| Parafiletik guruh: protistlar | |
|---|---|
| Yuqori chap burchakdan boshlab, soat strelkasi yo‘nalishida: qizil suvo‘t Chondrus crispus, qo‘ng‘ir suvo‘t Macrocystis pyrifera, infuzoriya Frontonia[ingl.] sp., oltinsimon suvo‘t Dinobryon[ingl.] divergens, radiolyariya, parazit xivchinli organizm Giardia muris, patogen amyoba Acanthamoeba[ingl.] sp., shilimshiq zamburug‘ Fuligo septica | |
| Nomi | |
| Protistlar | |
| Nomning maqomi | |
| Eskirgan taksonomik nom | |
| Ilmiy nomi | |
| Protista Gekkel, 1866 | |
| Yuqori takson | |
| Domen Eukariotlar (Eukaryota) | |
| Vakillari | |
|
|
| Kladistik jihatdan tarkibiga kirsa-da, an’anaviy ravishda chiqarib tashlanadigan taksonlar | |
Protistlar (lot. Protista, qadimgi yunoncha πρώτιστος: eng birinchi, dastlabki), shuningdek protoktistlar (lot. Protoctista), — parafiletik guruh bo‘lib, unga barcha eukariot organizmlarkiradi, bundan hayvonlar, zamburug‘lar va o‘simliklarmustasno. Bu nomni Ernst Gekkel 1866-yilda fanga kiritgan, ammo hozirgi ma’noda uni birinchi marta 1969-yilda Robert Uittaker— «beshta podsholiktizimi» muallifi — qo‘llagan. An’anaviy ravishda protistlar uch guruhga ajratiladi: sodda hayvonlar, suvo‘tlar (Algae) va zamburug‘simon organizmlar; ushbu guruhlarning barchasi polifiletik xususiyatga ega va takson sifatida qo‘llanmaydi. 1998-yilda Tomas Kavalye-Smit protistlarni ikkita podsholikka ajratdi: Protozoalar (Protozoa) va Xromistlar (Chromista).
«Qoldiq tamoyili» asosida ajratilgan ko‘plab boshqa guruhlar kabi, protistlar ham biror aniq ijobiy belgi bilan tavsiflanadigan alohida guruh emas. Odatda protistlar bir hujayrali organizmlardir, biroq ularning ko‘pchiligi koloniyalar hosil qila oladi. Ayrim vakillari ko‘p hujayrali tuzilishga ega bo‘lib, ba’zan murakkab tashkil topgan bo‘ladi (masalan, ba’zi qo‘ng‘ir suvo‘tlar).
Tuzilishi va hayot sikllari
Odatda protistlar mikroskopik o‘lchamga ega bo‘lib, suvda, nam tuproqda yoki boshqa organizmlarning ichki suyuqliklarida yashaydi. Hujayralari shakli nihoyatda xilma-xil: noaniq shakldan (masalan, amyoba) cho‘zilgan, suyri, urchuqsimon shaklgacha (tripanosoma); ayrimlarining tashqi chig‘anog‘i bor (foraminiferalar), suv qatlamida yashaydiganlarida esa g‘ayrioddiy o‘simtalar uchraydi.
Sodda hayvonlarning aksariyati tanasi bitta hujayradaniborat bo‘lib, unda bitta yoki bir nechta yadrobo‘ladi. Ba’zilarining tanasi faqat juda yupqa membranabilan qoplangan, boshqalarida esa hujayra membranasidan tashqari, u bilan birga nisbatan qalin, odatda elastik qobiqni hosil qiluvchi bir qator tuzilmalar — pellikulaham rivojlangan. Sitoplazmani shartli ravishda tashqi (ektoplazma, plazmagel) va ichki (endoplazma, plazmazol) qismlarga bo‘lish mumkin; ular mikroskopda farqlanadi.
Protistlar soxta oyoqchalar, xivchinlar yoki kiprikchalar yordamida harakatlana oladi, turli ta’sirlarga javob qaytaradi (fototaksis, xemotaksis, termotaksis va boshqalar). Protistlar juda mayda hayvonlar, o‘simlik organizmlari va chiriyotgan organik moddalar bilan oziqlanadi; parazit shakllari xo‘jayin organizmlar tanasining yuzasida, tana bo‘shliqlarida yoki to‘qimalarida yashaydi. Oziqaning hujayraga kirish yo‘llari ham turlicha: pinotsitoz, fagotsitoz, osmotik yo‘l va moddalarning membrana orqali faol tashilishi. Hujayraga kirgan oziqa hazm qiluvchi vakuolalardaparchalanadi, bu vakuolalar hazm qilish fermentlaribilan to‘lgan bo‘ladi. Fotosintez qiluvchi hujayra ichki simbiontlari — xlorellalar yoki xloroplastlarga ega protistlar (masalan, evglenalar) noorganik moddalardan organik moddalarni fotosintez yordamida sintez qila oladi.
