Yangi Gvineya oroli

Yangi Gvineya
indonez. Pulau Irian, ingl. Yangi Gvineya, tok-pisin Niugini, hiri-motu Niu Gini
Политическое деление Новой Гвинеи
Yangi Gvineyaning siyosiy bo‘linishi
Umumiy maʼlumotlar
Maydoni786 000 km²
Eng baland nuqtasi4884 m
Aholisi9 500 000 kishi (2010)
Aholi zichligi12,09 kishi/km²
Joylashuvi
5°19′00″ j. k. 141°36′00″ sh. u.HGЯO
Yuvib turuvchi suv havzalariYangi Gvineya dengizi, Solomon dengizi, Marjon dengizi, Arafura dengizi, Seram, Halmahera, Chendravasix
Mamlakatlar
MintaqalarG‘arbiy Papua, Papua, Janubiy Papua, Markaziy Papua, Papua-Pegunungan, Janubi-g‘arbiy Papua, Momase, Papua, Haylendz
Океания
Красная точка
Yangi Gvineya
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Yangi Gvineya (indonez. Pulau Irian, ingl. Yangi Gvineya, tok-pisin Niugini, hiri-motu Niu Gini) — Tinch okeanining g‘arbiy qismida joylashgan, maydoni bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda turadigan orol ( Grenlandiyadan keyin). U Avstraliyadan Torres bo‘g‘ozi orqali ajralgan. Janubdan Arafura va Marjon dengizlari bilan o‘ralgan. Iqlimi ekvatorial va subekvatorial. Bu yerda nam tropik o‘rmonlarOrolning g‘arbiy qismi Indoneziyaga tegishli, sharqiy qismi esa Papua — Yangi Gvineya davlati hududidir.

Fizik geografiya nuqtayi nazaridan orol Okeaniyaga, biroq siyosiy va iqtisodiy geografiya nuqtayi nazaridan odatda Osiyoga kiritiladi.

Geografiyasi

Orolning shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa uzunligi qariyb 2400 km, shimoldan janubga eng keng joyidagi eni esa 650 km. Orol maydoni 786 000 km² bo‘lib, bu Turkiya hududidan biroz kattaroq. Yangi Gvineyadan 2,75 baravar kattaroq orol esa — Grenlandiya.

G‘arbiy Tinch okeanida joylashgan Yangi Gvineya oroli 150 km uzoqlikda, Avstraliyaning shimolida (undan Torres bo‘g‘ozi orqali ajralgan) bo‘lib, Avstraliyani Osiyo bilan bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi. Fizik geografiya nuqtayi nazaridan odatda Okeaniyaga kiritiladi. Shimoldan Tinch okeani, sharqdan Bismark dengizi va Solomon dengizi, janubdan Marjon dengizi va Torres bo‘g‘ozi, janubi-g‘arbdan esa Arafura dengizi.

Yangi Gvineya — mamlakatlar o‘rtasida bo‘lingan eng yirik orol: uning g‘arbiy qismi Indoneziyaga, sharqiy qismidagi asosiy hudud esa Papua — Yangi Gvineyaga tegishli. Indoneziyaga qarashli, siyosiy-geografik jihatdan odatda Osiyoga kiritiladigan qismi biroz kattaroq: 420 000 km², sharqiy Papua qismining maydoni esa 365 000 km². XX asr oxiridan Indoneziya hududining maʼmuriy bo‘linishi bir necha bor kichikroq birliklarga ajratilgan va 2024-yil boshida u oltita provinsiyadan iborat edi: Markaziy Papua, Papua-Pegunungan, Janubiy Papua, Papua, G‘arbiy Papua va Janubi-g‘arbiy Papua. Ikki mamlakat orasidagi chegara[ingl.] uzunligi 824 km bo‘lib, u shimoldan janubga qatʼiy sharqiy uzunlikning 141-meridiani bo‘ylab, so‘ng Flay daryosining burilishidan o‘tib, keyin sharqiy uzunlikning 141°01′10″ chizig‘i bo‘ylab davom etadi.

