Sulavesi oroli

Sulavesi
indonez. Sulawesi
Xususiyatlari
Maydoni174 600 km²
Eng baland nuqtasi3478 m
Aholisi19 900 000 kishi (2020)
Aholi zichligi113,97 kishi/km²
Joylashuvi
2°08′ j. k. 120°17′ sh. u.HGYaO
Orolni o‘rab turgan suv havzalariSulavesi, Banda, Molukka dengizi, Makassar bo‘g‘ozi
Davlat
Индонезия
Красная точка
Sulavesi
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Sulavesi (indonez. Sulawesi; ehtimol, sula «orol» + besi «temir» so‘zlaridan kelib chiqqan); Yevropada an’anaviy nomi — Selebes (portugalcha Celebes) — Katta Zond orollari Malay arxipelagi tarkibidagi orol. Indoneziya tarkibiga kiradi. Maydoni taxminan 174 600 km² bo‘lib, dunyo orollari orasida kattaligi jihatidan 11-o‘rinni egallaydi hamda to‘liq Indoneziyaga tegishli orollar ichida kattaligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadi. Orol quyidagi suv havzalari bilan o‘ralgan: Sulavesi dengizi (Selebes dengizi), Banda dengizi, Molukka dengizi va Makassar bo‘g‘ozi.

2020-yil holatiga ko‘ra, Sulavesi aholisi 19,9 million kishini, ya’ni Indoneziya aholisining 7,36 % ini tashkil etgan.

Etimologiyasi

Nomi Sulavesi ehtimol, sula («orol») va besi («temir») so‘zlaridan kelib chiqqan. Bu temir rudasi konlariga boy Matana ko‘lidan tarixda temir eksport qilingani bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Selebes nomini orolga portugaliyalik tadqiqotchilar bergan. Ye. M. Pospelov fikricha, nom sula — indonez qabilalari guruhining etnonimidan kelib chiqqan; nomning ikkinchi qismi esa noaniq.

Geografiyasi

Sulavesi — dunyodagi kattaligi bo‘yicha o‘n birinchi orol. Uning maydoni taxminan 174 600 km². Indoneziyaga to‘liq tegishli orollar orasida kattaligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinda, undan kattasi — Sumatra.

Orolning shakli g‘ayrioddiy: uning markaziy qismidan to‘rtta uzun va ensiz yarimorol cho‘zilgan. Sulavesi yarimorollari uchta qo‘ltiqni hosil qiladi: Tomini, Tolo[ingl.] va Boni[ingl.]. Makassar bo‘g‘ozi orolning g‘arbiy qismi bo‘ylab cho‘zilgan.

Orol relyefi kuchli parchalangan, dengizbo‘yi pasttekisliklari deyarli yo‘q. Butun orolni yirik blokli va blokli-burmali tog‘lar egallagan, ular dengiz tomon tik tushadi. Eng baland joyi 3 478 m (Rantemario tog‘i; ayrim manbalarda orolning eng baland tog‘i sifatida Rantekombola tog‘i, 3455 m, ko‘rsatiladi).

Orolning eng yirik ko‘llari — Tovuti, Poso va Tempe[ingl.]. Matana ko‘li 590 m chuqurligi bilan dunyodagi eng chuqur o‘nta ko‘l qatoriga kiradi.

Flora va faunasi

Hayvonot dunyosi Hind-Malay va Avstraliya turlarining murakkab uyg‘unligi hamda endemik turlar (babirussa, anoa, kokilli makaka, sharqiy tarsiylar, Tarsius urug‘i vakillari, jumladan mitti tarsiy, taroqsimon timsoh, yo‘l-yo‘l varan, to‘rsimon piton, sariqbosh krayt va boshqalar) bilan ajralib turadi. Qushlar dunyosi ham xilma-xil (kakadular, endemik karkidonqushlar — (kalao) va boshqalar).

Chuchuk suvda yashaydigan krevetkalarning ko‘plab turlari, jumladan Caridina, shuningdek, chuchuk suv krablarining Parathelphusid (Migmathelphusa, Nautilothelphusa, Parathelphusa, Sundathelphusa hamda Syntripsa) guruhiga mansub turlari Sulavesi endemiklaridir. Ulardan ayrimlari akvariumchilikda juda mashhur bo‘lib ketgan. Ko‘pchilik turlar faqat bitta ko‘llar tizimida uchragani sababli yashash muhitining yo‘qolishi va haddan tashqari ko‘p ovlanishi ularga xavf tug‘diradi. Orolning g‘orlarida, ayniqsa Maros Karst hududida, endemik qisqichbaqalar va krablarning bir necha turi ham yashaydi. Ular qatoriga Cancrocaeca xenomorpha kiradi; bu tur «fanga ma’lum bo‘lgan, g‘orlarda yashashga eng yaxshi moslashgan krab turi» deb ta’riflangan.

Chuchuk suv shilliqqurtlarining Tylomelania urug‘i ham Sulavesiga xos endemik hisoblanadi. Uning aksariyat turlari faqat Poso ko‘li va Malili ko‘llar tizimida uchraydi.

Tarixi

Kalio (Calio) yodgorligidan topilgan yettita tosh qurolning yoshi 1,04 million yildan 1,48 million yilgacha deb baholanadi.

2009-yilda Sulavesi orolidagi Talepu qishlog‘i yaqinidan topilgan tosh qurollar (parchalar va chopperlar) 118 000—194 000 yil avvalgi davrga oid. Bungacha eng qadimgi topilmalar taxminan 30—40 ming yil avvalga tegishli deb hisoblangan.