Gaz almashinuvi protistlarda butun tana yuzasi orqali osmotik yo‘l bilan amalga oshadi. Moddalar almashinuvi mahsulotlari va ortiqcha suv tana yuzasi orqali, shuningdek vaqti-vaqti bilan hosil bo‘ladigan maxsus qisqaruvchi (yoki pulsatsiyalanuvchi) vakuolalar yordamida chiqariladi. Vakuolalar bitta yoki bir nechta bo‘lishi mumkin.
Ko‘payish jarayoni jinssiz va jinsiy yo‘l bilan, yashash sharoitiga qarab sodir bo‘ladi. Jinssiz ko‘payishda dastlab yadro ikkita yoki bir nechta qismga bo‘linadi, so‘ng sitoplazma ikkita (teng yoki teng bo‘lmagan) yoxud ko‘plab qismlarga (yangi hosil bo‘lgan yadrolar soniga mos ravishda) bo‘linadi. Natijada bitta organizmdan ikkita (bir xil yoki o‘lchami turlicha) yoki bir nechta yangi organizm hosil bo‘ladi. Jinsiy ko‘payishda kattaligi va tuzilishi bir xil yoki farqli bo‘lgan ikkita (erkak va urg‘ochi) individ o‘zaro qo‘shilib, zigotahosil qiladi, u keyinchalik jinssiz yo‘l bilan ko‘paya boshlaydi. Ba’zan ikki individ o‘zaro tegishganida yadrolarining bir qismini almashadi. Bu jinsiy jarayon deb ataladi, chunki jinsiy ko‘payishdan farqli ravishda bunda zigota hosil bo‘lmaydi.
Noqulay sharoitlarda protistlar sistalarhosil qilishi mumkin: ularning tanasi yumaloqlashib, qalin qobiq bilan qoplanadi. Shu holatda ular uzoq vaqt saqlanib turishi mumkin. Qulay sharoit yuzaga kelganda protistlar qobiqdan chiqib, yana harakatchan hayot tarziga o‘tadi. Sista shamol, qushlar va boshqa tashqi omillar yordamida protistlarning tarqalishiga ham xizmat qiladi.
Tasnifi
An’anaviy ravishda protistlar yuqoriroq darajadagi podsholiklarga o‘xshashligiga qarab guruhlarga bo‘lingan.
Hayvonsimon protistlar aksariyat hollarda bir hujayrali, harakatchan bo‘lib, fagotsitoz orqali oziqlanadi (istisnolar ham bor). Ularning o‘lchami odatda atigi 0,01—0,5 mm bo‘lib, ko‘pincha mikroskopsizko‘rib bo‘lmaydi. Ular suvli muhitlarda va tuproqlardakeng tarqalgan, quruq davrlarni esa odatda sista yoki sporashaklida o‘tkazadi. Ayrim hammaga ma’lum parazitlarham aynan shu turga kiradi. Protistlar harakatlanish usuliga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
- Sarkomastigoforalar xivchinlar yoki psevdopodiyalar (soxta oyoqchalar) yordamida harakatlana oladi; ba’zan ikkala usul birgalikda qo‘llanadi. Ular shartli ravishda ikkita kichik guruhga — xivchinlilar va sarkodalilarga ajratiladi. An’anaviy ravishda xivchinlilarga fotosintez qiluvchi ko‘plab protistlar (evglena, xlamidomonada va boshqalar) ham kiritilgan, biroq botaniklar o‘sha paytdayoq ularni suvo‘tlarning turli bo‘limlariga mansub deb hisoblagan.
- Infuzoriyalar (Ciliophora) — juda ko‘p kiprikchalargaega organizmlar, masalan, tufelkasimon infuzoriya
- Sporalilar (Sporozoa) — harakatsiz yoki o‘ziga xos «sirpanish» harakati orqali siljiydigan parazitlar; ularda hujayraga kirishga xizmat qiluvchi maxsus apparat mavjud. Masalan, bezgak plazmodiysi (Plasmodium); ko‘pchiligi spora hosil qila oladi.
«O‘simliksimon» protistlar fotosintezhisobiga oziqlanishi mumkin. Ularga ko‘plab bir hujayralilar, jumladan, evglenakiradi; ular xloroplastlarni endosimbioz yo‘li bilan olgan. Shuningdek, Paramecium bursariahujayralari ichida simbiozda yashovchi zooxlorellalarva boshqa ko‘plab organizmlar ham kiradi. An’anaviy ravishda protistlarga ko‘p hujayrali yashil, qizil va qo‘ng‘ir suvo‘tlar ham kiritiladi.