Butun orol bo‘ylab shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa Yangi Gvineya Markaziy tizmasi cho‘zilgan. Orol tog‘ massivlarining aksariyati shu tizma tarkibiga kiradi. Uning g‘arbiy qismini asosan Maoke tog‘ massivi tashkil etadi. Bu massivning eng baland cho‘qqisi Puncak-Jaya deb ataladi va dengiz sathidan 4884 m balandlikka ko‘tariladi. Bu orolda joylashgan dunyodagi eng baland tog‘dir. Sharqiy qismda Bismark tog‘lari joylashgan bo‘lib, ularning eng baland cho‘qqisi Vilgelm tog‘i — 4509 m ga yetadi. Eng baland tog‘lar yonbag‘irlarida muzliklar joylashgan, so‘ngan vulqonlar va kamida 1490 m balandlikdagi unumdor yassi tog‘liklar ko‘p uchraydi.

Markaziy tizmaning shimolida Mamberamo, Sepik, Ramu va Markem daryolari vodiylari egallagan pasttekislik joylashgan. Orol markaziy qismining shimolida bu vodiylarni balandligi odatda 3500 m dan oshmaydigan yana bir tog‘ tizimi chegaralaydi. Orolning eng shimoli-g‘arbida yirik yarimorollar — asosan pasttekisliklardan iborat Bomberay va nisbatan balandroq Doberay joylashgan. Markaziy tizmaning janubidagi keng botqoqli tekislikdan Flay, Bian, Digul, Mapi, Pulau va Lorens daryolari oqib o‘tadi. Janubi-sharqda Ouen-Stenli tizmasi (uzunligi 320 km) yana bir yarimorolni hosil qilib, shimoldagi Solomon dengizini janubdagi Marjon dengizidan ajratadi.

Orolning eng uzun daryosi Sepik (uzunligi 1125 km). Boshqa yirik daryolari — Flay (1120 km), Mamberamo (700 km) va Digul (600 km). Eng katta ko‘li — Marri.

Iqlimi

Orol iqlimi asosan tropik bo‘lib, pasttekisliklarda kunduzgi o‘rtacha yillik harorat 30 °C dan 32 °C gacha, tog‘li hududlarda esa yil davomida kamida 22 °C bo‘ladi. Yilning taxminan 7 oyi davomida janubi-sharqiy passat shamoli esadi. Markaziy tizmaning janubiy yonbag‘irlarida yillik yog‘in miqdori ko‘pincha 300 dyuym (7620 mm) dan oshadi. Natijada Yangi Gvineyaning janubiy tekisligi dunyoning eng seryog‘in hududlaridan biriga aylangan, bu esa odamlarning u yerga joylashishini qiyinlashtiradi. Markaziy tog‘larda yillik yog‘in miqdori 100 dyuym (2540 mm) dan 160 dyuym (4060 mm) gacha bo‘lsa, janubi-sharqiy sohildagi Port-Morsbi shahrida yiliga atigi 1000 mm atrofida yog‘in tushadi.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Yangi Gvineya — tropik orol bo‘lib, turlar xilma-xilligi nihoyatda boy. Bu yerda 11 ming turdagi o‘simlik, 600 turdagi endemik qush, 400 dan ortiq turdagi amfibiya, 455 turdagi kapalak va maʼlum bo‘lgan qariyb yuz turdagi sutemizuvchi yashaydi.

Yangi Gvineya sohillari bo‘ylab kengligi baʼzi joylarda 35 km gacha yetadigan mangrov o‘simliklari mintaqasi cho‘zilgan. Bu botqoqli hududdan piyoda o‘tib bo‘lmaydi; uni faqat daryolar bo‘ylab suzib kesib o‘tish mumkin. Daryolar bo‘yida yovvoyi shakarqamish chakalakzorlari, botqoqliklarda esa sago palmalari to‘qaylari o‘sadi.

