Vektorli vaksina nima

COVID-19 Vaccine Vial Prop
COVID-19 ga qarshi vaksina solingan flakon

Vektorli vaksina, yoki virus vektoriga asoslangan vaksina — vaksina bo‘lib, unda virus vektori yordamida kerakli antigenni kodlovchi genetik material qabul qiluvchining mezbon hujayralariga yetkaziladi. 2021-yil aprel holatiga ko‘ra, kamida bitta mamlakatda odamlarga qo‘llash uchun ruxsat etilgan virus vektoriga asoslangan oltita vaksina mavjud edi: to‘rttasi COVID-19 ga qarshi vaksina va ikkitasi Ebola isitmasiga qarshi vaksina.

Texnologiya

Vektorli vaksinalar bir virusning o‘zgartirilgan shaklidan vektor sifatida foydalanib, hujayraga nuklein kislotasini yetkazadi. Bu nuklein kislota antigenni kodlaydi hamda boshqa virusga (yoki boshqa yuqumli kasallik qo‘zg‘atuvchisiga) tegishli bo‘ladi. Virus vektoriga asoslangan vaksinalar na vektor sifatida ishlatiladigan virus, na antigen olingan manba bilan zararlanishga sabab bo‘ladi. Shu yo‘l bilan hujayralarga yetkazilgan genetik material odam genomiga qo‘shilib ketmaydi.

Virus vektoriga asoslangan vaksinalar hujayralarda antigen ekspressiyasini ta’minlaydi va kuchli sitotoksik T-hujayraviy javobni yuzaga keltiradi. Bu esa faqat subbirlik vaksinalari ta’minlaydigan gumoral immunitetdan farq qiladi. Virus vektorlarining aksariyati ko‘paya olmaydi, chunki ularning ko‘payishi uchun zarur genlar olib tashlangan.

Vektor viruslar

Adenovirus

Afzalligi shundaki, adenovirus vektorlari yuqori samarali transduksiya, transgen ekspressiyasi va keng virus tropizmi bilan ajralib turadi. Bundan tashqari, ular bo‘linayotgan hamda bo‘linmayotgan hujayralarga ham kira oladi. Kamchiligi shundaki, ko‘plab odamlarda adenovirus bilan avval uchrashganligi sababli unga qarshi oldindan shakllangan immunitet mavjud. Ko‘pincha odam adenovirusining serotip 5 bo‘lgan turi qo‘llaniladi, chunki uni yuqori titrlarda ishlab chiqarish oson.

2021-yil aprel holatiga ko‘ra, COVID-19 ga qarshi to‘rtta adenovirus vektorli vaksina kamida bitta mamlakatda qo‘llashga ruxsat etilgan edi:

Zabdeno — Ebola virusiga qarshi Zabdeno/Mvabea vaksinasining birinchi dozasi, odam adenovirusining 26-serotipidan olingan va glikoproteinni, ya’ni Mayinga variantidagi Ebola virusi oqsilini ifodalaydi. Ikkala doza ham ko‘paymaydigan vektorlardan iborat va Ebola virusining bir nechta oqsiliga oid genetik kodni tashiydi.

Boshqalar

NDV-HXP-S — SARS-CoV-2 ga qarshi tajribaviy vaksina bo‘lib, 13-iyul (2022-yil) kuni burun spreyi sifatida qo‘llangan. NDV-HXP-S virus vektori sifatida Nyukasl kasalligi virusidan (NDV), ya’ni qushlar avulavirusidan foydalanadi.

rVSV-ZEBOV vaksinasi — Ebola isitmasiga qarshi vaksina. Bu rekombinant, ko‘payish qobiliyatiga ega vaksina bo‘lib, genetik o‘zgartirilgan vezikulyar stomatit virusi (VSV)dan tashkil topgan. Unda VSV qobig‘idagi glikoprotein geni Ebola virusining Kikvit 1995 Zaire shtammidagi muqobil gen bilan almashtirilgan.

Mvabea — Zabdeno/Mvabea Ebola vaksinasining ikkinchi dozasi — o‘zgartirilgan Anqara vaksiniya virusi vektori bo‘lib, poksviruslar guruhiga kiradi. Ikkala doza ham ko‘paymaydigan vektorlardan iborat va Ebola virusining bir nechta oqsiliga oid genetik kodni tashiydi.

Vaksina antigenlarini yetkazishning potensial vositasi sifatida boshqa viruslar ham o‘rganilgan, jumladan adenoassotsiatsiyalangan virus, retrovirus (shu jumladan lentivirus), sitomegalovirus, Senday virusi va avulavirus, shuningdek, gripp virusi va qizamiq virusi.

Tarix

Hatto SARS-CoV-2 virusi keltirib chiqaradigan COVID-19 ga qarshi vaksinalar paydo bo‘lishidan avval ham bir qator yuqumli kasalliklarga qarshi vektorli vaksinalar odamlarda klinik sinovlardan o‘tkazilgan. Sinovlar quyidagi kasallik va viruslarga qarshi vaksinalarni ham qamrab olgan: Zika virusi, gripp viruslari, respirator-sinsitial virus, OIV va bezgak.

Ebola virusiga qarshi virus vektori texnologiyasi qo‘llanilgan ikkita vaksina G‘arbiy Afrikadagi Ebola isitmasi epidemiyalari (2013–2016-yillar) hamda Kongo Demokratik Respublikasidagi epidemiyalar (2018–2020-yillar) vaqtida ishlatilgan. rVSV-ZEBOV vaksinasining tibbiyotda qo‘llanishi Yevropa Ittifoqida 2019-yil noyabrda, AQSHda 2019-yil dekabrda ma’qullangan. Zabdeno/Mvabea vaksinasining tibbiyotda qo‘llanishi Yevropa Ittifoqida 2020-yil iyulda ma’qullangan.