Zamburug‘simon protistlar ham mavjud: shilimshiq zamburug‘lar yoki miksomitsetlar, ular hayot siklining bir qismini ko‘p hujayrali meva tanachalari shaklida o‘tkazadi; shuningdek, oomitsetlar va labirintulalarham shu guruhga mansub. Oxirgi ikki guruh qo‘ng‘ir, oltinsimon va diatom suvo‘tlar bilan birga geterokontlar deb ataladigan guruhni hosil qiladi (Heterokonta). Ularni alohida podsholik — Chromista— deb qarash mumkin; bunday holda qolgan protistlar parafiletik podsholik — sodda hayvonlar (Protozoa).
Protistlar tasnifi doimiy va jadal o‘zgarishlar davrini boshdan kechirmoqda. An’anaviy tiplar, ayrim istisnolardan tashqari, polifiletik bo‘lib, ko‘pincha bir-biri bilan kesishadi. Yangi tasnif mezonlari, jumladan, biokimyo va genetikama’lumotlariga asoslangan mezonlar monofiletik guruhlarni ajratishga imkon beradi. Shunga qaramay, protistlar o‘rtasidagi evolyutsion qarindoshlik munosabatlari faqat so‘nggi vaqtlardagina oydinlasha boshladi; ko‘plab guruhlarning sistematik o‘rni hanuz noaniq.
Taksonning paydo bo‘lish tarixi
«Protistlar» tushunchasi birinchi marta Gekkel tomonidan 1866-yilda «uchinchi podsholik» deb atalgan katta organizmlar guruhini belgilash uchun qo‘llangan; uning vakillari na hayvonlarga, na o‘simliklargamansub edi. Uchinchi podsholikka quyidagilar kiritilgan: prokariotlar, sodda hayvonlar, suvo‘tlar, tuban zamburug‘lar va ayrim tuban ko‘p hujayralilar.
Protistlar uchun alohida podsholik ajratish g‘oyasi Richard Ouengategishli. Bu yangi podsholik Gekkel tomonidan quyidagi mulohaza asosida ajratilgan: organik tabiatni ikkita — hayvonlar va o‘simliklar podsholigiga bo‘lish unga sun’iy va mantiqsiz tuyulgan, chunki bu ikkala podsholikning quyi bosqichdagi vakillari o‘zaro uzluksiz o‘tish shakllari bilan bog‘langan. Tuban o‘simliklar va hayvonlarning morfologik tuzilishi hamda fiziologik funksiyalari o‘rganilgan sari tabiatning bu ikki podsholigi o‘rtasida chegara o‘tkazish tobora qiyinlashgan. Natijada ayrim shakllarni zoologlar hayvonlarga, boshqalarini esa botaniklar — o‘simliklarga kiritgan; yana ayrim shakllar mutlaqo o‘rganilmagan, ba’zilari esa chinakam jumboq bo‘lib qolgan, chunki ular hayotining bir qismini odatiy hayvonlar, boshqa qismini esa haqiqiy o‘simliklar kabi o‘tkazgan.
Protistlar podsholigini ajratgan Gekkel ular hamda hayvonlar va o‘simliklarning turli tiplari bir-biridan mustaqil va alohida ravishda tuban shakllar — moneralar yoki «organsiz organizmlar»dan kelib chiqqan deb taxmin qilgan. Bundan tashqari, uning fikricha, protistlar orasida o‘simlikka yoki hayvonga xos xususiyatlari ustun bo‘lgan va tegishli podsholiklarga ajdodlik qilgan shakllar, shuningdek o‘simlik va hayvon belgilarini birlashtirgan «neytral protistlar» mavjud. Bu yangi guruhning sun’iyligi o‘sha davrdayoq yaqqol ko‘ringan: u morfologik belgi (bir hujayralilik) va undan kelib chiqadigan genealogik qarindoshlik asosida emas, balki organizmlarning sodda tuzilishi va fiziologiyasining noaniqligi asosida tuzilgan edi. Masalan, bu guruhga Protococcoidea, ya’ni tuban bir hujayrali o‘simliklar (suvo‘tlar) kiritilmagan, ammo undan murakkabroq tuzilgan ko‘p hujayrali organizmlar — zamburug‘lar (Fungi).