Yuzlab turdagi daraxtlardan tashkil topgan qalin nam tropik o‘rmonlar tog‘ yonbag‘irlariga ko‘tariladi. Hozir bu yerlarda plantatsiyalar va ekinzorlar ham bor. Bu yerlarda kokos palmalari, banan, shakarqamish, qovun daraxti, tuganakli ekinlardan taro, yams, batat, maniok va boshqa ekinlar yetishtiriladi. Ekinzorlar o‘rmonlar bilan almashinib turadi. Yer uchastkalari atigi 2—3 yil ishlanadi, keyin 10—12 yil davomida yana o‘rmon bilan qoplanadi. Shu tariqa tuproq unumdorligi tiklanadi.

1000—2000 m dan yuqorida o‘rmonlarning tur tarkibi bir xillashib, ignabargli daraxtlar, ayniqsa araukariyalar ustunlik qila boshlaydi. Bu daraxtlar xo‘jalik ahamiyatiga ega: yog‘ochi qimmatli qurilish materialidir. Biroq yaxshi yo‘llar kamligi sababli kesilgan yog‘ochni tashish qiyin.

Yangi Gvineyaning baland tog‘li hududlari butazor va o‘tloqlar bilan qoplangan. Iqlimi quruqroq bo‘lgan tog‘lararo botiqlarda, asosan yong‘inlar natijasida o‘rmonlar o‘rnida paydo bo‘lgan o‘t o‘simliklari keng tarqalgan.

Hayvonot dunyosida sudralib yuruvchilar, hasharotlar va ayniqsa qushlar ko‘p. Sutemizuvchilar faunasida qo‘shni Avstraliyadagi kabi, faqat xaltalilar — bandikut (xaltali bo‘rsiq), vallabi (daraxt kengurusi), kuskus va boshqalar uchraydi. O‘rmonlar va sohillarda ilonlar, jumladan zaharli ilonlar hamda kaltakesaklar ko‘p. Dengiz sohillari va katta daryolarda timsohlar va toshbaqalar uchraydi. Qushlardan kazuarlar, jannat qushlari, tojli kaptarlar, to‘tiqushlar, katta oyoqli tovuqsimon qushlar xos. Yevropaliklar orolga xonaki tovuqlar, itlar va cho‘chqalarni olib kelishgan. Yovvoyilashgan cho‘chqalar, shuningdek, kalamushlar, dala sichqonlari va boshqa ayrim hayvonlar orol bo‘ylab keng tarqalgan.

«Adan bog‘i»

2005-yilda amerikalik tadqiqotchilar guruhi Yangi Gvineyaning tog‘li hududidagi tropik o‘rmonlardan o‘zlari «Adan bog‘i» deb atagan joyni topdi.

Maydoni qariyb 300 ming gektar bo‘lgan bu hudud Foja tog‘lari yonbag‘irlarida, Yangi Gvineyaning g‘arbida joylashgan bo‘lib, tashqi dunyo taʼsiridan ajralib qolgan.

Olimlar «Adan bog‘i»da ilgari nomaʼlum bo‘lgan 20 dan ortiq turdagi qurbaqa, to‘rtta yangi turdagi kapalak, ilm-fanga nomaʼlum besh turdagi palma va ko‘plab boshqa o‘simliklarni aniqladilar. Shuningdek, juda noyob xaltali hayvonlar — daraxt kengurularining bir necha turi va Berlepshning olti patli jannat qushi ham topildi. Bu qush ilgari qirilib ketgan deb hisoblanardi.

Tog‘li hududda yashaydigan ko‘plab hayvonlar odamlardan qo‘rqmaydi. Masalan, noyob uzun tumshuqli proyexidna olimlarning uni qo‘liga olishiga yo‘l qo‘ygan.

