)
  • Indoneziya Respublikasi. Kalimantan provinsiyasi, [s. 1.], [nashr yili ko‘rsatilmagan].
  • Keti MakKinnon. Kalimantan ekologiyasi (ingliz tilida). — Periplus Editions, 1996. — ISBN 9780945971733.

Havolalar