) kiritilgan. Dastlab protistlar podsholigi ko‘plab tarafdorlar topgan bo‘lsa-da, ular bu ta’limotni mustahkamlash va rivojlantirish uchun deyarli hech narsa qilmagan. Keyinchalik unga turli tomonlardan jiddiy e’tirozlar bildirilgan va XX asr boshiga kelib olimlarning aksariyati bunday uchinchi, oraliq podsholikni tan olmagan. Protistlar podsholigini ajratish biologlar duch kelgan qiyinchiliklarni kuchaytirgan, chunki endi bir tomondan hayvonlar bilan o‘simliklarni, ikkinchi tomondan esa ularni protistlardan qat’iy ajratib bo‘lmay qolgan. Shunga qaramay, Gekkel ilgari surgan nazariy mulohazalar ko‘plab olimlarni qiziqtirib, bu organizmlarni o‘rganishga undagan. Protistlar podsholigining hajmi va tarkibini bir necha bor o‘zgartirgach, Gekkel 1878-yilda uning yakuniy tavsifini taklif qilgan. U protistlarni 14 ta guruh yoki sinfga bo‘lgan; quyida ulardan ilmiy jihatdan alohida qiziqish uyg‘otganlari batafsilroq tilga olinadi va hozirgi vaqtda qaysi guruhlarga kiritilishi ko‘rsatiladi:
- Monera yoki bo‘linuvchilar, «organsiz organizmlar», faqat yadrosiz protoplazmadan iborat bo‘lib, turli harakat organoidlari — psevdopodiyalar va xivchinlarga ega edi. Ularga protoamyoba (oddiy amyobadan faqat yadrosi yo‘qligi bilan farqlanadi), protomiksa, vampirella, batibiy va boshqalar, shuningdek barcha bakteriyalar kiritilgan. Gekkel bu yadrosiz shakllarni butun organik olamning, ya’ni uchala podsholikning ajdodlari deb hisoblagan. U buning tasdig‘ini har qanday organizm rivojlanishida, ya’ni tuxumhujayra bosqichida, yadro yo‘qolishi bilan namoyon bo‘ladigan shunday filogenetik bosqichni boshdan kechiradi va shu tariqa situla yoki hujayra bosqichidan monerula yoki monera bosqichiga qaytadi, degan noto‘g‘ri tasavvurda ko‘rgan. Keyingi aniqroq tadqiqotlar bir hujayrali organizmlarning hech birida yadro hech qachon yo‘qolmasligini ko‘rsatgan.
- Lobosa yoki bo‘lakli bir hujayralilar — ekto- va endoplazmadan tashkil topgan, yadroli, yalang‘och yoki qobiq yoxud chig‘anoq bilan qoplangan organizmlar — hozirda barchasi ildizoyoqlilarustunsinfiga kiritilib, protistlar podsholigida saqlangan.
- Gregarinae yoki gregarinalarhozirda sporalilartipi tarkibidagi guruhni tashkil etadi va protistlar podsholigida saqlanib qolgan.
- Flagellata yoki xivchinlilar hozir protistlarning hayotiy shakli sifatida ta’riflanadi.
- Catallacta yoki «vositachilar» — vaqtincha koloniyalar hosil qiladigan, so‘ng koloniya parchalangach alohida yashaydigan bir hujayrali organizmlar. Koloniyalar erkin suzuvchi jelatinsimon sharlar shaklida bo‘lib, shar markazida ingichka o‘simtalar bilan tutashgan bir necha hujayradan tashkil topadi va ularning sirtida tebranuvchi kiprikchalar bo‘ladi. Alohida hujayralar dastlab xivchinlilarkabi, keyin amyobalar kabi (psevdopodiyalar yordamida) harakatlanadi, oxirida esa sharsimon shaklga kirib, sistaga o‘raladi va bo‘linish orqali yangi koloniya hosil qiladi. Bu guruhga kiritilgan Synura esa aslida sinura suvo‘tlariningtipik vakili bo‘lib, hozir xromistlar podsholigiga kiritiladi..
- Ciliata yoki kipriklilar. Bular infuzoriyalarbilan bir xil guruh bo‘lib, protistlar podsholigiga kiradi.
- Acinetae yoki atsinetalar. Infuzoriyalarprotistlar podsholigiga kiritiladi.
- Labyrinthuleae yoki labirintulalar — yadroli, urchuqsimon hujayralarning bir-biriga bo‘sh tutashgan majmualari bo‘lib, ipsimon psevdopodiyalar yordamida harakatlanadi. Sistaga o‘ralgan holatda to‘rtga bo‘linib ko‘payadi. Ular ildizoyoqlilarga kiritiladi.
- Bacillariae, batsillyariyalar yoki diatom suvo‘tlarhozir xromistlar podsholigiga kiritiladi..
- Fungi yoki zamburug‘lar alohida podsholikka ajratilgan.
- Myxomycetes yoki miksomitsetlar, tuban zamburug‘lar, hozir protistlarning alohida guruhini tashkil etadi.
- Thalamophora yoki kamerali organizmlar — chig‘anoqli dengiz ildizoyoqlilari — hozir ildizoyoqlilarustunsinfiga kiritilib, protistlar podsholigida saqlangan.
- Heliozoa yoki quyoshsimonlarhozir katta polifiletik guruhni tashkil etadi; unga yirtqich va hammaxo‘r amyobasimon protistlarning 8 ta taksoni kiradi.
- Radiolaria, radiolyariyalar yoki nursimonlar protistlar podsholigiga kiritiladi.
Keyinchalik Gekkel Aristotelning ikki podsholik tizimiga qaytib, avtotrof protistlarni o‘simliklarga, geterotrof protistlarni esa hayvonlarga kiritgan.