Tarixi

Qadimgi tarixi

Juda qadimda Yangi Gvineya Avstraliya bilan tutash bo‘lgan. Ular dunyo okeani sathining geologik jihatdan nisbatan yaqinda ko‘tarilishi natijasida ajralgan. Yangi Gvineyada Avstraliyada ham yashaydigan ko‘plab xaltali hayvonlarning mavjudligi shu bilan izohlanadi. Orolga odamlarning Osiyodan ko‘chib kelishi eng kechi miloddan avvalgi 45 ming yillarda sodir bo‘lgan. Keyinchalik ko‘chib kelganlardan mingdan ortiq papuas-melaneziya qabilalari shakllangan. Orolda xonakilashtirishga yaroqli yirik hayvonlarning yo‘qligi dehqonchilik rivojiga to‘sqinlik qilgan va chorvachilikni imkonsiz qilgan. Bu Yangi Gvineyaning keng hududlarida ibtidoiy jamoa tuzumining hozirgi kungacha saqlanib qolishiga yordam bergan. Tillarning xilma-xilligi va qabilalarning ko‘pligi tog‘li relyef tufayli odamlarning bir-biridan ajralib yashagani hamda aloqa va madaniy almashinuvni osonlashtiradigan texnik vositalar bo‘lmagani bilan bog‘liq.

Yangi Gvineyada Kukning qadimgi dehqonchilik manzilgohi joylashgan. U 7−10 ming yillik davomida qishloq xo‘jaligining mustaqil rivojlanganini ko‘rsatadi va YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Yevropaliklar tomonidan kashf etilishi

Yevropaliklar Yangi Gvineyani kashf etishidan ancha oldin qadimgi Indoneziya davlatlari aholisi bu yerda qullar va ekzotik qushlarni ovlagan. VIII asrdayoq Shrivijaya imperiyasining Sumatra orolidagi hukmdorlari Xitoyning Tan sulolasi imperatorlariga Yangi Gvineya sohillarida qo‘lga olingan qora tanli qullar va ko‘plab to‘tiqushlarni sovg‘a qilishgan. Yavadagi eng yirik ibodatxona — Borobudur (IX asrning birinchi yarmi) bo‘rtma tasvirlarida ham shunday «orang papua», yaʼni jingalak sochli odamlar tasvirini ko‘rish mumkin.

Yangi Gvineyaga birinchi bo‘lib kelgan yevropaliklar XVI asr boshidagi ispan va portugal dengizchilari edi. 1526-yilda orolning shimoli-g‘arbiy sohiliga portugaliyalik don Jorji di Menezes tushgan. Rivoyatga ko‘ra, u o‘zi kashf etgan yerlarni Ilhas dos Papuas — «Papua orollari» deb atagan. Bu nom malay tilidagi «jingalak» maʼnosini anglatuvchi so‘zdan kelib chiqqan. Ehtimol, melaneziyalik mahalliy aholining qattiq jingalak sochlari nazarda tutilgan.

Keyinchalik, 1545-yilda Molukka orollaridan Meksikaga yo‘l olayotgan ispaniyalik Inigo Ortis de Retes orol yonidan suzib o‘tgan va uni «Yangi Gvineya» deb atagan. Chunki orol sohillari unga ilgari ko‘rgan Afrikadagi Gvineya qirg‘oqlarini eslatgan. Balki u Afrikadagi Gvineya va yangi kashf etilgan, Avstraliya yaqinidagi yer Yer sharining bir-biriga qarama-qarshi tomonlarida joylashganiga eʼtibor berib, yangi yerga shu nomni bergandir.

Molukka orollarining portugal gubernatori Jorji di Menezes Yangi Gvineyani «Ilyash dush Papuash» («Papuaslar oroli») deb atagan. Nueva Guinea nomi flamand kartografi Merkatorning dunyo xaritasida (1595) uchraydi. Ispaniyalik Luis Vaes de Torres 1606-yilda Kalyao (Peru) shahridan yo‘lga chiqib, ulkan tog‘li orolning janubidan suzib o‘tgan. U Torres bo‘g‘ozini kashf etib, uzoqdagi ziravorlar mamlakatiga yangi yo‘l topgan. Ko‘p o‘tmay ispan savdogarlari Yangi Gvineyadan oltin, kumush, kokos yong‘oqlari, kauchuk va qimmatbaho yog‘och turlarini olib keta boshlashgan.

Yangi Gvineya xalqlarini o‘rganishga rossiyalik olim va sayohatchi N. N. Mikluxo-Maklay katta hissa qo‘shgan. U XIX asrning 70—80-yillarida orolda ishlagan.

Mustamlakachilik davri

1828-yilda birinchi Yevropa davlati sifatida Niderlandiya orolning g‘arbiy qismidagi Vogelkop yarimorolini egalladi.