Leang-Burung II yodgorligining quyi qatlamidan topilgan tosh qurollarning yoshi 50 ming yilga teng.

Qoyatoshga chizilgan yovvoyi cho‘chqa tasviri Maros va Pangkepdagi karst g‘orlarida topilgan va Yer yuzidagi eng qadimiy rangtasvir namunasi deb e’tirof etilgan. 2021-yil yanvarida e’lon qilingan sanalash natijalariga ko‘ra, Leang Tedongnge g‘oridagi rasm kamida 45 500 yillik bo‘lib, tadqiqot chop etilgan paytda fanga ma’lum bo‘lgan eng qadimgi tasviriy san’at namunasi hisoblangan.

Maros shahri yaqinidagi pleystotsen davriga oid Leang Timpuseng yodgorligidagi kaft izi kamida 39,9 ming yil avvalgi davrga, Leang Barugayya 2 dagi hayvon tasviri 35,7 ming yil avvalgi davrga, Leang Jarie yodgorligidagi kaft izi 39,4 ming yil avvalgi davrga oid. Gua Jingwedagi qo‘l izi esa 22,9—27,2 ming yil avvalgi davrga mansub. Leang Burung 2 yodgorligidagi qatlamlarning yoshi 35 ming yildan oshadi.

Toalean madaniyatiga mansub, neolitgacha bo‘lgan davrda yashagan yosh ovchi-termachi ayolning GUP001 (7274—7078 yil hozirgi davrdan oldin) deb belgilangan toshqotgan suyagidan ajratib olingan genetik material Leang Panninge [indonez.] yoki Gua Panninge (Janubiy Sulavesi) ohaktosh g‘oridan topilgan. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, unda hozirgi papuas va avstraliyalik guruhlarga nisbatan genetik drift hamda morfologik o‘xshashlik eng yuqori darajada kuzatilgan bo‘lsa-da, u ilgari noma’lum bo‘lgan, alohida ajralib chiqqan inson nasabiga mansub. Bu nasab papuas va avstraliyalik populyatsiyalar ~ 37 ming yil avval ajralgan davrda shakllangan. Leang Panningelik ayol genomida denisovaliklar hamda sharqiy osiyolik ajdodlarga qarindosh bo‘lgan qismlar borligi aniqlandi; bu ularning mintaqadan katta miqyosda siqib chiqarilganidan dalolat beradi. Ayol genomidagi denisovaliklarga oid genlar ulushi 2,2 ± 0,5 % bo‘lib, bu aksariyat tubjoy avstraliyaliklar va papuaslarnikidan kam. Unda M mitoxondrial gaploguruhi (M1 subkladi) aniqlangan. Uning ajdodlari Sulavesida Sahulga papuaslar, Avstraliya va Tasmaniya tub aholisining ajdodlari kelib joylashishidan oldin — kamida 50 ming yil avval ham yashagan bo‘lishi mumkin. Toalean texnokompleksi[ingl.], Janubiy Sulavesida taxminan 8000 yil avvaldan milodiy V asrgacha mavjud bo‘lib, tosh qurollari, jumladan, Maros uchlari (Maros points) nomi bilan tanilgan juda kichik, puxta ishlangan o‘q uchlari bilan ajralib turgan. Bunday o‘q uchlari na Sulavesining boshqa joylarida, na Indoneziyaning boshqa hududlarida topilgan.

Sulavesi yevropaliklarga 1512-yildan beri ma’lum (uni g‘arb tomondan kelgan portugallar kashf etgan).

2018-yil sentabr oyida Sulavesida quyidagi tabiiy ofatlar sodir bo‘lgan: kuchli zilzila va sunami.

Aholisi

Aholisi 16 475 600 kishi (2007), asosan, orolning janubi-g‘arbida, Minaxasa yarimorolida, Bone va Tomini qo‘ltiqlari sohillarida to‘plangan. Eng yirik xalqlar — bugislar va makassarlar — janubi-g‘arbda, minaxasalar esa shimolda yashaydi. Bundan tashqari, boshqa juda ko‘p xalqlar ham mavjud: torajalar, gorontalolar, bolaang-mongondoular, morilar va boshqalar. Ular Sulavesi tillarida so‘zlashadi. Orolning markazidagi tog‘li hududlarda aholi siyrak yashaydi. Sulavesining turli yarimorollarida yashovchilar an’anaviy ravishda bir-biridan ancha ajralgan holda hayot kechiradi; ular o‘rtasidagi aloqa quruqlikdan ko‘ra dengiz orqali yaxshiroq yo‘lga qo‘yilgan.

Diniy tarkibi: 80 % — musulmonlar, 18 % xristianlar.

Aholining xo‘jalik faoliyati

Hududning taxminan 10 % qismiga ishlov beriladi. Yetishtiriladigan asosiy ekinlar — sholi, makkajo‘xori.

Orolning janubiy va shimoliy chekkalarida quyidagilar mavjud: qahva plantatsiyalari, kokos palmasi, g‘o‘za, tamaki.

Quyidagi foydali qazilmalar qazib olinadi: temir, marganes, nikel va oltingugurt.

Asosiy portlari — Makassar, Manado. Orolning tabiiy bog‘i — Tangkoko-Batuangus.

Sulavesi orolining ma’muriy bo‘linishi

Ma’muriy bo‘linishi

Ma’muriy jihatdan oltita provinsiyaga bo‘linadi:

Vulqonlar

Minaxasa yarimorolining shimoli-sharqiy chekkasida quyidagi faol vulqonlar joylashgan: Klabat va Soputan.

Adabiyotlar