Faqat XX asrda protistlar evolyutsion jihatdan hayvonlar va o‘simliklarga qaraganda bir-biriga ancha yaqinroq ekani ma’lum bo‘ldi. Protistlar podsholigi 1938-yilda Kouplend tomonidan qayta tiklandi, biroq u haqiqiy zamburug‘larni ham unga kiritgan. Hozirgi ma’noda protistlarni eukariotlarning 4 ta podsholigidan biri (o‘simliklar, hayvonlar va zamburug‘lar bilan bir qatorda) sifatida Uittaker (Whittaker) 1969-yilda tasnifga kiritgan. Protistlarni batafsil o‘rgangan Korliss (Corliss) esa bu podsholikka sodda hayvonlar, suvo‘tlar va zoosporali zamburug‘larni kiritgan.
Protistlar — eukariotlarning turli kelib chiqishli, yig‘ma guruhi. Protistlarni tirik tabiatning yagona podsholigiga birlashtirish zarurati bir nechta sabab bilan izohlanadi:
- 1960-yillardan boshlab protistlar ustida o‘tkazilgan tadqiqotlar bu organizmlar guruhining xilma-xilligi avval taxmin qilinganidan ancha yuqori ekanini ko‘rsatdi. Masalan, 1960-yillardayoq sodda hayvonlarni an’anaviy ravishda 4 ta guruhga (amyobalar, xivchinlilar, infuzoriyalar, sporalilar) ajratish juda shartli ekanligi e’tirof etilgan. Quyoshsimonlar va foraminiferalarni amyobalarga faqat katta shart bilan kiritish mumkin; sporalilar aniq uchta tipga (Microsporidia, Myxrosporidia, Sporozoa) ajraladi, xivchinlilar esa shu qadar xilma-xilki, ularning mukammal tasnifini yaratish qiyin. O‘sha vaqtdan buyon faqat infuzoriyalar tasnifi nisbatan kamroq o‘zgargan.
- Ayrim sodda hayvonlar bilan suvo‘tlar o‘rtasida taksonomik va filogenetik yaqinlik aniqlangan. Masalan, 1980-yilgacha turli sinflarga kiritilgan evglensimonlar bilan kinetoplastidlar bir-biriga yaqin. Yashil, ksantofit va xrizofit suvo‘tlarda yanada g‘alati holat kuzatiladi: ularda rangsiz shakllar ham (an’anaviy ravishda sodda hayvonlarga, ya’ni hayvonlarga kiritilgan), rangli shakllar ham (suvo‘tlarga, ya’ni o‘simliklarga kiritilgan) mavjud.
- Simbiogenez g‘oyalari protistlarning turli guruhlari qanday paydo bo‘lgani haqidagi tasavvurlarni o‘zgartirdi. Masalan, dastlabki fotosintez qiluvchi eukariotlar sodda hayvonlar bilan sianobakteriyalarning simbiozi natijasida paydo bo‘lgan, degan qarash sodda hayvonlar va suvo‘tlarning evolyutsiya yo‘llari o‘rtasidagi muhim tafovutlarni yo‘qqa chiqaradi.
Shu sabablarga ko‘ra, sodda hayvonlar, suvo‘tlar va zoosporali zamburug‘lar alohida organizmlar guruhi sifatida qaraladi. Protistlar evolyutsion jihatdan prokariotlardan eukariotlarning boshqa podsholiklariga (o‘simliklar, hayvonlar va zamburug‘larga) o‘tish bosqichini ifodalovchi eukariot organizmlar deb hisoblanadi. Oxirgi uchta podsholik bir-biridan yaxshi farqlanadi va aniq ajratilgan, ularning faqat protistlar podsholigi bilan chegarasi ravshan emas. Ehtimol, ular protistlarning turli guruhlari oziqlanish bo‘yicha ixtisoslashishi va geterotroflar (hayvonlar), avtotroflar (o‘simliklar) hamda saprotroflar (zamburug‘lar) ajralishi natijasida yuzaga kelgan. Butunlay boshqa tasnifni T. Kavalye-Smithujayra ichidagi koevolyutsiya g‘oyalariga asoslanib taklif qilgan.
Ehtimol, protistlarning yirik taksonlari tasnifi, ayniqsa molekulyar filogeniya usullari tobora keng qo‘llanilayotganini hisobga olsak, hali bir necha bor jiddiy o‘zgaradi. Filogenetik ma’lumotlar shu qadar tez to‘planmoqdaki, hozir taklif etilayotgan har qanday tizim uzoq umr ko‘rmaydi.
Ekologik vazifalari
Protistlar hamma joyda tarqalgan va barcha ekotizimlar tarkibiga kiradi, biroq faqat suvli muhitda faol bo‘ladi. Protistlarning ko‘pchiligi erkin yashovchi organizmlar, ammo hayvonlar va o‘simliklarning simbiontlari hamda parazitlari ham uchraydi.