1870-yillarda bu hudud rossiyalik olimlar tomonidan o‘rganilgan. 1875-yilda olim N. N. Mikluxo-Maklay Rossiya imperiyasi hukumatiga murojaat qilib, keyinchalik uning sharafiga Mikluxo-Maklay sohili deb atalgan orol qismini Rossiya protektoratiga aylantirishni taklif etgan. Ammo Aleksandr II bu taklifni rad qilgan.

1880-yillarda orolning qolgan qismini Niderlandiya, Buyuk Britaniya va Germaniya imperiyasi o‘zaro bo‘lib olishdi. Niderlandiya Yangi Gvineyaning g‘arbiy yarmiga egalik qilishda davom etdi, britaniyaliklar janubi-sharqni, nemislar esa shimoli-sharqni egallab, uni Kayzer Vilgelm yeri deb nomlashdi. 1885 va 1895-yillarda Yangi Gvineyaning sharqiy qismidagi yerlarga egalik qilgan Buyuk Britaniya va Germaniya orolning g‘arbiy qismi ustidan Niderlandiya hokimiyatini tan oldi. Niderlandiya Yangi Gvineyasi bilan uning sharqiy qismi orasidagi chegara sharqiy uzunlikning 141-gradusi bo‘ylab o‘tkazildi.

Britaniyaga tegishli qism 1906-yilda Avstraliyaga topshirildi, Germaniyaga tegishli qism esa Birinchi jahon urushidan keyin Avstraliya boshqaruvidagi Millatlar Ligasi mandatiga aylandi.

Ikkinchi jahon urushi

Ikkinchi jahon urushi davrida orol Yaponiya tomonidan bosib olindi. Yapon harbiylarining vahshiyliklaridan norozi bo‘lgan papuaslar ittifoqchi kuchlarga qo‘lidan kelgancha yordam berib, jihozlar va yaradorlarni orol bo‘ylab tashishdi. Urushdan keyin 1949-yilda mustaqillikka erishgan Indoneziya Yangi Gvineyaning g‘arbiy qismiga daʼvo qildi, biroq bu hudud Niderlandiya maʼmuriyati qo‘l ostida qoldi.

Mustaqillik

1957-yildan Niderlandiya va Avstraliya birlashgan Yangi Gvineyaga mustaqillik berish rejalarini ishlab chiqa boshladi. Mustaqillik 1970-yillarda eʼlon qilinishi ko‘zda tutilgan edi. 1961-yilda g‘arbiy qismda saylovlar o‘tkazilib, parlament tuzildi. Bunday siyosiy o‘zgarishlarni istamagan Indoneziya G‘arbiy Yangi Gvineyaga o‘z qo‘shinlarini kiritib, orolning g‘arbiy yarmi qo‘shib olinganini eʼlon qildi. Shundan keyin papuas aholisini ommaviy deportatsiya qilish boshlandi va ularning o‘rniga Yava orolidan ko‘chirilgan aholi joylashtirildi. Taxminlarga ko‘ra, G‘arbiy Yangi Gvineyadagi «etnik tozalash» oqibatida bugunga qadar qariyb 300 ming papuas halok bo‘lgan. 1975-yilda Avstraliya orolning sharqiy qismidagi yangi Papua — Yangi Gvineya davlatining mustaqilligini tan oldi.

Adabiyotlar

  • Ignatyev G. M. Tinch okeanining tropik orollari / Taqrizchilar: geografiya fanlari doktori T. V. Vlasova, geografiya fanlari nomzodi G. N. Grigoryev. — M.: Misl, 1979. — B. 144—168. — 272, [16] b. — 56 000 nusxa (muqovali)
  • Kiki Albert Maori. Bir umrda o‘n ming yil / Ingliz tilidan L. I. Volodarskaya tarjimasi. I. M. Meliksetov tahriri ostida — M.: Nauka, 1981. — 160 b.
  • Muxin G. I. Avstraliya va Okeaniya. — 2-nashr — M., 1967.
  • Yangi Gvineya // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.

Havolalar