Protistlarning tabiat va inson hayotidagi roli juda katta. Suv havzalarida ular bakteriyalar va chiriyotgan organik qoldiqlar bilan oziqlanib, suvni tozalaydi (sanitar vazifa), o‘zlari esa ko‘plab hayvonlar uchun oziqa bo‘lib xizmat qiladi. Ular tuproq hosil bo‘lish jarayonlarida ham muhim ahamiyatga ega. Okeanlarning suv qatlamida yashovchi foraminiferalar (ohaktoshli chig‘anoqli), radiolyariyalar (kremniyli skeletli), kokkolitlar (ohakli sovutga ega xivchinlilar) nobud bo‘lgach, tubda qalin ohakli va kremniyli jins qatlamlarini hosil qiladi. Bunday jinslar Yer po‘sti tarkibiga kiradi. Bo‘r, masalan, 90—98 % miqdorda kokkolitoforidlar qobiqlaridan iborat. Qazilma protistlardan cho‘kindi jinslarning yoshini aniqlashda, stratigrafiyada foydalaniladi; bu foydali qazilmalarni qidirishda ayniqsa muhimdir. Bir hujayrali protistlar orasida hujayralari ixtisoslashgan funksiyalarga ega kolonial shakllarning mavjudligi ko‘p hujayrali organizmlar bir hujayralilardan kelib chiqqan bo‘lishi mumkinligini taxmin qilishga imkon beradi.
Protistlar orasida o‘simlik, hayvon va inson parazitlari mavjud. Masalan, bezgak plazmodiysiodamning eritrotsitlarida joylashib, ularni yemiradi va og‘ir kasallik — bezgaknikeltirib chiqaradi. Bundan tashqari, dizenteriya amyobasiodam yo‘g‘on ichagi devorining hujayralarida parazitlik qilib, qonli ich ketishiga sabab bo‘ladi. Bu kasallik amyobali dizenteriya deb ataladi. Shuningdek, Balantidium coli deb ataladigan infuzoriya ham ma’lum bo‘lib, u odam ingichka ichagining paraziti va balantidiaz (infuzoriyali dizenteriya) kasalligini keltirib chiqaradi. Uning belgilari amyobali dizenteriyaga o‘xshaydi. Kiprikli infuzoriyalar ixtioftirioz kasalligini akvarium baliqlarida keltirib chiqaradi. Inson, hayvon va o‘simliklarda og‘ir kasalliklarni yuzaga keltiradigan boshqa ko‘plab parazitlar ham keng tarqalgan.
Protistlarning umumiy tavsifi
Protistlarning aksariyati kichik organizmlardir. Ularning o‘rtacha o‘lchami bir necha o‘n mikrometrbilan o‘lchanadi. Eng kichik protistlar — hujayra ichki parazitlari — atigi 2—4 mkm ga yetadi, eng yirik turlari, masalan, ayrim gregarinalarninguzunligi esa 1 millimetrga yetishi mumkin. Qazilma chig‘anoqli ildizoyoqlilar, jumladan nummulitlarning diametri 5—6 sm va undan ham katta bo‘lgan. Ksenofioforalar, okeanning ayrim hududlaridagi chuqur suv bentosida ustunlik qiluvchi organizmlar, 10 sm dan kattaroq bo‘lishi mumkin.
Protistlar tanasining shakli nihoyatda xilma-xildir. Ular orasida, masalan, amyobalarkabi tana shakli o‘zgaruvchan turlar bor. Protistlarda simmetriya turlari ham turlicha. Radial simmetriyali shakllar keng tarqalgan: radiolyariyalar (Radiolaria), quyoshsimonlar (Heliozoa). Bular asosan suvda suzuvchi plankton protistlardir. Ikki tomonlama simmetriya ayrim xivchinlilar, foraminiferalarva radiolyariyalarda kuzatiladi. Spiral o‘ralgan chig‘anoqli foraminiferalarga ilgarilanma-aylanma simmetriya xos. Ayrim turlarda metameriya — tuzilmalarning bo‘ylama o‘q bo‘ylab takrorlanishi kuzatiladi.
Protistlarning hayotiy shakllari yoki morfoadaptiv tiplari ham xilma-xil. Eng keng tarqalgan shakllari: suvdagi turli substratlarda yoki xo‘jayin tanasidagi suyuq muhitda sudralib yuradigan amyobasimonlar; kam harakatlanadigan chig‘anoqli bentos shakllari; faol suzuvchi xivchinlilar va kipriklilar; suvda plankton tarkibida muallaq turuvchi radial yoki nursimon shakllar; bir joyga birikkan poyachali shakllar; substratning tor bo‘shliqlarida yashovchi ingichka yoki yassi tanali interstitsial organizmlar, shuningdek yumaloq, harakatsiz, tinim holatidagi shakllar (sistalar, sporalar).
Protistlar hujayrasi tuzilishi eukariotlarhujayrasiga xos barcha asosiy belgilar bilan tavsiflanadi. Elektron mikroskopiya texnikasidan foydalanish tufayli biologlar protistlarning ultrastrukturasini o‘rgangan. Zamonaviy elektron mikroskoplarning ajrata olish qobiliyati tasvirni 200—300 ming marta kattalashtirishga imkon beradi. Protist hujayrasi eukariot organizmlarga xos bo‘lib, sitoplazma va bir yoki bir nechta yadrodaniborat. Sitoplazma tashqaridan uch qavatli membranabilan chegaralangan. Membrananing umumiy qalinligi taxminan 7,5 nanometr. Protistlar sitoplazmasida tashqi, shaffofroq va zichroq qatlam — ektoplazma hamda ichki, donador qatlam — endoplazma ajratiladi. Barcha asosiy organoidlar : yadro, mitoxondriyalar, ribosomalar, lizosomalar, endoplazmatik to‘r, Golji apparati va boshqalar endoplazmada joylashgan. Bundan tashqari, protistlarda maxsus organoidlar — tayanch va qisqaruvchi fibrillalar, hazm qiluvchi va qisqaruvchi vakuolalar ham mavjud. Yadro teshikchalarga ega ikki qavatli membrana bilan qoplangan. Yadroning ichida karioplazmabo‘lib, unda xromatin va yadrochalarjoylashgan. Xromatin spiral holatidan yozilgan xromosomalardaniborat bo‘lib, ular DNK va giston turidagi oqsillardan tashkil topgan. Yadrochalar ribosomalarga o‘xshaydi va RNK hamda oqsillardan iborat. Protistlarning yadrolari tarkibi, shakli va o‘lchamiga ko‘ra xilma-xildir.
Protistlarda ko‘p hujayrali organizmlarning a’zolar va to‘qimalar tizimlariga mos keladigan maxsus funksional organoidlar majmuasini ajratish mumkin. Qoplovchi va tayanch organoidlar. Ayrim bir hujayrali turlarda qoplovchi va tayanch tuzilmalar bo‘lmaydi. Bunday protistlarning hujayrasi faqat yumshoq sitoplazmatik membrana bilan chegaralangan. Ular doimiy tana shakliga ega emas (amyobalar).
Protistlarning o‘ziga xos organoidlari
Protistlarning ayrim guruhlarida boshqa hech bir organizmda uchramaydigan noyob morfologik xususiyatlar mavjud. Sistematiklar bunday o‘ziga xos belgilarni taksonlarchegarasini aniqlash uchun qo‘llaydi. Quyida shunday belgilarning ayrimlari keltirilgan.
Hujayradan tashqari sitoplazmatik to‘r— kuchli tarmoqlangan va boshqa hujayralarning shunday tizimlari bilan qo‘shilib ketadigan psevdopodiyalar tizimidan hosil bo‘ladi.
Faqat labirintulalarda uchraydi.
Gaptonema — ingichka, odatda spiral shaklida o‘ralgan o‘simta. Tuzilishi jihatidan xivchindan sezilarli farq qiladi: unda silliq endoplazmatik retikulum kanali bilan o‘ralgan 6—8 ta mikronaychadan iborat tasma mavjud. Gaptonemaning mikronaychalari odatda xivchin mikronaychali ildizchalarining davomi hisoblanadi.
Gaptonemaning mavjudligi boshqa qator belgilar bilan bog‘liq: xivchinlarda g‘uddasimon tangachalar, hujayra yuzasida Golji apparatining diktiosomalarida sintezlanadigan yirik kokkolitlar mavjudligi va xloroplastlarda o‘rab turuvchi lamellaning bo‘lmasligi.
Ba’zi xrizofitlar va gaptofitlarda uchraydi (bo‘lim nomi ham shundan olingan).

Taroqsimon tubulemma — bo‘ylama mikronaycha tasmalar bilan mustahkamlangan tubulemma qirralaridan tuzilgan qoplama.
Bu belgi mitoxondriya kristalarining naysimon tuzilishi va xivchinlarning o‘tish zonasida qo‘sh spiralning mavjudligi bilan bog‘liq.
Proteromonadalar va opalinalarda uchraydi. Gregarinalarning hujayra yuzasida ham taroqsimon o‘simtalar mavjud, biroq ularda mikronaycha tasmalar bo‘lmaydi va ular tubulemmadan emas, pellikuladan hosil bo‘lgan.
Dinokarion — yadro tuzilishining alohida turi. Unga gistonlarmiqdorining kamligi xos, natijada nukleosomalar yadroda hosil bo‘lmaydi, DNK esa ko‘p marta spirallanish natijasida zichlanadi. Dinokarion xromosomalari butun hujayra sikli davomida kondensatsiyalangan holatda turadi.
Bu belgi dinofitlarning boshqa xususiyatlari: teka mavjudligi, yadrodan tashqarida kechadigan plevromitozva turli simbiontlarning mavjudligi bilan bog‘liq.
Faqat dinofitlarda uchraydi.
Ikki membranali qobiq.
Bu belgi apuzomonadalardauchraydi. Vaqtinchalik ikki membranali qobiqni mikrosporidiyalar ham spora devori shakllanishida hosil qiladi.
Mikronaychalardan iborat doimiy bo‘linish urchug‘i yadroda hatto interfazada ham saqlanib qoladi.
Quyidagilarda uchraydi: gaplosporidiyalar.
Evolyutsiyasi
Evolyutsion nuqtayi nazardan protistlar prokariot organizmlardan ko‘p hujayrali tuzilishga ega eukariotlargacha bo‘lgan o‘tish guruhidir. Eukariotlar podsholiklari — hayvonlar, zamburug‘lar va o‘simliklar— bir-biridan yaxshi ajralib turadi, biroq protistlar bilan aniq chegaraga ega emas. Protistlarda keyinchalik zamburug‘lar, o‘simliklar va hayvonlar tomonidan o‘zlashtirilgan hujayra tizimlari vujudga kelgan.
Barcha hozirgi eukariotlar, shu jumladan protistlar ham, bitta umumiy ajdodga ega bo‘lib, u mitoxondriyalarni aerob proteobakteriyabilan simbioz natijasida olgan deb taxmin qilinadi. Bu hodisa mitoxondriyaga ega bo‘lmagan barcha dastlabki ajdodlarning yo‘q bo‘lib ketishiga olib kelgan degan gipoteza «buyuk mitoxondrial portlash» deb atalgan.
Olimlar[kimlar?] sarkodalilar va xivchinlilar eng qadimgi protistlar deb hisoblaydi. Ular taxminan 1,5 mlrd yil avvalgi qadimgi xivchinlilardan kelib chiqqan. Infuzoriyalar — tuzilishi murakkabroq hayvonlar — keyinroq paydo bo‘lgan.
Xloroplastlarga ega xivchinlilarning mavjudligi sodda hayvonlar va bir hujayrali suvo‘tlarning qadimgi xivchinlilardan umumiy kelib chiqqanligi va qarindoshligini ko‘rsatadi.
Havolalar
- ↑ Протисты / С. А. Карпов // Полупроводники — Пустыня. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 639. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 27). — ISBN 978-5-85270-364-4.
- ↑ Whittaker R. H. New concepts of kingdoms of organisms (англ.) // Science. — 1969. — Vol. 163, iss. 3863. — P. 150—160. — doi:10.1126/science.163.3863.150. — PMID 5762760.
- ↑ Белякова, 2006.
- ↑ Протисты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Copeland, H. The kingdoms of organisms // Quarterly Review of Biology. — 1938. — Т. 13, вып. 4. — С. 383–420. — doi:10.1086/394568.
- ↑ Cavalier-Smith T. (2002). The phagotrophic origin of eukaryotes and phylogenetic classification of Protozoa. International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology, 52 (2): 297—354. PMID Архивная копия от 25 сентября 2017 на Wayback Machine, Текст Архивная копия от 29 сентября 2007 на Wayback Machine (англ.)
- ↑ Карпов, 2001, с. 31—32.
- ↑ Алимов, 2000, с. 171—172.
- ↑ Гигантские амёбы из Марианской впадины Архивная копия от 4 марта 2013 на Wayback Machine // «Газета.ру», 24.10.11
- ↑ Карпов, 2001, с. 295.
- ↑ Карпов, 2001, с. 137, 299.
- ↑ Белякова, 2006, с. 140, 145.
- ↑ Карпов, 2001, с. 107.
- ↑ Карпов, 2001, с. 303.
- ↑ Алимов, 2000, с. 124.
- ↑ Алимов, 2000, с. 133.
Adabiyotlar
- Epshteyn G. V. Patogen sodda hayvonlar, spiroxetalar va zamburug‘lar: umumiy va tibbiy protistologiya asoslari. — M.; L.: OGIZ — Davlat tibbiyot nashriyoti, 1931. — 920 bet — 3000 nusxa (muqovali)
- Belyakova G. A., Dyakov Yu. T., Tarasov K. L. Suvo‘tlar va zamburug‘lar // Botanika: 4 jildda. — M.: «Akademiya» nashriyot markazi, 2006. — J. 2. — 320 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-7695-2750-1.
- Karpov S. A. Protistlar hujayrasining tuzilishi. — Sankt-Peterburg: TESSA, 2001. — 384 bet — 1000 nusxa — ISBN 5-94086-010-9.
- Mikryukov K. A. Protistlar // Biologiya : jurnal. — M.: «Birinchi sentabr» nashriyot uyi, 2002. — № 6. Arxivlangan 25 2012-yil sentabr oyida.
- Protistlar: Zoologiya bo‘yicha qo‘llanma. 1-qism / Bosh muharrir A. F. Alimov. — Sankt-Peterburg: Nauka, 2000. — 679 bet — ISBN 5-02-025864-4.